Sýret: samtur.uz
Ámir Temir óziniń ainalasyndaǵy kórshi elderdi túgelimen jaýlap alyp, bir ortalyqqa baǵyndyrǵan soń (astanasy - Samarqand), musylman elderi sanalatyn Osman túrikteri men mámlúkter bilegen Mysyr sultandyǵyna atbasyn burady. Ekeýiniń qaisysyna aldymen soǵys asharyn biraz ýaqyt bezbenge salyp, oi júgirtedi. Sóitip, dalalyq qypshaq mámlúkter bilegen Mysyr eline bet alady. Ony amerikalyq ǵalym jáne jazýshy Hilda Hýkhem óziniń Ámir Temirge arnalǵan ǵylymi eńbekterinde bylai dep jazady. Naqtyraq bolsyn dep, orysshasyn keltirdik:
Mamliýki – «oderjimye», byli rabami, pervonachalno kýplennymi dlia ohrany sýltanov. Proishodili oni glavnym obrazom iz kipchakskih stepei i sostavliali znachitelnýiý chast torgovli mejdý voljskimi raionami i Levantom. Eti kachevniki, býdýchi iskýsnymi strelkami iz lýkov i lihimi naezdnikami, byli obrasheny v groznýiý armiiý. Osvobojdennye pravivshim sýltanom, oni sformirovalis v voennýiý oligarhiiý i stali glavnoi oporoi pravleniia sýltana. V konechnom schete, oni zamenili sýltana iz dinastii Salahatdin (Aiiýbidov) (bul dinastiia negizinen kúrdter bolǵan) sýltanami iz svoih sobstvennyh riadov. Kajdyi sýltan nahodil podderjký so storony vernyh mamliýkov, kotoryh on sam pokýpal, obýchal, osvobojdal i nadelial privilegiiami.
K kontsý tridtsatogo stoletiia vydaiýshiisia mamliýk, sýltan Baibarys (kipchakskii tiýrok po proishojdeniiý) (tipti, bul ǵylymi eńbekterde bizdegiler jazatyndai Beibarys dep te jazylmaǵan) i ego nasledniki izgnali nakonets krestonostsev iz Sirii, - deidi.
Keiin, sultan Baibarys ómirden ótken soń, onyń taǵyna kelgen taǵy bir qypshaq Barkýk, Mysyr men Siriia sultany atalady. Mine, osy tusta Qaiyr qalasyna ornalasqan Barkýk sultanǵa Baiazidtiń jibergen elshisi keledi. Olardyń negizgi maqsaty, Mysyr sultandyǵy men Baiazid ekeýi birigip, jer - jahandy jaýlap alyp kele jatqan Ámir Temirge qarsy týrý edi. Biraq, kóp uzamai baqilyqqa attanǵan Barkýktyń ornyna onyń on jastaǵy uly Faradj otyrady. Ol, Baiazidtiń aitqan bul usynysyna qarsylyq tanytyp, «Baiazid elimizge dos emes, sondyqtan óz jerin ózi qorǵap alsyn», - degen sálemdemesin joldaidy. Sóitip, utymdy usynystan bas tartady. Bul áreket árine, Ámir Temirge qolaily jaǵdai týdyrady. Kóp bógelmei, joryqqa shyqqan Orta aziia bileýshisi, jolyndaǵy qystaqtar men qalalardy óz qolastyna ala bastaidy. Qarsylyq kórsetken jergilikti turǵyndardyń kóterilisine qaramai, ( bul jappai qarsylasý qimylyna mámlúkter aralaspaǵan) Ámir Temir ekpinin baiaýlatpai, Jer orta teńizine deiin jetip, Sidon men Beirýtti jaýlap aldy. Óz ýaqytynda bolat qorytýmen jáne áinek jasaý kásibimen aty shyqqan Damshyq (Damask) qalasy Jer orta teńizinen aitarlyqtai alys emes edi. Sondai – aq, erteden bul qalada toqyma óndirisi de joǵary deńgeide damyǵan bolatyn. Degenmen, mámlúkter basqarǵan musylman imperiiasynyń ortalyǵy sanalatyn Damshyq qalasyn, sol kezdegi sany kóp emes qypshaq - mámlúkter gvardiiasy qorǵap turǵan edi. Eger, naqtyraq aitar bolsaq, Mysyr sultandary erjúrek mámlúk sarbazdaryn, tek ózderin qorǵap týrý úshin ǵana ainalasyna toptastyrǵan.
Osy arada biraz sheginis jasaiyq: bul derekteri mol, tereń jazylǵan ǵylymi eńbekti zerdelep oqyp otyrǵanymyzda, bir aitarymyz, tanymal ǵalym Hilda Hýkhem óziniń osy zertteý jumysynda, Ámir Temir armiiasyn únemi «kipchakskaia» nemese «tatarskaia» armiia dep jazyp, kórsetip otyrady (osyǵan orai, Ámir Temir áskeriniń quramy negizinen kóshpeli qypshaqtardan turǵanyń túsinýge bolady. Buǵan qazirgi Qoqand, Buhar, Hiýa jáne Úrgensh mańyn meken etken tájik - sarttardy qosýǵa bolmaidy) . Sondai – aq, tatar sózine keletin bolsaq, sol zamandarda ainaladaǵy shartarap elderi «tatarlar», - dep Uly daladaǵy kóshpeli qypshaq taipalaryn aitqan. Ásirese, ózimizben irgeles slaviandar. Sondyqtan, olardy qazirgi Kama boiyndaǵy tatarlarmen shatastyrmaýymyz kerek. Bular kóne zamannan «Bolgar» nemese «Býlgar» jurty bolyp esepteledi. Olardyń, «tatar» dep atalýy, múlde basqa jaǵdailarǵa bailanysty. Bizdegi azamattardyń qaisybiriniń bilimi jetpegendikten, (aiyp etpeńizder) qazirgi tatarlarmen shatastyryp júrgeni. Tipti, kezindegi orys jazbalaryndaǵy mońǵol-tatar degen sózdiń ózi de Uly dalany mekendegen qypshaq taipalaryna qaratyp aitylǵan. Muny, bul kúnderi, qazirgi orys jáne eýropalyq ǵalymdar ózderi jazyp, kezinde ketken qatelikti moiyndap otyr. Al, «mońǵol» sózi «moǵol» sózin qate paidalanýdan týǵan jáne ádeii osylai istelingen de. Osy jaiyndaǵy maǵlumatty, kezindegi Keńes Odaǵy Ortalyq Partiia Komitetiniń ideologiialyq hatshysy Medvedev Vadim Andreevichte óziniń «Ispytanie istoriei» ǵylymi kitabinda da naqty argýmenttermen keltirgen eken.
Endi qaitadan, Damshyqqa keleiik. Kezinde osy mámlúk sultandarynyń jetekshiligimen mámlúkter armiiasy, kári qurlyqtan bastaý alǵan kres joryǵyn toqtatyp jáne talqandaǵan bolatyn. Sondyqtan olar, musylman elderine tumsyǵyn suǵa almai, kóp bógelmei, keri qaitqan edi. Sol siiaqty, 1260 jyly Qubaǵuldyń (Hýlagý) biligindegi Kishi aziia imperiiasynyń qalyń sarbazdary mámlúkter biligine shabýyl jasaidy. Qalai desekte, aziianyń osy bóligin ózine baǵyndyrǵan Qubaǵul áskeri de, sol sekildi arab elindegi mámlúk sarbazdary da qypshaqtar emes pe! Jaýyngershilikke joq otyryqshy elderdiń áskerinen, soǵys júrgizý tásili alde qaida basym túsip otyratyn dala jaýyngerleri, alǵash ret osy mámlúk atalǵan qypshaq áskerinen jeńilis taýyp, Evfrat ózeniniń shyǵys jaǵyn ǵana baǵyndyrady. Ári qarai qadam basýǵa shamasy kelmeidi. Mine, sóitken mámlúk sarbazdary, qarsy aldarynda turǵan, Ámir Temir armiiasymen qarama - qarsy keledi. Óstip, aziianyń bir qiyrynda musylman elderiniń imperiiasyna basshylyq jasaǵan qypshaq – mámlúkter men Orta aziialyq barystyń jetegindegi qypshaq armiiasy, qalaida bolmai qoimaityn qan-qasap soǵysqa daiyndalady. Biraq, jergilikti mysyrlyq noiandar men mámlúk sultandarynyń arasynda dál soǵys bastalardyń aldynda, kelispeýshilik týyndap, arazdyq paida bolady. Múmkin osy sebep boldy ma eken, mámlúk áskeri bir kúnde qalany tastap, Qaiyrǵa (Kair) bet alady. Sóitip, mysyr áskeri osylai ishki taitalastan bólshektenedi. Arab ǵalymy jáne tanymal saiahatshy Ibn-Battýtanyń sózimen aitqanda, orysshasyn keltirdik: «Egiptiane byli armiei bez generala i generalom bez armii». Ámir Temir áskeri kóp qiyndyqsyz Damshyq qalasyn basyp aldy. Mámlúk sultandarynan qalǵan orasan zor bailyq: altyn jáne kúmis pen ambarda ustalynǵan astyq, basqa da talai ǵasyrlar boiy saqtalynǵan jaýhar tastar, sondai-aq, qaladaǵy túrli salanyń sheber ustalary Ámirdiń ieligine ótedi.
Kezindegi úsh ǵasyrǵa sozylǵan dalalyq qypshaqtardyń (Kaspii aýmaǵyn mekendegen qypshaqtardyń ata – babalary) Mysyr aimaǵyndaǵy imperiiasy qatty álsirep, birneshe ondaǵan jyldardan keiin tarap ketti. Buǵan Jalaiyrlar negizin salǵan Osman imperiiasy túrikteriniń de áseri bar.
Beisenǵazy Ulyqbek
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
