سۋرەت: samtur.uz
ەمٸر تەمٸر ٶزٸنٸڭ اينالاسىنداعى كٶرشٸ ەلدەردٸ تٷگەلٸمەن جاۋلاپ الىپ, بٸر ورتالىققا باعىندىرعان سوڭ (استاناسى - سامارقاند), مۇسىلمان ەلدەرٸ سانالاتىن وسمان تٷرٸكتەرٸ مەن مەملٷكتەر بيلەگەن مىسىر سۇلتاندىعىنا اتباسىن بۇرادى. ەكەۋٸنٸڭ قايسىسىنا الدىمەن سوعىس اشارىن بٸراز ۋاقىت بەزبەنگە سالىپ, وي جٷگٸرتەدٸ. سٶيتٸپ, دالالىق قىپشاق مەملٷكتەر بيلەگەن مىسىر ەلٸنە بەت الادى. ونى امەريكالىق عالىم جەنە جازۋشى حيلدا حۋكحەم ٶزٸنٸڭ ەمٸر تەمٸرگە ارنالعان عىلىمي ەڭبەكتەرٸندە بىلاي دەپ جازادى. ناقتىراق بولسىن دەپ, ورىسشاسىن كەلتٸردٸك:
مامليۋكي – «ودەرجيمىە», بىلي رابامي, پەرۆوناچالنو كۋپلەننىمي دليا وحرانى سۋلتانوۆ. پرويسحوديلي وني گلاۆنىم وبرازوم يز كيپچاكسكيح ستەپەي ي سوستاۆليالي زناچيتەلنۋيۋ چاست تورگوۆلي مەجدۋ ۆولجسكيمي رايونامي ي لەۆانتوم. ەتي كاچەۆنيكي, بۋدۋچي يسكۋسنىمي سترەلكامي يز لۋكوۆ ي ليحيمي ناەزدنيكامي, بىلي وبراششەنى ۆ گروزنۋيۋ ارمييۋ. وسۆوبوجدەننىە پراۆيۆشيم سۋلتانوم, وني سفورميروۆاليس ۆ ۆوەننۋيۋ وليگارحييۋ ي ستالي گلاۆنوي وپوروي پراۆلەنييا سۋلتانا. ۆ كونەچنوم سچەتە, وني زامەنيلي سۋلتانا يز ديناستيي سالاحاتدين (اييۋبيدوۆ) (بۇل ديناستييا نەگٸزٸنەن كٷردتەر بولعان) سۋلتانامي يز سۆويح سوبستۆەننىح ريادوۆ. كاجدىي سۋلتان ناحوديل پوددەرجكۋ سو ستورونى ۆەرنىح مامليۋكوۆ, كوتورىح ون سام پوكۋپال, وبۋچال, وسۆوبوجدال ي نادەليال پريۆيلەگييامي.
ك كونتسۋ تريدتساتوگو ستولەتييا ۆىدايۋششييسيا مامليۋك, سۋلتان بايبارىس (كيپچاكسكيي تيۋروك پو پرويسحوجدەنييۋ) (تٸپتٸ, بۇل عىلىمي ەڭبەكتەردە بٸزدەگٸلەر جازاتىنداي بەيبارىس دەپ تە جازىلماعان) ي ەگو ناسلەدنيكي يزگنالي ناكونەتس كرەستونوستسەۆ يز سيريي, - دەيدٸ.
كەيٸن, سۇلتان بايبارىس ٶمٸردەن ٶتكەن سوڭ, ونىڭ تاعىنا كەلگەن تاعى بٸر قىپشاق باركۋك, مىسىر مەن سيرييا سۇلتانى اتالادى. مٸنە, وسى تۇستا قايىر قالاسىنا ورنالاسقان باركۋك سۇلتانعا بايازيدتٸڭ جٸبەرگەن ەلشٸسٸ كەلەدٸ. ولاردىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى, مىسىر سۇلتاندىعى مەن بايازيد ەكەۋٸ بٸرٸگٸپ, جەر - جاھاندى جاۋلاپ الىپ كەلە جاتقان ەمٸر تەمٸرگە قارسى تۋرۋ ەدٸ. بٸراق, كٶپ ۇزاماي باقيلىققا اتتانعان باركۋكتىڭ ورنىنا ونىڭ ون جاستاعى ۇلى فارادج وتىرادى. ول, بايازيدتٸڭ ايتقان بۇل ۇسىنىسىنا قارسىلىق تانىتىپ, «بايازيد ەلٸمٸزگە دوس ەمەس, سوندىقتان ٶز جەرٸن ٶزٸ قورعاپ السىن», - دەگەن سەلەمدەمەسٸن جولدايدى. سٶيتٸپ, ۇتىمدى ۇسىنىستان باس تارتادى. بۇل ەرەكەت ەرينە, ەمٸر تەمٸرگە قولايلى جاعداي تۋدىرادى. كٶپ بٶگەلمەي, جورىققا شىققان ورتا ازييا بيلەۋشٸسٸ, جولىنداعى قىستاقتار مەن قالالاردى ٶز قولاستىنا الا باستايدى. قارسىلىق كٶرسەتكەن جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىنداردىڭ كٶتەرٸلٸسٸنە قاراماي, ( بۇل جاپپاي قارسىلاسۋ قيمىلىنا مەملٷكتەر ارالاسپاعان) ەمٸر تەمٸر ەكپٸنٸن باياۋلاتپاي, جەر ورتا تەڭٸزٸنە دەيٸن جەتٸپ, سيدون مەن بەيرۋتتٸ جاۋلاپ الدى. ٶز ۋاقىتىندا بولات قورىتۋمەن جەنە ەينەك جاساۋ كەسٸبٸمەن اتى شىققان دامشىق (داماسك) قالاسى جەر ورتا تەڭٸزٸنەن ايتارلىقتاي الىس ەمەس ەدٸ. سونداي – اق, ەرتەدەن بۇل قالادا توقىما ٶندٸرٸسٸ دە جوعارى دەڭگەيدە دامىعان بولاتىن. دەگەنمەن, مەملٷكتەر باسقارعان مۇسىلمان يمپەريياسىنىڭ ورتالىعى سانالاتىن دامشىق قالاسىن, سول كەزدەگٸ سانى كٶپ ەمەس قىپشاق - مەملٷكتەر گۆارديياسى قورعاپ تۇرعان ەدٸ. ەگەر, ناقتىراق ايتار بولساق, مىسىر سۇلتاندارى ەرجٷرەك مەملٷك ساربازدارىن, تەك ٶزدەرٸن قورعاپ تۋرۋ ٷشٸن عانا اينالاسىنا توپتاستىرعان.
وسى ارادا بٸراز شەگٸنٸس جاسايىق: بۇل دەرەكتەرٸ مول, تەرەڭ جازىلعان عىلىمي ەڭبەكتٸ زەردەلەپ وقىپ وتىرعانىمىزدا, بٸر ايتارىمىز, تانىمال عالىم حيلدا حۋكحەم ٶزٸنٸڭ وسى زەرتتەۋ جۇمىسىندا, ەمٸر تەمٸر ارميياسىن ٷنەمٸ «كيپچاكسكايا» نەمەسە «تاتارسكايا» ارمييا دەپ جازىپ, كٶرسەتٸپ وتىرادى (وسىعان وراي, ەمٸر تەمٸر ەسكەرٸنٸڭ قۇرامى نەگٸزٸنەن كٶشپەلٸ قىپشاقتاردان تۇرعانىڭ تٷسٸنۋگە بولادى. بۇعان قازٸرگٸ قوقاند, بۇحار, حيۋا جەنە ٷرگەنش ماڭىن مەكەن ەتكەن تەجٸك - سارتتاردى قوسۋعا بولمايدى) . سونداي – اق, تاتار سٶزٸنە كەلەتٸن بولساق, سول زامانداردا اينالاداعى شارتاراپ ەلدەرٸ «تاتارلار», - دەپ ۇلى دالاداعى كٶشپەلٸ قىپشاق تايپالارىن ايتقان. ەسٸرەسە, ٶزٸمٸزبەن ٸرگەلەس سلاۆياندار. سوندىقتان, ولاردى قازٸرگٸ كاما بويىنداعى تاتارلارمەن شاتاستىرماۋىمىز كەرەك. بۇلار كٶنە زاماننان «بولگار» نەمەسە «بۋلگار» جۇرتى بولىپ ەسەپتەلەدٸ. ولاردىڭ, «تاتار» دەپ اتالۋى, مٷلدە باسقا جاعدايلارعا بايلانىستى. بٸزدەگٸ ازاماتتاردىڭ قايسىبٸرٸنٸڭ بٸلٸمٸ جەتپەگەندٸكتەن, (ايىپ ەتپەڭٸزدەر) قازٸرگٸ تاتارلارمەن شاتاستىرىپ جٷرگەنٸ. تٸپتٸ, كەزٸندەگٸ ورىس جازبالارىنداعى موڭعول-تاتار دەگەن سٶزدٸڭ ٶزٸ دە ۇلى دالانى مەكەندەگەن قىپشاق تايپالارىنا قاراتىپ ايتىلعان. مۇنى, بۇل كٷندەرٸ, قازٸرگٸ ورىس جەنە ەۋروپالىق عالىمدار ٶزدەرٸ جازىپ, كەزٸندە كەتكەن قاتەلٸكتٸ مويىنداپ وتىر. ال, «موڭعول» سٶزٸ «موعول» سٶزٸن قاتە پايدالانۋدان تۋعان جەنە ەدەيٸ وسىلاي ٸستەلٸنگەن دە. وسى جايىنداعى ماعلۇماتتى, كەزٸندەگٸ كەڭەس وداعى ورتالىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ يدەولوگييالىق حاتشىسى مەدۆەدەۆ ۆاديم اندرەەۆيچتە ٶزٸنٸڭ «يسپىتانيە يستوريەي» عىلىمي كٸتابٸندا دا ناقتى ارگۋمەنتتەرمەن كەلتٸرگەن ەكەن.
ەندٸ قايتادان, دامشىققا كەلەيٸك. كەزٸندە وسى مەملٷك سۇلتاندارىنىڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن مەملٷكتەر ارميياسى, كەرٸ قۇرلىقتان باستاۋ العان كرەس جورىعىن توقتاتىپ جەنە تالقانداعان بولاتىن. سوندىقتان ولار, مۇسىلمان ەلدەرٸنە تۇمسىعىن سۇعا الماي, كٶپ بٶگەلمەي, كەرٸ قايتقان ەدٸ. سول سيياقتى, 1260 جىلى قۇباعۇلدىڭ (حۋلاگۋ) بيلٸگٸندەگٸ كٸشٸ ازييا يمپەريياسىنىڭ قالىڭ ساربازدارى مەملٷكتەر بيلٸگٸنە شابۋىل جاسايدى. قالاي دەسەكتە, ازييانىڭ وسى بٶلٸگٸن ٶزٸنە باعىندىرعان قۇباعۇل ەسكەرٸ دە, سول سەكٸلدٸ اراب ەلٸندەگٸ مەملٷك ساربازدارى دا قىپشاقتار ەمەس پە! جاۋىنگەرشٸلٸككە جوق وتىرىقشى ەلدەردٸڭ ەسكەرٸنەن, سوعىس جٷرگٸزۋ تەسٸلٸ الدە قايدا باسىم تٷسٸپ وتىراتىن دالا جاۋىنگەرلەرٸ, العاش رەت وسى مەملٷك اتالعان قىپشاق ەسكەرٸنەن جەڭٸلٸس تاۋىپ, ەۆفرات ٶزەنٸنٸڭ شىعىس جاعىن عانا باعىندىرادى. ەرٸ قاراي قادام باسۋعا شاماسى كەلمەيدٸ. مٸنە, سٶيتكەن مەملٷك ساربازدارى, قارسى الدارىندا تۇرعان, ەمٸر تەمٸر ارميياسىمەن قاراما - قارسى كەلەدٸ. ٶستٸپ, ازييانىڭ بٸر قيىرىندا مۇسىلمان ەلدەرٸنٸڭ يمپەريياسىنا باسشىلىق جاساعان قىپشاق – مەملٷكتەر مەن ورتا ازييالىق بارىستىڭ جەتەگٸندەگٸ قىپشاق ارميياسى, قالايدا بولماي قويمايتىن قان-قاساپ سوعىسقا دايىندالادى. بٸراق, جەرگٸلٸكتٸ مىسىرلىق نوياندار مەن مەملٷك سۇلتاندارىنىڭ اراسىندا دەل سوعىس باستالاردىڭ الدىندا, كەلٸسپەۋشٸلٸك تۋىنداپ, ارازدىق پايدا بولادى. مٷمكٸن وسى سەبەپ بولدى ما ەكەن, مەملٷك ەسكەرٸ بٸر كٷندە قالانى تاستاپ, قايىرعا (كاير) بەت الادى. سٶيتٸپ, مىسىر ەسكەرٸ وسىلاي ٸشكٸ تايتالاستان بٶلشەكتەنەدٸ. اراب عالىمى جەنە تانىمال ساياحاتشى يبن-باتتۋتانىڭ سٶزٸمەن ايتقاندا, ورىسشاسىن كەلتٸردٸك: «ەگيپتيانە بىلي ارميەي بەز گەنەرالا ي گەنەرالوم بەز ارميي». ەمٸر تەمٸر ەسكەرٸ كٶپ قيىندىقسىز دامشىق قالاسىن باسىپ الدى. مەملٷك سۇلتاندارىنان قالعان وراسان زور بايلىق: التىن جەنە كٷمٸس پەن امباردا ۇستالىنعان استىق, باسقا دا تالاي عاسىرلار بويى ساقتالىنعان جاۋھار تاستار, سونداي-اق, قالاداعى تٷرلٸ سالانىڭ شەبەر ۇستالارى ەمٸردٸڭ يەلٸگٸنە ٶتەدٸ.
كەزٸندەگٸ ٷش عاسىرعا سوزىلعان دالالىق قىپشاقتاردىڭ (كاسپيي اۋماعىن مەكەندەگەن قىپشاقتاردىڭ اتا – بابالارى) مىسىر ايماعىنداعى يمپەريياسى قاتتى ەلسٸرەپ, بٸرنەشە ونداعان جىلداردان كەيٸن تاراپ كەتتٸ. بۇعان جالايىرلار نەگٸزٸن سالعان وسمان يمپەريياسى تٷرٸكتەرٸنٸڭ دە ەسەرٸ بار.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
