ەح, سولون, سولون! سەندەر, ەلليندەر, اقىل توقتاتپاعان جاس بالا سەكiلدiسiڭدەر. اسىلى, ەلليندەر اراسىندا ەلگە ٷلگi-ٶنەگە كٶرسەتەر دەگدار قارييا قالماعان-اۋ.
پلاتون, «تيمەي»
كٶنە گرەكييانىڭ كٶرنەكتi مەملەكەت قايراتكەرi ەرi زاڭ رەفورماتورى, ەللادانىڭ ەيگiلi جەتi دانىشپانىنىڭ بiرi سولون (ب.د.د.638-559 جج.) مىسىرعا جاساعان ساياحاتى كەزiندە جەرگiلiكتi ابىزداردىڭ بiرiنەن باعزى ۋاقىتتا ٶز تٶڭiرەگiنە ٷستەمدiك ەتۋدە افينىمەن بەسەكەلەس بولعان ارال-مەملەكەت اتلانتيدا تۋرالى ەڭگiمە ەستيدi. ابىز كٷنەعا باتقان تۇرعىندارى تەڭiرiنiڭ قاھارىنا ۇشىراپ, اتلانتيدانىڭ دٷركiن-دٷركiن قايتالانعان سۇراپىل زiلزالادان سۋ تٷبiنە شٶگiپ كەتكەندiگiن باياندايدى. ەلiنە ورالعان سولون وسى ەستiگەندەرiن ٶلەڭ ەتiپ جىرلاماق بولعان.
كiم بiلەدi, اتلانتيدا جايلى ەڭگiمە سول سولونمەن بiرگە مەڭگiلiككە ۇمىتىلىپ كەتەر مە ەدi, ەگەر ونىڭ پلاتون (بد.د.428-348 جج.) دەگەن بiلiمدار ۇرپاعى بولماعاندا. پلاتون ٶزiنiڭ «تيمەي» جەنە «كريتيي» اتتى پەلسافالىق ەڭبەكتەرiندە سولوننان بابالارى ەستiپ, ودان ٶزiنە جەتكەن ەڭگiمە رەتiندە وسى جايتتارعا كەڭiنەن توقتالادى.
بiر قاراعاندا پلاتون ەڭگiمەسiنiڭ قييالدان شىعارىلعانداي كٶرiنەتiنi بار. بiراق ٶزi اقىنداردى قييالي دەپ سىناپ-مiنەۋگە قۇمار پلاتوننىڭ اڭىزدان گٶرi ناقتى دەرەكتەرگە ىجداحات قوياتىن عالىم ەكەندiگiن ەسكەرسەك, ەڭگiمە نەگiزiندە اقيقات جاتقاندىعى دا بايقالادى. بiراق قانداي اقيقات?
امال قانشا, ادامزات بالاسى ەكi جارىم مىڭ جىلدان بەرi بۇل ساۋالعا ناقتى جاۋاپ تابا الماي كەلەدi. ەسەسiنە بولجام-جورامالدار شاش ەتەكتەن. بiرi اتلانتيدانى اتلانت مۇحيتىنىڭ تابانىنان iزدەۋدi ۇسىنسا, كەلەسiسi ونى الىستاعى امەريكانىڭ باعزى ٶركەنيەتتەرiنiڭ بiرi سانايدى. Iشiنارا بەلگiسiز ارال-مەملەكەتتi ەيگiلi بەرمۋد ٷشتاعانىمەن بايلانىستىراتىندار دا ۇشىراسادى. ەڭ كٶنەكٶز كiتاپتاردىڭ بiرi سانالاتىن «تەۋراتتا» وسى بiر مەملەكەت-ارال تۋرالى ەشقانداي تۇسپال-دەرەك كەزدەسپەيتiندiگi دە كەزiندە بۇل باعىتتاعى iزدەنiستەردi سان رەت تىعىرىققا تiرەگەن. بiراق جەردiڭ تەرەڭ قاتپارلارىنان عىلىمعا ەلi بەلگiسiز بولىپ كەلگەن كٶنە ٶركەنيەت وشاقتارىنىڭ ورنى تابىلعان سايىن اتلانتيدا جايلى ەڭگiمەنiڭ دە وقتىن-وقتىن قايتا قاۋلاي جٶنەلەتiنi بار. بٷگiنگi تاريح, ارحەولوگييا, گەولوگييا, مۇحيتتانۋ سەكiلدi عىلىمداردا قارقىنداي دامىعاندارى ٷشiن بەلگiلi بiر دەڭگەيدە وسى اڭىزبەن ۇشتاسقان نەمەسە اڭىزعا بەرگiسiز اتلانتيداعا قارىزدار. ال, بۇل تاقىرىپتىڭ ەدەبيەت پەن كينەماتوگرافيياعا تيگiزگەن ەسەرiن ايتپاي-اق قويساق تا بولادى. اتلانتيدا جايلى جازىلعان شىعارمالار مەن تٷسiرiلگەن فيلمدەردiڭ ەرجٷرەك ساياحاتشىلار مەن جاراتىلىس جۇمباقتارىن شەشۋگە قۇمار عالىمداردىڭ ەلi تالاي جاس بۋىنىن تەربيەلەيتiندiگiنە كٷمەن جوق.
سونىمەن, پلاتون جازىپ قالدىرعان وسى بiر اتلانتيدا دەپ اتالاتىن ەل تاريحتا راسىندا دا بولدى ما? بولسا, ورنى قاي جەر, تۇرعىندارى كiمدەر بولعان? وسى ساۋالعا بiز دە حال-قادەرiمiز جەتكەنشە جاۋاپ iزدەۋگە تىرىسقانبىز. اتالمىش تاقىرىپقا قاتىستى ەر تٷرلi باستاۋحاتتاردا ۇشىراساتىن دەرەكتەردi ٶزارا ۇشتاستىرۋ بارىسىندا اتلانتولوگييا سالاسىندا بۇعان دەيiن جاسالىپ كەلگەن جورامالداردىڭ قاي-قايسىسىنا دا كەرەعار كەلەتiن پiكiرگە توقتاعانىمىزدى دا جاسىرا المايمىز. ياعني, ەستiر قۇلاققا توسىن ەستiلسە دە ايتايىق, پلاتون, ابايشا ايتقاندا اپلاتون شالدىڭ اتاقتى اتلانتيداسىنىڭ تۇرعىندارى پروتوتٷركiلەر بولعان دەگiم كەلەدi. يە, يە, بiزدiڭ بايىرعى بابالارىمىز. بۇنداي تٷيiن جاساۋعا قانداي دەلەل-دەيەكتەرiمiز بار? ەندi سولارعا توقتالايىق.
ەڭگiمەنi ساۋالدان باستاعان جٶن سەكiلدi. كٶنە مىسىرلىقتار مەن باعزى گرەكتەرگە بەلگiلi بولعان جەيتتi جاعراپييالىق تۇرعىدان ەكi ەلدiڭ ورتاسىندا جاتقان جەبiرەيلەر مەن ارابتاردىڭ بiلمەۋi قالاي? مىسالى, ەكi ادامنىڭ ەڭگiمەسiن تاس كەرەڭ بولماسا ورتادا وتىرعان ٷشiنشi كiسiنiڭ ەستiمەۋi مٷمكiن بە? ەرينە, مٷمكiن ەمەس. ولاي بولسا نە جەبiرەي, نە اراب كٶنە جازبالارىندا اتلانتيداعى قاتىستى قانداي دا بiر دەرەكتەر ساقتالۋعا تيiس قوي.
راس, «قۇراندا» دا, «تەۋراتتا» دا جاراتقاننىڭ قاھارىنا ۇشىراپ, تۇرعىندارىمەن بiرگە جەرمەن-جەكسەن بولعان قالالار مەن شەرلار جايلى ەڭگiمەلەر جەتەرلiك. نۇح پايعامبار زامانىنداعى توپان سۋ نەمەسە كەيiنiرەكتەگi سودوم مەن گوموررا حيكايالارى بولسىن, قاي-قايسىسى دا اتلانتيدا وقيعاسىمەن تاعدىرلاس جايتتاردان سىر شەرتەدi. بiراق اتلانتيدا ەمەستiكتەرi جەنە انىق. سوندا اتلانتيدا قايدا? ەلدە پلاتون شالدىڭ اتلانتيداسى شىنىمەن-اق قۇرعاق قييالدىڭ جەمiسi عانا بولعانى ما?
جوق, ولاي بولماسا كەرەك. ەيتپەسە, «قۇرانداعى» «ولارعا اپات ەمiرiمiز كەلگەن سەتتە, ول جەردiڭ ٷستiن استىنا كەلتiردiك. سونداي-اق ٷستەرiنە ەرەكشە ەزiرلەنiپ قىزدىرىلعان تاس جاۋدىردىق» (ھۇد سٷرەسi) سەكiلدi سٶزدەردi قالاي تٷسiندiرۋگە بولادى. وسى ٷزiندiنiڭ بiرiنشi سٶيلەمi زiلزالا جٶنiندە-اق بولسىن دەلiك,ال ەكiنشi سٶيلەمi قۋاتتى جانارتاۋ اتقىلاۋىنان سىر اشىپ تۇرعان جوق پا! ال تٶڭiرەگiنە وت جاۋدىرعان مۇنداي جانارتاۋلاردى «قۇران» دٷنيەگە كەلگەنگە دەيiن اراب ەلدەرiنiڭ تەرريتوريياسىنان كەزدەستiرە الامىز با? ەرينە, جوق. سونداي-اق بٷگiنگi اراب مەملەكەتتەرiنەن دە زiلزالا, جەرمەن-جەكسەن ەتەر نەمەسە جانارتاۋ تاستى الاۋىنىڭ استىندا قالۋ قاۋپi تٶنiپ تۇرعان ەلدi مەكەندەردi تابا قويۋىمىز نەعايبىل. دەمەك, «تەۋرات» پەن «قۇرانداعى» قورقىنىشتى ەڭگiمەلەر تەك اراب نەمەسە جەبiرەي ەلدi مەكەندەرi عانا ەمەس, ولاردان سىرتقارىراقتا ورنالاسقان قالالار جايىندا دا بولۋى مٷمكiن. مىسالى, كiشi ازييانىڭ باتىسىندا نەمەسە جەرورتا تەڭiزi ارالدارىندا ورنالاسقان بايىرعى كەنتتەر تۋراسىندا.
سٷرەلەردi زەردەلەپ وقىساق, شىنىندا دا «قۇراندا» نۇح پايعامبار قاۋىمىنان كەيiن اپات بولعان عاد ەۋلەتi جايلى جيi ايتىلاتىنى بايقالادى. «عاد قاۋىمىنا تۋىستارى ھۇدتى (ع.س.) جiبەردiك» (ھۇد سٷرەسi). بiزدiڭشە, پلاتون اتلانتيداسى مەن «قۇرانداعى» وسى عاد ەكەۋiنiڭ تٷبiرi بiر. ەل اتاۋى «قۇراندا» بايىرعى بەينەسiندە ساقتالسا, گرەك وقىمىستىسىنىڭ ەڭبەگiندە بiرشاما ٶزگەرiسكە تٷسكەن. بiراق ەكەۋiنiڭ نەگiزiندە دە دىبىستالۋى بiر-بiرiنەن ونشا الشاق كەتە قويمايتىن عاد پەن اد نەمەسە ات سٶزدەرiنiڭ جاتقاندىعى انىق. عاد قاۋىمىنا تۋىستارى, ياعني بٶتەن قاۋىم ٶكiلi رەتiندە ھۇد پايعامباردىڭ جiبەرiلۋi دە بۇل قاۋىمنىڭ سەميت نەسiلiنەن ەمەستiگiن اڭعارتا تٷسكەندەي.
سونداي-اق, تەك گرەك باستاۋحاتتارى ەمەس, اتلانتتىقتاردىڭ بويلى-سويلى, تۇلعالى بولعاندىقتارىن «قۇران» دا جوققا شىعارمايدى. «سول ۋاقىتتا اللا سەندەردi نۇح قاۋىمىنان كەيiن ورىنباسار قىلىپ, ەرi تۇلعا جاراتىلىسىندا دا ارتىق قىلدى» («اعراف سٷرەسi). بۇل دا عاد پەن اتلانتيدانىڭ بiر ەكەندiگiنە دەلەل. (لاند لاتىن تiلiندە جەر دەگەندi بiلدiرەدi, ياعني اتلانتيدا سٶزiن تاراتىپ وقيتىن بولساق, اد نەمەسە عاد جەرi دەگەن سٶز شىعادى – ە.ب.). راسىندا دا «قۇراننىڭ» حاقيقاتتىعىنا كiم شەك كەلتiرە الماق!
مiنە, دەل وسى ارادا بiز «قۇراننان» تاريحتا بولعان وقيعانىڭ iزiن iزدەۋگە كiرiسەمiز. ٶيتكەنi عاد قاۋىمى دەگەنiمiز كiمدەر, ولاردىڭ تراگەديياسى قاي ۋاقىت ارالىعىندا بوي كٶرسەتتi دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ بەرە الساق قانا اتلانتيدا قۇپيياسىنا دا بiرشاما جاقىنداي تٷسەرiمiز حاق. راسىندا دا «قۇران» زiلزالا ارقىلى قالالارىن قيراتىپ, جەرمەن-جەكسەن ەتتiك دەپ كۋەلiك ەتەتiن عاد قاۋىمى دەگەنiمiز كiمدەر ٶزi? بiزگە بەيمەلiم ەلi اشىلماي جاتقان كٶنە ٶركەنيەت وشاقتارىنىڭ بiرi مە? ەلدە تاريح عىلىمى ەندiگi مويىنداپ ٷلگەرگەن شىندىق پا?
باعزى دٷنيە دەۋiرiنەن سىر شەرتەتiن كiتاپتاردى پاراقتاساق, بۇل ساۋالدىڭ جاۋابىن تەز-اق تابۋعا بولادى. «قۇرانداعى» عادتىڭ كەزiندە كiشi ازييادا دەۋiرلەپ تۇرعان حات نەمەسە حەت مەملەكەتi (ب.د.د حٷIII-حII ع.ع.) ەكەندiگiنە كiم تالاسا الماق. اتاۋىنىڭ ۇقساستىعىن بىلاي قويعاندا, ٷش مىڭ جىلداي ۋاقىت ۇمىت قالىپ, عىلىمعا حIح عاسىردىڭ سەكسەنiنشi جىلدارىندا عانا قايتا بەلگiلi بولعان حەت يمپەريياسىنىڭ تاعدىرى پلاتون اتلانتيداسى بولۋعا ەگiزدiڭ سىڭارىنداي سۇرانىپ تۇرعان جوق پا!
وسى ماڭنان, دەلiرەك ايتقاندا كiشi ازييانىڭ سولتٷستiك-باتىسىنداعى تٶبەلەردiڭ بiرiنەن ورىنى تابىلعان, كەزiندە گومەردiڭ اتاقتى «يليادا» ەپوسىنا ارقاۋ بولعان ترويا قالاسىنىڭ دا جەر سiلكiنiسiنەن وپات بولعانى ارحەولوگييالىق زەرتتەۋلەردەن بەلگiلi. «ترويا پاتشاسى پريامنىڭ قامالى سانالاتىن گيسسارلىقتاعى «التىنشى قالانىڭ» جەر استى دٷمپۋلەرiنەن كەيiن جەرمەن-جەكسەن بولعانى تسينتسينناتي ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ ارحەولوگييالىق ەكسپەديتسيياسى جٷرگiزگەن قازبا جۇمىستارى بارىسىندا تولىق دەلەلدەنگەن دەرەك» (يممانۋيل ۆەليكوۆسكيي, «ستولكنوۆەنيە ميروۆ», فەنيكس. 1996). ال ترويانىڭ ەر مەزگiلدە بiرiنiڭ ٷستiنە بiرi سالىنعان ون ەكi قابات قالا-قورىمنان تۇراتىندىعىن ەسكەرسەك, بۇل قالا-قاباتتاردىڭ تاعى قانشاسى جەر سiلكiنiسiنەن كەيiن ٶمiر سٷرۋiن توقتاتقانى جەنە بەلگiسiز. قالاي دەگەنمەن دە جەر سiلكiنiسiنەن قيراعان قالا ورىندارىن بiز پالەستينا نەمەسە قىزىل تەڭiز ماڭايىنان ەمەس, وسى كiشi ازييادان عانا ۇشىراتا الامىز. بەلكiم پلاتون اتلانتيداسىنىڭ پروتوتيپi باسقا ەمەس, حەت يمپەريياسىنىڭ استاناسى حاتتۋساستىڭ ٶزi بولار. ەلدە حاتتۋساستىڭ مۇراگەرi حاتتي ما ەكەن.
پلاتون اتلانتيدانىڭ تەك گرەك قالا-مەملەكەتتەرiنە عانا ەمەس, پەرعاۋىندار مىسىرىنا دا بiرشاما قاۋiپ تٶندiرگەندiگiن جازادى. سولونعا مىسىر ابىزىنىڭ «سەندەردiڭ بابالارىڭ بولماعاندا, بiز اتلانتتىقتاردىڭ ەزگiسiنە تٷسەر ەدiك» دەپ راحمەت ايتۋى دا (پلاتون, «تيمەي») اتلانتيدانىڭ جاعراپييا جاعىنان ەجەلگi مىسىر مەن بايىرعى گرەكييانىڭ ورتاسىندا جاتقان مەملەكەت بولعاندىعىنا بiر دەلەل. ال بiزگە مەلiم تاريحتان مۇنداي ەكi جاعىنا دا ٷرەي تٶندiرiپ, قوس مەملەكەتتi دە قورقىنىشتا ۇستاي الاتىن قۋاتتى مەملەكەت تەك حەت يمپەريياسى بولعاندىعى جاقسى بەلگiلi.
بiز «قازىعۇرت, توپان سۋ جەنە جەبiرەي «تەۋراتى» دەگەن ماقالامىزدا («جاس الاش», № 99, 2000) حەتتەر مەن كەزiندە قازاقستاندى مەكەندەگەن ماسساگەتتەردi بايلانىستىرا وتىرىپ, حەتتەردiڭ پروتوتٷركi, ياعني باعزى تٷركiلەر ەكەندiگiنە بiراز مىسالدار كەلتiرگەنبiز. وسى ارادا سول باعىتتاعى ەڭگiمەنi بiرشاما تەرەڭدەتە تٷسۋدiڭ سەتi تٷسكەن سەكiلدi. حەتتەردiڭ كاسپيي مەن ارال تەڭiزدەرi ماڭىنان بiزدiڭ دەۋiرiمiزگە دەيiنگi II مىڭجىلدىقتىڭ باس جاعىندا نەگiزگi ەكi باعىتتا, ٷندiستان مەن كiشi ازيياعا قاراي قوزعالعان اريي – پروتوتٷركiلەردiڭ بiر تارماعى ەكەندiگi انىق. ولاردىڭ بiرقاتارى جاۋلاپ بارعان جەرلەرiندە, ياعني كiشi ازييانىڭ باتىسىنا, جەرورتا تەڭiزiنiڭ جاعالاۋىنا ورنىعىپ قالسا, ەندi بiرازى سيرييا مەن پالەستينانى كٶكتەي ٶتiپ, ەگيپەتكە جەتەدi. شاماسى, بۇلار لەۆ گۋميلەۆ ايتا بەرەتiن «ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋ» ەندiگi سوعىسسىز تۇرا المايتىن بولىپ قالعان جاۋجٷرەك تە ەركiندiك سٷيگiش رۋحى ازات جاندار بولسا كەرەك. مىسىر تاريحىنا گيكسوس دەگەن ٷرەيلi اتپەن ەنگەن بۇلار پەرعاۋىندار ەلiن جٷز جىلداي (ب.د.د.1710-1560 ج.ج.) ەمiن-ەركiن بيلەپ-تٶستەيدi. انتيكا جازبا دەرەكتەرiنەن بiر ەمەس, بiلدەي التى گيكسوس پاتشاسىنىڭ ەسiمi جاقسى بەلگiلi. ولاردىڭ اراسىندا تاريحتا ەرەكشە iز قالدىرعانى – حيان (ب.د.د.حٷII ع.). وسى پاتشا «تەۋراتتا» دە كiرگەن. وندا «گيكسوستار پاتشاسى حياننىڭ ەسiمi پلانەتانىڭ اتاۋى. كٷن… (تۇپ-تۋرا وسىلاي – ە.ب.), ياعني تابىناتىن قۇدايىنىڭ جۇلدىزىنىڭ اتى» (اموس 5:26, يممانۋيل ۆەليكوۆسكيي, «ەديپ ي ەحناتون», فەنيكس, 1996) دەگەن جولدار بار. وسىنىڭ ٶزi-اق گيكسوستاردىڭ بiزدiڭ بايىرعى بابالارىمىز سەكiلدi كٷنگە تابىنعاندىعىن, ولاردىڭ اراسىندا كٷن اتاۋىنىڭ دەل بٷگiنگi قازاقتارداعىداي ارادا سانداعان عاسىرلار جاتسا دا ەش ٶزگەرiسسiز دىبىستالعاندىعىن ايقىن اڭعارتىپ تۇرعان جوق پا! تاريحي جازبالار, سونداي-اق, گيكسوستار اراسىندا ۇماي دەگەن سٶزدiڭ دە قاتتى قادiرلەنگەندiگiن تiلگە تيەك ەتەدi. مىسىرلىقتارعا ارباعا مiنiپ سوعىسۋدى العاش ٷيرەتكەن دە – سولار, ياعني قاشاندا تاريحتىڭ دوڭعالاعىن قوزعاۋعا بار دا, ٷلەستi بٶلٸسۋگە كەلگەندە ابىروي-اتاقتان جۇرداي بولىپ شىعا كەلەتiن كٶشپەلi گيكسوستار بولاتىن.
بiزدiڭشە حەتتەر ەگيپەتكە عانا اتوي ساپ قويماي, كريت, كيپر سەكiلدi كiشi ازييا جاعالاۋىنا جاقىن جاتقان ارالدارعا دا قۇرىق تاستاعان سەكiلدi. كيپردiڭ كەزiندە الاش اتالۋى, كريت ارالىنداعى يدا تاۋىندا قارقارا اتتى شىڭنىڭ (گومەر «يلياداسىندا» سٶز بولادى) كەزدەسەتiندiگi وسىنداي ويلارعا باستايدى.
بۇلاردىڭ سىرتىندا, ماسسا-حەت بابالارىمىزدىڭ كiشi ازييادا ب.د.د. حٷIII-حIII عاسىرلار ارالىعىندا ٶز تەۋەلسiز مەملەكەتiن قۇرىپ, دەۋiرلەپ تۇرعاندىعى تاريح مويىنداعان شىندىق. بەلكiم تٶركiنiن ەلi كٷنگە دەيiن ۇستاتپاي كەلە جاتقان تٷركi سىنا جازۋىنىڭ قۇپيياسىن دا سول دەۋiرلەردەن iزدەۋ كەرەك بولار. ەيتپەسە ونى فينيكەي نەمەسە ارامەي ەلiپبيiنiڭ كٶشiرمەسi قىلىپ شىعارا سالۋدان ۇتارىمىز شامالى. كەرiسiنشە, وسى مول قازىنا بايلىعىمىزدى بiز ولاردان ەمەس, ولار بiزدەن جۇعىستىرىپ العان بولسا شە?
ەندi اتلانتيداعا قايتا ورالايىق. پلاتون اتلانتيداسىنىڭ تابيعي اپاتتاردىڭ سالدارىنان سۋعا شٶگiپ كەتكەندiگi بەلگiلi. مۇنداي سەبەپتi حەت يمپەريياسىنىڭ كٷيرەۋiنە بايلانىستى ايتا الامىز با? ٶيتكەنi تاريحتان ونىڭ ب.د.د. حII عاسىردىڭ باسىندا بەلگiسiز «تەڭiز حالىقتارىنىڭ» (احەيلiك گرەكتەر بولسا كەرەك) شابۋىلىنان كەيiن قۇلاعانى بەلگiلi. وسى تۇستا باتىل جورامال جاساۋدىڭ قاجەتتiگi تۋىنداماق. كiم-كiمگە دە كiشi ازييانىڭ سەيسموگرافييا جاعىنان تۇراقسىز ايماق ەكەندiگi جاقسى مەلiم. تٷركييادا بولعان ٶتكەن جىلعى قايعىلى جەر سiلكiنiستەرi دە سونىڭ بiر ايعاعى. ال وسىنداي جەر سiلكiنiستەرi بۇل ٶڭiردە بۇرىندارى دا بولمادى دەپ ايتا الامىز با? مىسالى, «تەڭiز حالىقتارىنىڭ» تالاۋىنا تٷسەردەن بۇرىن حەت يمپەريياسىن جوعارىداعىداي تابيعات اپاتتارى سiلكiلەپ العان بولسا شە? نەمەسە كەزiندە بiرشاما كٶلەمدi بولعان كيپر نەمەسە كريت ارالدارىنىڭ بiراز بٶلiگi سۋ استى دٷمپۋلەرiنەن كەيiن تەڭiز استىنا شٶگiپ كەتكەن دەپ بولجاساق? باسقا-باسقا, دەل مۇنداي وقيعالاردىڭ بولعاندىعىن بۇل ايماقتىڭ گەولوگييالىق تاريحى جوققا شىعارمايدى. تاريحشىلار كريتتەگi اتاقتى مينوي مەدەنيەتiنiڭ جوعالۋىن باسقا ەمەس, وسىنداي تابيعات-انا مiنەز كٶرسەتكەن وقيعانىڭ سالدارىنان بولدى دەپ تٷسiندiرەدi.
بiز ەرتەرەكتە تٷركiنiڭ قاسقىر (كٶك بٶرi) ميفi وراسان زور كٶلەمدەگi تابيعي اپاتتىڭ جاڭعىرىعى دەگەن پiكiر ايتقان بولاتىنبىز. ال ميفكە مۇرىندىق بولعان اپات سەبەپشiسi جەرگە سوقتىعىسقان كەزبە كومەتا نەمەسە قۋاتتى جەر سiلكiنiسi بولۋى مٷمكiن دەپ توپشىلاعانبىز. ميفتەگi بiر تايپا حالىقتىڭ تٷگەل قىرىلىپ قالۋى موتيۆiن وسىلاي تٷسiندiرگەنبiز. اسىلى, «قۇران» مەن «تەۋراتتاعىداي» ٶز ەسەرلiكتەرiنەن نەمەسە كٷنەھارلىقتارىنان قۇرىپ كەتكەن حالىقتار جايلى دiني جەلi بايىرعى تٷركiلەرگە دە تانىس بولعان سەكiلدi. لەۆ گۋميلەۆ «اڭىزعا قاراعاندا, سو رۋىنىڭ بارشا ادامى ٶزدەرiنiڭ ەسەرلiگiنەن قازا تابادى (ونىڭ نە ەكەنi ايتىلماعان), تەك قانشىق قاسقىردىڭ تٶرت نەمەرەسi عانا تiرi قالادى» دەپ كەزiندە ۆ.ا.اريستوۆ جازىپ العان اڭىزدان دەرەك كەلتiرەدi (لەۆ گۋميلەۆ, «كٶنە تٷركiلەر», 1994 ج.) بۇل دا كٶنە تٷركiلەر اراسىندا بەلگiلi بولعان قانشىق قاسقىر تۋرالى اڭىزدىڭ بiر نۇسقاسى. ميفتiڭ كٶپشiلiككە مەلiم نۇسقاسىندا بiر تايپا ەل كٶرشi دۇشپاندارىنىڭ شاپقىنشىلىعى كەزiندە تٷگەل جەر جاستاناتىن بولسا, مۇندا ٶز ەسەرلiگiنەن قازا بولدى دەپ ايتىلادى. ول نە ەسەرلiك ەدi, تەڭiرi الدىندا كٷنەعا باتۋ ما, ەلدە باسقا ما, بۇل جاعى تاراتىلىپ-تالدانىپ جاتپايدى. دەگەنمەن, اڭىز استارىنان وسىنداي دا تەرەڭ, رۋحاني سالماعى بار سارىندى اڭعارۋعا بولاتىنداي. ياعني پروتوتٷركiلەردiڭ عاد, ياكي اتلانتيدا قاۋىمدارى جايلى ٶز ەستەلiك-تٷسiنiكتەرi بولعان دەپ توپشىلاۋعا حاقىمىز بار. جەنە اڭىز سيپاتىندا ساقتالعان بۇل ەستەلiكتەر ٶزiنiڭ كٶركەمدiگi, بولاشاق ۇرپاقتارعا بەرەر تەلiمi جاعىنان پلاتون شالدىڭ اتلانتيدا جايلى ەڭگiمەسiنەن بiر دە كەم تٷسپەيتiن سىندى.
اڭىز قاي ۋاقىتتاردا دٷنيەگە كەلۋi مٷمكiن? بۇل, شاماسى ادامزات بالاسى عانا ەمەس, جەر-انانىڭ ٶزi دە ٶمiر ٷشiن جان سالىپ ارپالىسقان سەت بولسا كەرەك. عالامدىق دەڭگەيدەگi سۇراپىل قاقتىعىس نەمەسە iشكi سiلكiنiس ەسەرiنەن ەستەن تانا جازداعان جەر-انا قۇرساعى كٷڭiرەنگەن دىبىستار شىعارادى. ول دىبىستار قاسقىر «اۋ-ۋ-ۋىن», ياعني بٶرiنiڭ ۇلىعانىن ەسكە تٷسiرەتiن. جاراتقان يەنiڭ مۇسا پايعامبارعا سيناي تاۋىندا ون ٶسيەتتi تٷسiرەتiنi دە وسى تۇس-تى. ٶيتكەنi, مىنا دٷنيە نە بولىپ كەتتi, اقىرزامان كەلiپ قالدى ما دەپ ەستەرi شىعا ٷرەيلەنگەن ول كەزدەگi جۇمىر باستى پەندە بالاسىنا جەر-انا قۇرساعىنان شىعىپ جاتقان جاڭاعى دىبىستار تەڭiرiنiڭ ٶز ٷنi سەكiلدi سەزiلۋi ەبدەن مٷمكiن جايت.
وسى بiر سەت ەر حالىقتىڭ تانىم-تٷسiنiگiندە ەرتٷرلi كٶرiنiس تاپتى. تٷركiلەر كەزەكتi تابيعات نەمەسە عارىش اپاتىنان امان قالعان ەندiگi ادامزاتتى پەندە بالاسى مەن قانشىق قاسقىردىڭ جاتىرىنان تاراتتى. ٶيتكەنi قييالشىل قىر بالالارى جاڭاعى اپاتتان كەيiن قاسقىردى تەڭiرiنiڭ جەردەگi بiر سيپاتى دەپ قابىلداعان-دى. تەك تٷركiلەر عانا ەمەس, لاتىن امەريكاسىنىڭ ۆيچولي تايپاسى دا ەۋرازيياداعى الىس تۋىسقاندارىنداي ٶزدەرiن يت-انا مەن ادامنان تاراتادى. اسىلى, باعزى تٷركiلەر مەن جەبiرەيلەر جٷرەگi اۋزىنا تىعىلا قۇلاق تiككەن دىبىستاردى جەر-انانىڭ كەلەسi بەتiندەگi ولاردىڭ بابالارى دا ەستiگەن بولسا كەرەك. ەكi قۇرلىقتاعى اڭىزداردىڭ ٶزارا تەل قوزىداي ۇقساستىعىن وسىلاي تٷسiندiرۋدەن باسقا امال جوق. سالاۋاتتى قيسىن وسىلاي دەيدi. ەستۋiمiزشە, يرانداعى ٶز اداي قانداستارىمىزدىڭ اراسىندا دا ادامزاتتى يتبالىق پەن ادامنىڭ قوساعىنان تاراتاتىن اڭىز بار كٶرiنەدi. مۇنداعى يتبالىق و باستا بالىعى جوق يتتiڭ ٶزi بولعان دەپ جورامالداۋعا ەبدەن بولادى.
كەزiندە جەر بەتiندەگi بٷكiل ادامزات بالاسى كۋە بولعان بۇل اپات قاي ۋاقىت ارالىعىندا جٷز بەردi, وسى ساۋالعا دا جاۋاپ بەرە كەتكەن جٶن سەكiلدi. «قۇراندا» عاد قاۋىمىن جالماعان اپات نۇح پايعامبار تۇسىنداعى توپان سۋدان كەيiن دەلiنەدi. ەگەر «قۇرانداعى» عاد پەن كiشi ازيياداعى حەت-حات پاتشالىعى بiر قاۋىم ەدi دەگەن ۇيعارىمعا توقتاساق, بۇل اپات بiزدiڭ دەۋiرiمiزگە دەيiنگi حIٷ-حIII عاسىرلار ارالىعىندا بولعان دەپ جورامالداۋعا مٷمكiندiك بار. ٶيتكەنi بۇل ۋاقىت «تەۋراتتىڭ» حرونولوگييالىق رەكونسترۋكتسييالانۋى بويىنشا مۇسا پايعامبار جەبiرەي قاۋىمىن مىسىر قۇلدىعىنان الىپ شىققان كەزدەرمەن تۇستاس كەلەدi. ال ودان سيناي تاۋىنداعى تەڭiرiنiڭ ون ٶسيەتi مۇسا عالايسسالامعا تٷسەتiن ايتۋلى وقيعاعا قول سوزىم عانا جەر.
بابالارىمىز سيىنعان دەگدار بٶرi وبرازى تاساسىنا جاسىرىنعان تاريحي قۇپييا وسىنداي. ول ادامزات بالاسىنىڭ باسىنا تٷسكەن الاپات اپاتتى كٷندەردەن سىر شەرتەدi. تەك تٷركi تەكتەس حالىقتاردىڭ عانا ەمەس, بٷكiل ادامزات بالاسىنىڭ بiرiگۋiنە ٷندەيدi. ٶيتكەنi ادامزات بالاسىندا جەر-انا بiرەۋ-اق قوي.
بiز تەڭiرiدەن اتلانتيدا سۇراپىلى سەكiلدi جايلار ەندi قايتالانباسىن دەپ تiلەيمiز. سەبەبi جەر-انا امان بولسا, ادامزات بالاسى دا ٶسiپ-ٶركەندەي بەرمەك. ال وسى بiر اڭىزعا بەرگiسiز اتلانتيدا وقيعاسىنىڭ كەيiپكەرلەرi بولسا ەستە جوق ەرتە زامانداردا سارىارقا مەن ساحارانىڭ اراسىن ەمiن-ەركiن جايلاعان, اتلانت مۇحيتىنا ەسiمiن بەرگەن بiزدiڭ باعزى بابالارىمىزدىڭ بiر تارماعى بولاتىن.
ەمٸرحان بالقىبەك
