Eh, Solon, Solon! Sender, ellinder, aqyl toqtatpaǵan jas bala sekildisińder. Asyly, ellinder arasynda elge úlgi-ónege kórseter degdar qariia qalmaǵan-aý.
Platon, «Timei»
Kóne Grekiianyń kórnekti memleket qairatkeri ári zań reformatory, Elladanyń áigili jeti danyshpanynyń biri Solon (b.d.d.638-559 jj.) Mysyrǵa jasaǵan saiahaty kezinde jergilikti abyzdardyń birinen baǵzy ýaqytta óz tóńiregine ústemdik etýde Afinymen básekeles bolǵan aral-memleket Atlantida týraly áńgime estidi. Abyz kúnáǵa batqan turǵyndary Táńiriniń qaharyna ushyrap, Atlantidanyń dúrkin-dúrkin qaitalanǵan surapyl zilzaladan sý túbine shógip ketkendigin baiandaidy. Eline oralǵan Solon osy estigenderin óleń etip jyrlamaq bolǵan.
Kim biledi, Atlantida jaily áńgime sol Solonmen birge máńgilikke umytylyp keter me edi, eger onyń Platon (bd.d.428-348 jj.) degen bilimdar urpaǵy bolmaǵanda. Platon óziniń «Timei» jáne «Kritii» atty pálsafalyq eńbekterinde Solonnan babalary estip, odan ózine jetken áńgime retinde osy jaittarǵa keńinen toqtalady.
Bir qaraǵanda Platon áńgimesiniń qiialdan shyǵarylǵandai kórinetini bar. Biraq ózi aqyndardy qiiali dep synap-mineýge qumar Platonnyń ańyzdan góri naqty derekterge yjdahat qoiatyn ǵalym ekendigin eskersek, áńgime negizinde aqiqat jatqandyǵy da baiqalady. Biraq qandai aqiqat?
Amal qansha, adamzat balasy eki jarym myń jyldan beri bul saýalǵa naqty jaýap taba almai keledi. Esesine boljam-joramaldar shash etekten. Biri Atlantidany Atlant muhitynyń tabanynan izdeýdi usynsa, kelesisi ony alystaǵy Amerikanyń baǵzy órkenietteriniń biri sanaidy. Ishinara belgisiz aral-memleketti áigili Bermýd úshtaǵanymen bailanystyratyndar da ushyrasady. Eń kónekóz kitaptardyń biri sanalatyn «Táýratta» osy bir memleket-aral týraly eshqandai tuspal-derek kezdespeitindigi de kezinde bul baǵyttaǵy izdenisterdi san ret tyǵyryqqa tiregen. Biraq jerdiń tereń qatparlarynan ǵylymǵa áli belgisiz bolyp kelgen kóne órkeniet oshaqtarynyń orny tabylǵan saiyn Atlantida jaily áńgimeniń de oqtyn-oqtyn qaita qaýlai jóneletini bar. Búgingi tarih, arheologiia, geologiia, muhittaný sekildi ǵylymdarda qarqyndai damyǵandary úshin belgili bir deńgeide osy ańyzben ushtasqan nemese ańyzǵa bergisiz Atlantidaǵa qaryzdar. Al, bul taqyryptyń ádebiet pen kinematografiiaǵa tigizgen áserin aitpai-aq qoisaq ta bolady. Atlantida jaily jazylǵan shyǵarmalar men túsirilgen filmderdiń erjúrek saiahatshylar men jaratylys jumbaqtaryn sheshýge qumar ǵalymdardyń áli talai jas býynyn tárbieleitindigine kúmán joq.
Sonymen, Platon jazyp qaldyrǵan osy bir Atlantida dep atalatyn el tarihta rasynda da boldy ma? Bolsa, orny qai jer, turǵyndary kimder bolǵan? Osy saýalǵa biz de hal-qaderimiz jetkenshe jaýap izdeýge tyrysqanbyz. Atalmysh taqyrypqa qatysty ár túrli bastaýhattarda ushyrasatyn derekterdi ózara ushtastyrý barysynda atlantologiia salasynda buǵan deiin jasalyp kelgen joramaldardyń qai-qaisysyna da kereǵar keletin pikirge toqtaǵanymyzdy da jasyra almaimyz. Iaǵni, estir qulaqqa tosyn estilse de aitaiyq, Platon, Abaisha aitqanda Aplaton shaldyń ataqty Atlantidasynyń turǵyndary prototúrkiler bolǵan degim keledi. Iá, iá, bizdiń baiyrǵy babalarymyz. Bundai túiin jasaýǵa qandai dálel-dáiekterimiz bar? Endi solarǵa toqtalaiyq.
Áńgimeni saýaldan bastaǵan jón sekildi. Kóne mysyrlyqtar men baǵzy grekterge belgili bolǵan jáitti jaǵrapiialyq turǵydan eki eldiń ortasynda jatqan jebireiler men arabtardyń bilmeýi qalai? Mysaly, eki adamnyń áńgimesin tas kereń bolmasa ortada otyrǵan úshinshi kisiniń estimeýi múmkin be? Árine, múmkin emes. Olai bolsa ne jebirei, ne arab kóne jazbalarynda Atlantidaǵy qatysty qandai da bir derekter saqtalýǵa tiis qoi.
Ras, «Quranda» da, «Táýratta» da Jaratqannyń qaharyna ushyrap, turǵyndarymen birge jermen-jeksen bolǵan qalalar men shárlar jaily áńgimeler jeterlik. Nuh paiǵambar zamanyndaǵy topan sý nemese keiinirektegi Sodom men Gomorra hikaialary bolsyn, qai-qaisysy da Atlantida oqiǵasymen taǵdyrlas jaittardan syr shertedi. Biraq Atlantida emestikteri jáne anyq. Sonda Atlantida qaida? Álde Platon shaldyń Atlantidasy shynymen-aq qurǵaq qiialdyń jemisi ǵana bolǵany ma?
Joq, olai bolmasa kerek. Áitpese, «Qurandaǵy» «Olarǵa apat ámirimiz kelgen sátte, ol jerdiń ústin astyna keltirdik. Sondai-aq ústerine erekshe ázirlenip qyzdyrylǵan tas jaýdyrdyq» (Hud súresi) sekildi sózderdi qalai túsindirýge bolady. Osy úzindiniń birinshi sóilemi zilzala jóninde-aq bolsyn delik,al ekinshi sóilemi qýatty janartaý atqylaýynan syr ashyp turǵan joq pa! Al tóńiregine ot jaýdyrǵan mundai janartaýlardy «Quran» dúniege kelgenge deiin arab elderiniń territoriiasynan kezdestire alamyz ba? Árine, joq. Sondai-aq búgingi arab memleketterinen de zilzala, jermen-jeksen eter nemese janartaý tasty alaýynyń astynda qalý qaýpi tónip turǵan eldi mekenderdi taba qoiýymyz neǵaibyl. Demek, «Táýrat» pen «Qurandaǵy» qorqynyshty áńgimeler tek arab nemese jebirei eldi mekenderi ǵana emes, olardan syrtqaryraqta ornalasqan qalalar jaiynda da bolýy múmkin. Mysaly, Kishi Aziianyń batysynda nemese Jerorta teńizi araldarynda ornalasqan baiyrǵy kentter týrasynda.
Súrelerdi zerdelep oqysaq, shynynda da «Quranda» Nuh paiǵambar qaýymynan keiin apat bolǵan Ǵad áýleti jaily jii aitylatyny baiqalady. «Ǵad qaýymyna týystary Hudty (ǵ.s.) jiberdik» (Hud súresi). Bizdińshe, Platon Atlantidasy men «Qurandaǵy» osy Ǵad ekeýiniń túbiri bir. El ataýy «Quranda» baiyrǵy beinesinde saqtalsa, grek oqymystysynyń eńbeginde birshama ózgeriske túsken. Biraq ekeýiniń negizinde de dybystalýy bir-birinen onsha alshaq kete qoimaityn Ǵad pen Ad nemese At sózderiniń jatqandyǵy anyq. Ǵad qaýymyna týystary, iaǵni bóten qaýym ókili retinde Hud paiǵambardyń jiberilýi de bul qaýymnyń semit násilinen emestigin ańǵarta túskendei.
Sondai-aq, tek grek bastaýhattary emes, atlanttyqtardyń boily-soily, tulǵaly bolǵandyqtaryn «Quran» da joqqa shyǵarmaidy. «Sol ýaqytta Alla senderdi Nuh qaýymynan keiin orynbasar qylyp, ári tulǵa jaratylysynda da artyq qyldy» («Aǵraf súresi). Bul da Ǵad pen Atlantidanyń bir ekendigine dálel. (Land latyn tilinde jer degendi bildiredi, iaǵni Atlantida sózin taratyp oqityn bolsaq, Ad nemese Ǵad jeri degen sóz shyǵady – Á.B.). Rasynda da «Qurannyń» haqiqattyǵyna kim shek keltire almaq!
Mine, dál osy arada biz «Qurannan» tarihta bolǵan oqiǵanyń izin izdeýge kirisemiz. Óitkeni Ǵad qaýymy degenimiz kimder, olardyń tragediiasy qai ýaqyt aralyǵynda boi kórsetti degen saýaldarǵa jaýap bere alsaq qana Atlantida qupiiasyna da birshama jaqyndai túserimiz haq. Rasynda da «Quran» zilzala arqyly qalalaryn qiratyp, jermen-jeksen ettik dep kýálik etetin Ǵad qaýymy degenimiz kimder ózi? Bizge beimálim áli ashylmai jatqan kóne órkeniet oshaqtarynyń biri me? Álde tarih ǵylymy endigi moiyndap úlgergen shyndyq pa?
Baǵzy dúnie dáýirinen syr shertetin kitaptardy paraqtasaq, bul saýaldyń jaýabyn tez-aq tabýǵa bolady. «Qurandaǵy» Ǵadtyń kezinde Kishi Aziiada dáýirlep turǵan Hat nemese Het memleketi (b.d.d HÚIII-HII ǵ.ǵ.) ekendigine kim talasa almaq. Ataýynyń uqsastyǵyn bylai qoiǵanda, úsh myń jyldai ýaqyt umyt qalyp, ǵylymǵa HIH ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynda ǵana qaita belgili bolǵan Het imperiiasynyń taǵdyry Platon Atlantidasy bolýǵa egizdiń syńaryndai suranyp turǵan joq pa!
Osy mańnan, dálirek aitqanda Kishi Aziianyń soltústik-batysyndaǵy tóbelerdiń birinen oryny tabylǵan, kezinde Gomerdiń ataqty «Iliada» eposyna arqaý bolǵan Troia qalasynyń da jer silkinisinen opat bolǵany arheologiialyq zertteýlerden belgili. «Troia patshasy Priamnyń qamaly sanalatyn Gissarlyqtaǵy «altynshy qalanyń» jer asty dúmpýlerinen keiin jermen-jeksen bolǵany Tsintsinnati ýniversitetiniń arheologiialyq ekspeditsiiasy júrgizgen qazba jumystary barysynda tolyq dáleldengen derek» (Immanýil Velikovskii, «Stolknovenie mirov», Feniks. 1996). Al Troianyń ár mezgilde biriniń ústine biri salynǵan on eki qabat qala-qorymnan turatyndyǵyn eskersek, bul qala-qabattardyń taǵy qanshasy jer silkinisinen keiin ómir súrýin toqtatqany jáne belgisiz. Qalai degenmen de jer silkinisinen qiraǵan qala oryndaryn biz Palestina nemese Qyzyl teńiz mańaiynan emes, osy Kishi Aziiadan ǵana ushyrata alamyz. Bálkim Platon Atlantidasynyń prototipi basqa emes, Het imperiiasynyń astanasy Hattýsastyń ózi bolar. Álde Hattýsastyń murageri Hatti ma eken.
Platon Atlantidanyń tek grek qala-memleketterine ǵana emes, perǵaýyndar Mysyryna da birshama qaýip tóndirgendigin jazady. Solonǵa Mysyr abyzynyń «senderdiń babalaryń bolmaǵanda, biz atlanttyqtardyń ezgisine túser edik» dep rahmet aitýy da (Platon, «Timei») Atlantidanyń jaǵrapiia jaǵynan ejelgi Mysyr men baiyrǵy Grekiianyń ortasynda jatqan memleket bolǵandyǵyna bir dálel. Al bizge málim tarihtan mundai eki jaǵyna da úrei tóndirip, qos memleketti de qorqynyshta ustai alatyn qýatty memleket tek Het imperiiasy bolǵandyǵy jaqsy belgili.
Biz «Qazyǵurt, topan sý jáne jebirei «Táýraty» degen maqalamyzda («Jas Alash», № 99, 2000) hetter men kezinde Qazaqstandy mekendegen massagetterdi bailanystyra otyryp, hetterdiń prototúrki, iaǵni baǵzy túrkiler ekendigine biraz mysaldar keltirgenbiz. Osy arada sol baǵyttaǵy áńgimeni birshama tereńdete túsýdiń sáti túsken sekildi. Hetterdiń Kaspii men Aral teńizderi mańynan bizdiń dáýirimizge deiingi II myńjyldyqtyń bas jaǵynda negizgi eki baǵytta, Úndistan men Kishi Aziiaǵa qarai qozǵalǵan arii – prototúrkilerdiń bir tarmaǵy ekendigi anyq. Olardyń birqatary jaýlap barǵan jerlerinde, iaǵni Kishi Aziianyń Batysyna, Jerorta teńiziniń jaǵalaýyna ornyǵyp qalsa, endi birazy Siriia men Palestinany kóktei ótip, Egipetke jetedi. Shamasy, bular Lev Gýmilev aita beretin «uzyn arqan, keń tusaý» endigi soǵyssyz tura almaityn bolyp qalǵan jaýjúrek te erkindik súigish rýhy azat jandar bolsa kerek. Mysyr tarihyna giksos degen úreili atpen engen bular perǵaýyndar elin júz jyldai (b.d.d.1710-1560 j.j.) emin-erkin bilep-tósteidi. Antika jazba derekterinen bir emes, bildei alty giksos patshasynyń esimi jaqsy belgili. Olardyń arasynda tarihta erekshe iz qaldyrǵany – Hian (b.d.d.HÚII ǵ.). Osy patsha «Táýratta» de kirgen. Onda «Giksostar patshasy Hiannyń esimi planetanyń ataýy. Kún… (tup-týra osylai – Á.B.), iaǵni tabynatyn qudaiynyń juldyzynyń aty» (Amos 5:26, Immanýil Velikovskii, «Edip i Ehnaton», Feniks, 1996) degen joldar bar. Osynyń ózi-aq giksostardyń bizdiń baiyrǵy babalarymyz sekildi Kúnge tabynǵandyǵyn, olardyń arasynda Kún ataýynyń dál búgingi qazaqtardaǵydai arada sandaǵan ǵasyrlar jatsa da esh ózgerissiz dybystalǵandyǵyn aiqyn ańǵartyp turǵan joq pa! Tarihi jazbalar, sondai-aq, giksostar arasynda Umai degen sózdiń de qatty qadirlengendigin tilge tiek etedi. Mysyrlyqtarǵa arbaǵa minip soǵysýdy alǵash úiretken de – solar, iaǵni qashanda tarihtyń dońǵalaǵyn qozǵaýǵa bar da, úlesti bólisýge kelgende abyroi-ataqtan jurdai bolyp shyǵa keletin kóshpeli giksostar bolatyn.
Bizdińshe hetter Egipetke ǵana atoi sap qoimai, Krit, Kipr sekildi Kishi Aziia jaǵalaýyna jaqyn jatqan araldarǵa da quryq tastaǵan sekildi. Kiprdiń kezinde Alash atalýy, Krit aralyndaǵy Ida taýynda Qarqara atty shyńnyń (Gomer «Iliadasynda» sóz bolady) kezdesetindigi osyndai oilarǵa bastaidy.
Bulardyń syrtynda, massa-het babalarymyzdyń Kishi Aziiada b.d.d. HÚIII-HIII ǵasyrlar aralyǵynda óz táýelsiz memleketin quryp, dáýirlep turǵandyǵy tarih moiyndaǵan shyndyq. Bálkim tórkinin áli kúnge deiin ustatpai kele jatqan túrki syna jazýynyń qupiiasyn da sol dáýirlerden izdeý kerek bolar. Áitpese ony finikei nemese aramei álipbiiniń kóshirmesi qylyp shyǵara salýdan utarymyz shamaly. Kerisinshe, osy mol qazyna bailyǵymyzdy biz olardan emes, olar bizden juǵystyryp alǵan bolsa she?
Endi Atlantidaǵa qaita oralaiyq. Platon Atlantidasynyń tabiǵi apattardyń saldarynan sýǵa shógip ketkendigi belgili. Mundai sebepti Het imperiiasynyń kúireýine bailanysty aita alamyz ba? Óitkeni tarihtan onyń b.d.d. HII ǵasyrdyń basynda belgisiz «teńiz halyqtarynyń» (aheilik grekter bolsa kerek) shabýylynan keiin qulaǵany belgili. Osy tusta batyl joramal jasaýdyń qajettigi týyndamaq. Kim-kimge de Kishi Aziianyń seismografiia jaǵynan turaqsyz aimaq ekendigi jaqsy málim. Túrkiiada bolǵan ótken jylǵy qaiǵyly jer silkinisteri de sonyń bir aiǵaǵy. Al osyndai jer silkinisteri bul óńirde buryndary da bolmady dep aita alamyz ba? Mysaly, «teńiz halyqtarynyń» talaýyna túserden buryn Het imperiiasyn joǵarydaǵydai tabiǵat apattary silkilep alǵan bolsa she? Nemese kezinde birshama kólemdi bolǵan Kipr nemese Krit araldarynyń biraz bóligi sý asty dúmpýlerinen keiin teńiz astyna shógip ketken dep boljasaq? Basqa-basqa, dál mundai oqiǵalardyń bolǵandyǵyn bul aimaqtyń geologiialyq tarihy joqqa shyǵarmaidy. Tarihshylar Krittegi ataqty minoi mádenietiniń joǵalýyn basqa emes, osyndai tabiǵat-ana minez kórsetken oqiǵanyń saldarynan boldy dep túsindiredi.
Biz erterekte túrkiniń qasqyr (Kók Bóri) mifi orasan zor kólemdegi tabiǵi apattyń jańǵyryǵy degen pikir aitqan bolatynbyz. Al mifke muryndyq bolǵan apat sebepshisi jerge soqtyǵysqan kezbe kometa nemese qýatty jer silkinisi bolýy múmkin dep topshylaǵanbyz. Miftegi bir taipa halyqtyń túgel qyrylyp qalýy motivin osylai túsindirgenbiz. Asyly, «Quran» men «Táýrattaǵydai» óz eserlikterinen nemese kúnáharlyqtarynan quryp ketken halyqtar jaily dini jeli baiyrǵy túrkilerge de tanys bolǵan sekildi. Lev Gýmilev «ańyzǵa qaraǵanda, so rýynyń barsha adamy ózderiniń eserliginen qaza tabady (onyń ne ekeni aitylmaǵan), tek qanshyq qasqyrdyń tórt nemeresi ǵana tiri qalady» dep kezinde V.A.Aristov jazyp alǵan ańyzdan derek keltiredi (Lev Gýmilev, «Kóne túrkiler», 1994 j.) Bul da kóne túrkiler arasynda belgili bolǵan qanshyq qasqyr týraly ańyzdyń bir nusqasy. Miftiń kópshilikke málim nusqasynda bir taipa el kórshi dushpandarynyń shapqynshylyǵy kezinde túgel jer jastanatyn bolsa, munda óz eserliginen qaza boldy dep aitylady. Ol ne eserlik edi, Táńiri aldynda kúnáǵa batý ma, álde basqa ma, bul jaǵy taratylyp-taldanyp jatpaidy. Degenmen, ańyz astarynan osyndai da tereń, rýhani salmaǵy bar saryndy ańǵarýǵa bolatyndai. Iaǵni prototúrkilerdiń Ǵad, iaki Atlantida qaýymdary jaily óz estelik-túsinikteri bolǵan dep topshylaýǵa haqymyz bar. Jáne ańyz sipatynda saqtalǵan bul estelikter óziniń kórkemdigi, bolashaq urpaqtarǵa berer tálimi jaǵynan Platon shaldyń Atlantida jaily áńgimesinen bir de kem túspeitin syndy.
Ańyz qai ýaqyttarda dúniege kelýi múmkin? Bul, shamasy adamzat balasy ǵana emes, Jer-Ananyń ózi de ómir úshin jan salyp arpalysqan sát bolsa kerek. Ǵalamdyq deńgeidegi surapyl qaqtyǵys nemese ishki silkinis áserinen esten tana jazdaǵan Jer-Ana qursaǵy kúńirengen dybystar shyǵarady. Ol dybystar qasqyr «aý-ý-ýyn», iaǵni bóriniń ulyǵanyn eske túsiretin. Jaratqan Ieniń Musa paiǵambarǵa Sinai taýynda on ósietti túsiretini de osy tus-ty. Óitkeni, myna dúnie ne bolyp ketti, aqyrzaman kelip qaldy ma dep esteri shyǵa úreilengen ol kezdegi jumyr basty pende balasyna Jer-Ana qursaǵynan shyǵyp jatqan jańaǵy dybystar Táńiriniń óz úni sekildi sezilýi ábden múmkin jait.
Osy bir sát ár halyqtyń tanym-túsiniginde ártúrli kórinis tapty. Túrkiler kezekti tabiǵat nemese ǵarysh apatynan aman qalǵan endigi adamzatty pende balasy men qanshyq qasqyrdyń jatyrynan taratty. Óitkeni qiialshyl qyr balalary jańaǵy apattan keiin qasqyrdy Táńiriniń jerdegi bir sipaty dep qabyldaǵan-dy. Tek túrkiler ǵana emes, Latyn Amerikasynyń Vicholi taipasy da Eýraziiadaǵy alys týysqandaryndai ózderin it-ana men adamnan taratady. Asyly, baǵzy túrkiler men jebireiler júregi aýzyna tyǵyla qulaq tikken dybystardy Jer-Ananyń kelesi betindegi olardyń babalary da estigen bolsa kerek. Eki qurlyqtaǵy ańyzdardyń ózara tel qozydai uqsastyǵyn osylai túsindirýden basqa amal joq. Salaýatty qisyn osylai deidi. Estýimizshe, Irandaǵy óz adai qandastarymyzdyń arasynda da adamzatty itbalyq pen adamnyń qosaǵynan taratatyn ańyz bar kórinedi. Mundaǵy itbalyq o basta balyǵy joq ittiń ózi bolǵan dep joramaldaýǵa ábden bolady.
Kezinde jer betindegi búkil adamzat balasy kýá bolǵan bul apat qai ýaqyt aralyǵynda júz berdi, osy saýalǵa da jaýap bere ketken jón sekildi. «Quranda» Ǵad qaýymyn jalmaǵan apat Nuh paiǵambar tusyndaǵy topan sýdan keiin delinedi. Eger «Qurandaǵy» Ǵad pen Kishi Aziiadaǵy Het-Hat patshalyǵy bir qaýym edi degen uiǵarymǵa toqtasaq, bul apat bizdiń dáýirimizge deiingi HIÚ-HIII ǵasyrlar aralyǵynda bolǵan dep joramaldaýǵa múmkindik bar. Óitkeni bul ýaqyt «Táýrattyń» hronologiialyq rekonstrýktsiialanýy boiynsha Musa paiǵambar jebirei qaýymyn Mysyr quldyǵynan alyp shyqqan kezdermen tustas keledi. Al odan Sinai taýyndaǵy Táńiriniń on ósieti Musa ǵalaissalamǵa túsetin aitýly oqiǵaǵa qol sozym ǵana jer.
Babalarymyz siynǵan degdar bóri obrazy tasasyna jasyrynǵan tarihi qupiia osyndai. Ol adamzat balasynyń basyna túsken alapat apatty kúnderden syr shertedi. Tek túrki tektes halyqtardyń ǵana emes, búkil adamzat balasynyń birigýine úndeidi. Óitkeni adamzat balasynda Jer-Ana bireý-aq qoi.
Biz Táńiriden Atlantida surapyly sekildi jailar endi qaitalanbasyn dep tileimiz. Sebebi Jer-Ana aman bolsa, adamzat balasy da ósip-órkendei bermek. Al osy bir ańyzǵa bergisiz Atlantida oqiǵasynyń keiipkerleri bolsa este joq erte zamandarda Saryarqa men Saharanyń arasyn emin-erkin jailaǵan, Atlant muhityna esimin bergen bizdiń baǵzy babalarymyzdyń bir tarmaǵy bolatyn.
Ámirhan Balqybek
