Sanaýly kúnderden soń Alataýdyń baýraiyndaǵy ásem qalanyń 1000 jyldyq merekesin atap ótý saltanaty bastalady. Shovinistik piǵyldyń shyrmaýynan shyǵa almai, Almaty tarihyn Vernyidan bastaǵysy keletinderge tynymsyz eńbektengen ǵalymdar tarapynan tabandy túrde toitarys berilip, onyń kóne qala ekeni biraýyzdan dáleldendi. Alaida myńjyldyqtyń ózine de mysqylmen qarap, ǵumyrynyń qysqa qaiyrylǵanyna qynjylǵandardyń núkte qoiylǵan pikirtalasqa qaita jol ashqysy keletinin de baiqaý qiyn emes. Qalai bolǵanda da Almaty týraly sóz ázirge túgesilmeitin siiaqty. Bul jaqsylyqtyń belgisi bolar. Almatynyń jasyn anyqtaýǵa bailanysty kóp eńbektengen, bir jarym ǵasyrlyq qana ǵumyr syilaǵandardyń, qazaqsha aitqanda «aýzyna qum quiǵan» tarihshylardyń ishindegi biri de biregeii akademik Karl Baipaqov ekendiginde daý joq. Halyqtyq mereke retinde toilaǵaly otyrǵan Almatynyń 1000 jyldyq mereitoiy qarsańynda kúl men topyraqtyń astynan tarihtyń shyndyǵyn izdeitin arheologty áńgimege tartýdyń reti keldi.
– Qazaqstan arheologtary men tarihshylaryna Almatynyń jasyn «1000» dep belgileý ońaiǵa soqqan joq. Tek sońǵy on jyldyń ainalasynda ǵana osy máselege bailanysty arheologiia men tarih ǵylymynyń aitóbel bilgirleri bas qosqan úsh birdei halyqaralyq ǵylymi konferentsiia bolyp ótti. Bul – keń kólemde júrgizilgen arheologiialyq zertteýler men birneshe halyqaralyq ǵylymi konferentsiialardyń nátijesinen keiin ǵana jasalǵan bailam. Frantsiiadan, Reseiden, Shyǵys Eýropa elderinen, Koreiadan, tipti Amerikadan da bilikti ǵalymdar shaqyrylǵan osy alqaly basqosýlardaǵy keleli áńgimelerden soń ǵana biz «Almaty 1000 jyldyq tarihty quraidy» degen sheshimge keldik. Almaty tarihyn zertteýge kelgen ǵalymdardyń barlyǵy biz usynǵan arheologiialyq materialdarmen, nýmizmatika jańalyqtarymen jete tanysyp, óz kózqarastaryn bildirdi. Ǵalymdar keńesiniń ádil qorytyndysy IýNESKO-ǵa joldandy. IýNESKO óz kezeginde tarihshylardyń ýájin qup aldy.
Sol sebepti bazbir adamdar aityp júrgendei, «Almatynyń 1000 jyldyǵy» degen ataý aspannan alynǵan joq nemese ony Baipaqov bekitken joq. Almatynyń jasyn anyqtaý máselesiniń 2000 jyldardyń basynda qoǵam aldyna qoiylǵanyn kópshilik áli umyta qoimaǵan bolar. Biz Keńes Odaǵy jyldarynan beri uzaq ýaqyt Almatynyń tarihyn Vernyi bekinisiniń qurylǵanynan bastap eseptep keldik. Bai men manaptardy arqaǵa qaǵa otyryp, qurmetke ie bolǵan Úlken ordanyń pristavy, maior Peremyshelskii bastaǵan orys otriady 1854 jyly Alataýdyń etegine kelip bekinis qurdy. Mine, I Nikolai patsha «Bekinis Vernyi dep atalsyn!» dep mór basyp, qol qoiǵan buiryq negizinde qabyrǵasy qalanǵan qorǵannyń jasy halqymyzdyń sanasyna da, qanyna da, janyna da sińip, qabyldap aldy. 2000 jyldyń basynda «Almatynyń 150 jyldyǵyn toilaý» degen áńgimeniń qoǵamnyń qalai ashý-yzasyn týǵyzǵany esten shyǵa qoimaǵan bolar. Sodan keiingi ýaqytty ǵalymdar tekke ótkizgen joq. Aitylmai kele jatqan tarihty qaita qoparyp, ádildikti ornatý jolynda barynsha izdendi. Al mereitoidy IýNESKO aiasynda atap ótý ideiasynyń avtory Almaty qalalyq ákimdigi bolýy kerek. Qalai degenmen, Almaty aýmaǵynda júrgizilgen arheologiialyq zertteýlerdi qalalyq bilik qarjylandyrdy ǵoi.
– Aldymen «Almatý», 1921 jylǵa deiin Vernyi, 1921 jyldan Almaty atalǵan Jetisýdyń eń iri qalasynyń alǵashqy zertteýshileri týraly áńgimelep berseńiz…
–1858 jyly Abramova degen ólketanýshy Almaty týraly shaǵyn zertteýin jazǵan. Almaty týraly Vladimir Bartold pen akademik Álkei Marǵulannyń, arheolog Kemel Aqyshevtiń jazǵan zertteýleri bar. Arǵydaǵy zertteýshilerdi aitpaǵanda, bergidegi Almatyny zertteý isinde Shoqan Ýálihanov kóp iz qaldyrǵan. 1866 jyly ol Vernyida bolǵan saparynda: «Aitylyp, jazylyp júrgendei Vernyi qalasy taqyr jerde paida bolmaǵan. Ol burynnan ornyqqan qazaq aýylynyń, qazaq eldi mekeniniń janynan qurylǵan. Vernyi qalasynyń ózegi naq sol eldi mekenniń kindigine bailanǵan» dep aityp ketken. Keiingi jergilikti ólketanýshylar da, zertteýshiler de búginde Almatinka atalyp ketken ózenderdi jaǵalai salǵan biik qorǵandarǵa qarap, Ile Alataýynyń eteginde qonystanǵan qala bolǵanyn eńbekterinde jazyp qaldyrǵan. Kóz kórgen kýágerlerdiń málimetinshe, Vernyi áskeri bekinisiniń qabyrǵa kirpishteri jaqyn mańdaǵy áldeqandai eski úiindilerden tasymaldanǵan. HIH ǵasyrdyń sońynda, naqtyraq aitqanda 1894 jyly belgili shyǵystanýshy ǵalym, Resei Ǵylym akademiiasynyń ókili Bartold Tashkent, Shymkent, Jambyl, Bishkek, Jankent sekildi iri aimaqtardy ainala aralap júrip, Vernyiǵa da at basyn burady. Kelgennen keiin ólketanýshylarmen, jergilikti ziialylarmen áńgimelese kelip, qalanyń arhitektory Pol Gýrdemen kezdesedi. Bartold odan qalanyń tarihyn, ornalasqan jerin, qashannan beri ómir súrip kele jatqanyn, tabiǵat erekshelikteri týraly suraidy. «Iia, bul jerde eski qala bar» dep reseilik ǵalymdy qalanyń ońtústik-batysyna qarai bastap alyp barady. Bartold kórgen bette-aq munyń ortaǵasyrlyq ejelgi qala ekenin birden baiqaidy. Iaǵni Vernyi, keiingi Almaty qalasynyń tóńiregindegi «eski qala ma, álde keshe paida boldy ma?» degen dúdámal pikirler tek búgin ǵana emes, kúdik-kúmánder sol kezdiń ózinde de bolǵan.
Almatynyń tarihyn Jetisý aimaǵynan bólip qarai almaimyz. Almaty Jetisýdaǵy jalǵyz ǵana qala bolǵan joq, odan basqa da qalalar bolǵan. HH ǵasyrdan bastap Uly Jibek joly tartyldy. Árine Jibek joly odan da buryn paida boldy. Al mundai el men eldi jalǵaityn kúre joldar mindetti túrde úlken qalalardyń paida bolýyna ákeledi. Almatydan taiaq tastam jerde jatqan búgingi Talǵardyń túp negizi sanalatyn Talhir, Mahmýd Qashqari jazyp ketken Ekiógiz shahary, arab ǵalymdary jazyp ketken búgingi Sarqannyń ornynda bolǵan ejelgi Qoilyq Jetisýdyń iri qalalary edi. Endi bul qalalardyń qataryn sońǵy jyldary taǵy bir shahar tolyqtyrdy – Almaty oblysyndaǵy Shonjy aýylyna jaqyn jerdegi Súmbe eldi mekeninen Laban degen qalanyń orny tabylyp otyr. Arheologtar «Laban, Laban dep júrmiz, biraq Laban degen ne maǵyna beredi?» dep kóp oilandyq. Keibir zertteýshilerimiz Laban ataýyn ózgeriske túsken «alban» sózimen bailanystyryp júr. Ábden múmkin. Óitkeni úisinder men albandar bul aimaqty ejelden meken etip keledi. Endeshe, osylarmen qatar ómir súrgen Almatynyń ortaǵasyrlyq qala bolǵandyǵymen daýlasýdyń esh qajeti joq. Altyn Orda dáýirine tiesili HIII ǵasyrdyń sońynda, naqtyraq aitsaq 1271-1279 jyldary Maýrennahrdy bileýshi Masutbektiń reformasy júrip, shaǵatailar Almatynyń óz Aqsha saraiynan tiyndar jasap shyǵara bastaidy. 1979 jyly Almaty qalasynyń Lenin dańǵyly boiyndaǵy Shekara ýchilishesiniń mańaiynan tabylǵan tańbaly dirhamdar kókeidegi dúdámaldyń bárin joqqa shyǵardy.
– Eger bul kúmis aqshalar HIII ǵasyrdyń jádigeri bolsa, onda bizdiń Almatymyzǵa 700 jyl ǵana bolmai ma?
– Tek qana derekke súienetin arheologiia ǵylymy otyryqshy eldi meken emes, qalanyń búkil atribýttaryna jaýap beretin Almatynyń barlyq sán-saltanaty kelisip, H-HI ǵasyrda ómir súrgenine esh shák keltirmeidi. Bul memlekettiliktiń de, Uly Jibek jolynyń da damý kezeńine sáikes keledi. Óitkeni Jibek jolynyń úlken bóligi Jetisý jerine tiesili ekeni belgili. Bul kezeńdi musylman renessansynyń da dáýirleý kezeńi dep ataidy. Dál osy shaqta aldymen Arab halifatynda, keiin óz aldyna derbes damyǵan búkil musylman elderiniń mádenietinde úlken serpilis boldy. Sol tusta ál-Farabi, ibn-Sina, Birýni, Omar Haiiam esimderimen bailanysty úlken mádeniet qalyptasty. Iá, 1000 jyl buryn bul jerde qola dáýirindegi saq turǵyndaryna tiesili ata qonys, eldi meken bolǵan. Bul týraly Babyr men Muhammed Haidar jazyp ketken. Ara-jigin ajyratyp alaiyq, áńgime kerýen sarai nemese aýyl týraly emes, Uly Jibek joly boiynan qonys tepken, qala mártebesin ielengen qala týraly bolyp otyr. Óitkeni bul jerde 161 jyl buryn da, 1000 jyl buryn da, 3000 jyl buryn da adamdar bolǵan. Biraq áńgime – qala týrasynda. Turǵylyqty halyq sany belgili bir mejeni baǵyndyrǵan, topografiia, damyǵan saýdasy men ónerkásibi bar, qolóner buiymdary, qala belgisi dep, mine, biz eń aldymen osylardy aitpaimyz ba? 1000 jyl burynǵy Almaty ataýyna ie bolǵan qala osy talaptyń bárine jaýap beretin edi. Qala mártebesin anyqtaý búgingi ǵylym úshin úlken problema bolsa da qala mártebesin ielený sol kezdiń ózinde ár elde ártúrli sheshimin tapqan. Mysaly, qala degen bir elde jai ǵana aýmaq qana bolýy múmkin, al bir elde ol qorǵanys, bekinis túrinde kórinis tabady, al Reseide eldi meken syrtynan tolyq qorshalsa, ol qala bolyp eseptelgen. Shyǵys elderi qala mártebesine áldeqaida keń turǵyda qaraǵan. «Qala» dep aýyz toltyryp aityp turǵan jerde el bileýshisiniń rezidentsiiasy bar ma, memlekettiń óz ishindegi ol qalanyń róli qandai, qol óneri, óndirisi damyǵan ba, osy saýaldarǵa jaýap bere alsa ǵana ol qala mártebesin alǵan. Alǵash eki dana tiyn tabylsa, qazir ártúrli nominaldaǵy olardyń sany 50-den asty. Eń qyzyǵy olarda «Almatý» dep jazylǵan.
– Almatynyń jasyn anyqtaýda sizder kóbinese osy kúmis teńgelerge arqa súiep otyrsyzdar. Teńgelerdegi «Almatý» degen sózdi alǵash oqyǵan nýmizmat Vladimir Nastich qazir qaida?
Almatynyń baqytyna orai, bul teńgeler sol kezde Qazaq astanasynda turǵan, keiin Reseige ketip qalǵan Vladimir Nastich atty ǵajaiyp arheologiia mamanynyń qolyna tústi. Nastich arab tiliniń de myqty mamany-tyn. Mánettegi «Almatý» degen jazýdyń arabshadan túrki tiliniń zańdylyǵyna sáikes oqyǵanda, jalǵaýdyń ózgeriske túsip, «Almaty» bolatynyn da alǵash bizge Nastich túsindirdi. Bul qazaq tarih ǵylymyndaǵy sensatsiia edi. Iaǵni HIII ǵasyrdyń ózinde qala «Almaty» dep atalǵan. Qazir Nastich Máskeýde turady. Ol – postkeńestik elderdegi ǵana emes, aitqany talqylaýdy qajet etpeitin, álemdegi asa iri nýmizmatikterdiń biri bolyp sanalatyn baǵaly maman.
– Qosh delik, Almatynyń jasyn nýmizmatika men arheologiialyq derekke sáikes anyqtap otyr ekensizder. Bir sózińizde ejelgi Almatyny zertteýdiń qiyn ekenin, qalanyń asfalt astynda qalǵanyn aittyńyz. Biraq teńgeler tabylǵan 1979 jyldan beri qarai qalada qanshama úiler boi kóterdi, júzdegen metr tereńdikti úńgigen metro qurylysy salyndy, eski shahardyń tarihynan habar beretin birde-bir derek-dáiektiń tabylmaǵany ma?
– Arheologiialyq qazba jumystary kezinde, negizinen, qysh dúnieler tabylady. Óitkeni qysh basqa materialdarǵa qaraǵanda, uzaq saqtalady. Máselen, Botanika baǵynyń ornynan qysh zattardyń mol qory tabyldy. Biraq ǵalymdardy báribir «ejelgi Almatynyń orny qaisy?» degen saýal alańdatady. Qalai bolǵanda da biz ejelgi qalanyń orny Shekarashylar ýchilishesi, ál-Farabi dańǵyly ornalasqan taýdyń joǵarǵy jaq bóligi dep sheshtik. Almatynyń aqsha saraiynan shyqqan tiyndar Bishkekten de, Shý dalasynan da, Ortalyq Aziianyń basqa aýmaqtarynan da tabylyp jatyr. Iaǵni bir tańbadaǵy, búgingi tilmen aitqanda birdei dizaindaǵy «Almatý» degen aqshalar Uly Jibek joly boiyndaǵy qalalardyń bárinde ainalysta bolǵanyn dáleldeidi. Sondai-aq ǵalymdardy «Almaty ómir súrýin qai kezde toqtatty?» degen saýal da alańdatady. Óitkeni kez kelgen qalanyń paida bolý, ósý, órkendeý, dáýirleý jáne sonymen birge toqyraý, quldyraý, qaitadan qanat jaiý kezderi bolady. Kez kelgen shapqynshylyq, soǵys kezinde eń áýeli iri qalalar zardap shegedi. Biraq shaǵyn eldi mekenge ainalsa da múldem typ-tipyl bolyp joiylyp ketpeidi. Bizdiń Saǵyn Joldasbaev degen áriptesimiz bar. Ol qazaqtyń ejelgi qystaýlaryn zerttedi. Sonda bir ǵana Jetisý aimaǵyndaǵy qystaýlardyń kóshpendiler úshin tek qys mezgilinde jailaityn jeri emes, jyl on eki ai boiy turǵyndarǵa qonys bolǵanyn anyqtady. Shoqan Ýálihanov alǵash kelgen kezinde Alataýdyń etegi saýda jasaityn, aýylsharýashylyq ónimderin ósirýmen ainalysatyn otyryqshy qalyń qazaq aýyldaryna toly bolǵanyn tańǵala otyryp jazady. Odan sál keiinirek kelip zerttegen poliak ǵalymy Adolf Ianýshkevich te eginshilikpen, jer óńdeýmen ainalysatyn eldi mekenderdiń bári qazaq aýyldary ekenin aityp, hatqa túsirgen. Sol zamannyń kýágeri bolǵan ǵalymdardyń jazyp qaldyrǵan málimetinshe, Sibir men Voronej gýberniiasynan kelgen pereselender jerdi sýarý, aryq tartý degendi múlde bilmegen de, eshqashan kórmegen de eken. Pereselender osy sharýanyń bárin jergilikti qazaqtardan úirengen. Munyń bári HIH ǵasyrdyń kórinisi bolsa da bul mysaldardan mundaǵy qainaǵan qala tirshiliginiń tamyry tym aryda jatqanyn baiqaý qiyn emes.
Almaty – mereitoiyn toilap jatqan Qazaqstannyń úshinshi qalasy. Túrkistan qalasy 1500 jyldyǵyn, Taraz qalasy 2000 jyldyǵyn atap ótti. Bir másele bar. Ǵylym kún sanap damyp jatyr, ǵylymda eń sońǵy sózdi aitý óte qiyn, sebebi ǵylym úzdiksiz jańaryp turady. Túrkistannyń 1500 jyldyǵy toilanǵanda, oǵan qajetti ǵylymi negiz ben barlyq dáleldi derekter bar edi. Kenet oilamaǵan jerden ony da teriske shyǵaratyn mys, kúmis teńgeler, qysh jádiger, tutas qala qabyrǵalary tabyldy. Al bul degenińiz – kóne Túrkistannyń ózegi odan da ary jatyr degen sóz. Sóitip Túrkistan qalasynyń tarihyn taǵy da bes ǵasyrǵa ary jyljytyp, 2000 jyldyq mejeni belgiledik. 2000 jyldyq tarihy bar dep júrgen Tashkent te solai boldy. Ózbek astanasynyń jasy taǵy da júzjyldyqtarmen tolyqtyrylyp, 2200 jasta dep belgilendi. Endeshe jan-jaqty qamtityn ǵylymi dáleli myqty bolsa, ázirge 1000 jyldyq jasy bar dep eseptelip otyrǵan Almaty da ǵumyryn qaita jańartyp, shejireli tarihyn baiytyp, tolyqtyra túsýi múmkin.
– Eger Almaty óte kóne qalalardyń qatarynda bolsa, nege osy ýaqytqa deiin ózimen bir dáýirde ómir súrgen Otyrar, Ispidjab, Syǵanaq, sekildi tarihi jazbalarda aty atalmaidy?
– Onyń sebebi kóp bolýy múmkin. Kóne qala bolsa da kóp deregi joq qalalar tarihta jeterlik. Ol kezeńderde Almaty búgingidei ulttyń tý tikken ordasy, ortalyǵy, astanasy bolǵan joq. Kerisinshe, Aziianyń ortalyǵynan tym jyraqta jatty. Saiahatshylar men jazba qaldyrǵan etnograftardyń salystyrmaly túrde aitqan deregine qaraǵanda, Baǵdat pen Samarqand siiaqty emes, Almaty qiyr jailap, shet qonǵan periferiia edi. Ortalyqtan alysta ornalasqany sonshalyq, saiahatshylardyń óziniń aiaǵy jete bermegen. Sondyqtan jazba málimetterde ol týraly derek az. Frantsiia koroli IH Liýdoviktiń elshisi Gilom Rýbrýk 1253 jyly Mońǵoliiaǵa sapar shegip, sonaý óz elinen Qyrym arqyly bizdiń Jetisý jerinde bolyp, jolai kezdesken qalalar týraly jazady. Frantsiiaǵa oralǵan soń «Shyǵys elderine saiahat» atty kitabyn jazady. Sol kitabynda Ile Alataýynyń tilmen aitsa jetkizgisiz ǵajaiyp sulýlyǵyn sipattaidy. Qoilyq qalasyn «Qailaq», Ekiógizdi «Iakýz» deidi. Árine bul HIII ǵasyrdyń jazbalary, biraq H ǵasyrdyń jazbalarynda Ekiógiz ben Talhir týraly keltirilgen málimetter bar. Almaty týraly eski jazbalarda derekter kezdespegenimen, ǵylym degenniń kúnde jańaryp jatatynyn eske alsaq, jazbalardan Almatynyń aty jarq etip shyǵyp, tarihi ádildik kez kelgen sátte-aq ornai salýy ábden múmkin.
– Búgingi kúni qala mártebesin ielený úshin júzmyńdyqtar ólshemi kerek. Al myń jyl burynǵy qalalardyń halqy qai shamada bolǵan?
– Ol dáýirdegi ólshem, árine, basqa boldy. Arheolog ǵalymdar qala aýqymyna qarai turǵyn úilerdiń sanyn, jan basyn eseptep shyǵarýǵa umtylyp jatyr. Mysaly, Otyrardyń halqy 15-18 myń shamasynda bolǵan. Ońtústiktegi Sairam (Ispidjab) shahary eń úlken qala bolyp eseptelgen. Onda 40 myńǵa jýyq adam turǵan. Úlken qalalardyń qataryna Shý alqabyndaǵy Balasaǵun shahary da jatqyzylady. Ǵalymdar munda da ondaǵan myń turǵynnyń bolǵanyn aityp júr. Al 1950 jyldary halyq sany 200-300 myńnan asatyn Almatynyń búgingi turǵyndary 2 millionǵa jetip otyr. Tek bizdiń zamanymyzda ǵana emes, ol dáýirlerdiń qalalary da ýrbanizatsiiany bastan keshirip, irgesi keńip otyrǵan. Qarahanitter kezeńinde Jetisýda birden 6-7 qala boi kótergen. Bul degen ǵajap emes pe?
– Álemde tarihy myńjyldyqtarmen emes, bizdiń dáýirimizge deiingi birneshe myń jyldy qamtityn óte kóne qalalar bar. Bizdiń dáýirimizge deiingi 9600 jyl buryn ómir súrgen Afinanyń mereitoiy nemese antikalyq dáýirde paida bolǵan Rimniń týǵan kúnderi qalai atalyp ótedi? Parijdiń 5000 jyldyq tarihy bar ekenin frantsýzdar bile me? Bizdegi sekildi toi-dýmanmen dúbirlep óte me eken?
– Nege atalyp ótilmesin? Olardy aitpaǵanda, Máskeýdiń 700 jyldyǵyn qalai atap ótkenimiz áli kúnge estiiar býynnyń esinde bolar dep oilaimyn. Al Qazannyń 1000 jyldyǵy she? Tatarlar astanasynyń mereitoiyn toilaityn kezde de qoǵam ishinde «Qazannyń jasy Máskeýden nege úlken bolady?» degen kúbir-sybyr áńgimeni qozdatqan. Qazannyń Máskeýge qaraǵanda «qart» bolǵany bireýge unady, bireýge unamady. Ol kezde de nýmizmatika úlken ról atqaryp ketti. Jas memleketterdiń ǵasyrlar qoinaýynda umytylyp qalǵan tarihyn anyqtap, qoǵamǵa jariialap aitýdyń ózindik qiyndyǵy bolǵanyn umytpaýymyz kerek. Ár qalanyń óz kelbeti, óz minezi bar. Al qala mereitoiyn atap ótýdiń máni nede? Eski shaharlardyń órkeniet tarihynda qandai iz qaldyryp, nendei úles qosyp ketkenin halyq ta bilýi kerek. Sondyqtan da mańyzdy. Mysaly, 1970 jyldardaǵy Túrkistan men búgingi qazaq rýhaniiatynyń astanasy bolǵan Túrkistandy salystyrýǵa bola ma? Mereitoiǵa orailas ýniversitet salynyp, mavzoleige kúrdeli jóndeý júrgizilip, abattandyrylyp, mádeni ortalyqtardyń birine ainaldyrylǵany túrkistandyqtardyń ózine qanshama rýhani lázzat, kúsh-qýat syilady? Qala mereitoilary osyndai igi isterdiń molynan jasalýy úshin kerek. Ataýly mereitoiǵa mán berý tarihymyzdy tanýǵa serpin beredi. Almaty qalasy ákimdiginiń shaqyrýymen kórshi memleketterdegi qalalardyń ákimderi men iri ǵalymdar da qýanyshymyzǵa ortaqtasatyn bolady.
– Artyqtaý estilse aiyp etpessiz, alaida sol qonaqtarǵa biz ne kórsetemiz? Mysaly, damyǵan elderdiń Ulttyq mýzeilerine bas suqsańyz, sóresinde samsap turǵan san túrli órkenietterdiń kýási de, belgisi de bolǵan ulttyq bailyǵy men jádigerlerin bútin kúiinde kórip, salystyrmaly túrde alǵanda, óz murajailarymyzdaǵy jádigerlerimizdiń jutańdyǵyn kórip, kózimizben jer shuqimyz…
– Nege joq? Al Otyrardan tabylǵan Temir saldyrǵan kóne qalanyń qýatty qalyń qabyrǵalary men kvartaldar, sarai keshenderi, meshit, medrese, monshany qaida qoiamyz? Qoja Ahmet Iasaýi mavzoleiin saldyrýdy bastaǵanda, ol basqa da qalalardyń qurylysyn qosymsha júrgizýdi qolǵa alǵan. Týristerdiń úlken bir bóligi Túrkistan men Otyrardy kórýge barady. Jibek Joly boiyndaǵy Aisha Bibi kesenesi qonaqtardyń qyzyǵa tamashalaityn ornyna ainalǵany qashan. Osynyń bárin úzdiksiz nasihattai berý kerek. Qonaqtardy «Altyn adam» tabylǵan tarihi qoryq-mýzeii qabyldaidy. Sońǵy 25 jylda tarih pen arheologiiadaǵy izdenister óz nátijesin berip, zertteý isi ilgeri jyljydy. Al týristerdi ózine magnitshe tartatyn Italiiadaǵy Pompeige 250 jyldan beri qazba jumystary júrgizilip, zerttelip jatqanyn eskersek, 25 jyl degen ne táiiri?
– Almaty da asfalttyń astynda qaldy deisiz, qanshama qurylys jumystary júrgizilip, júzdegen metr tereńdikke deiin qazylyp, metro salyndy, kóne shahardyń shejiresinen syr tartatyn tym bolmasa bir jádiger tabylmady ma?
– «Jádiger tabamyz» dep qalany qoparyp tastai almaimyz. Mysaly, reseilik arheologtar Máskeýde týra Kreml kesheniniń ishinen óte qyzyqty ǵimaratty kúrep tastap, arheologiialyq qazba jumystaryn júrgizip jatyr. Bizde de solai etsek, qanekei? Rim men Pompeige kúrek tise boldy, mindetti túrde astynan antikalyq qundy dúnie atyp shyǵady. Biz armandamaidy deisiz be? Biraq ár istiń óz sáti bolady. Kúteiik.
– Arheologiia ǵylymynda jańa tehnologiialar damyǵan ba? Máselen, ÝZI, rentgen apparattary adamnyń ishki aǵzasyn ainadai jarqyratyp kórsetip, diagnozyn taban astynda aitady. Jerdiń astyn dál sondai tásilmen kórsetetin qurylǵylar áli oilap tabylmady ma?
– Zamanaýi ilkimdi tehnologiialar bar. Arheologtar qazba jumysyn bastamas buryn álgi qurylǵynyń kómegimen 1,5-2 metr tereńdikke deiin baiqap kórip, jerdiń astyn skanerleidi. Qorǵan, qabyrǵa bolsa, qansha metr tereńdikte jatqany sol kezde-aq baiqalady. Al eń keremeti – joǵarydan spýtnik arqyly aerosýretke túsirý. Ol kezde jerdiń asty karta sekildi kórinedi. Búginde kosmotúsirý jumysy keremet nátijeler bere bastady. Syzyqtar arqyly kóne qalanyń kóshesin qinalmai taýyp alamyz. Jalǵyz ǵana kúrek pen qailaǵa júginetin zaman kelmeske ketken, arheologiianyń zamanaýi ádis-tásilderi ǵylym úshin orasan zor paida ákelip jatyr. Bir sózben aitqanda, tarih adamdardy, ulttardy jaqyndastyrady, biriktiredi. Tarihtyń ár kezeńi ózinshe qyzyq, ózinshe taǵylymdy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aigúl AHANBAIQYZY,
ALMATY
.jpeg)