الماتىنىڭ تاريحى تەرەڭنەن تامىر تارتادى

ساناۋلى كٷندەردەن سوڭ الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى ەسەم قالانىڭ 1000 جىلدىق مەرەكەسٸن اتاپ ٶتۋ سالتاناتى باستالادى. شوۆينيستٸك پيعىلدىڭ شىرماۋىنان شىعا الماي, الماتى تاريحىن ۆەرنىيدان باستاعىسى كەلەتٸندەرگە تىنىمسىز ەڭبەكتەنگەن عالىمدار تاراپىنان تاباندى تٷردە تويتارىس بەرٸلٸپ, ونىڭ كٶنە قالا ەكەنٸ بٸراۋىزدان دەلەلدەندٸ. الايدا مىڭجىلدىقتىڭ ٶزٸنە دە مىسقىلمەن قاراپ, عۇمىرىنىڭ قىسقا قايىرىلعانىنا قىنجىلعانداردىڭ نٷكتە قويىلعان پٸكٸرتالاسقا قايتا جول اشقىسى كەلەتٸنٸن دە بايقاۋ قيىن ەمەس. قالاي بولعاندا دا الماتى تۋرالى سٶز ەزٸرگە تٷگەسٸلمەيتٸن سيياقتى. بۇل جاقسىلىقتىڭ بەلگٸسٸ بولار. الماتىنىڭ جاسىن انىقتاۋعا بايلانىستى كٶپ ەڭبەكتەنگەن, بٸر جارىم عاسىرلىق قانا عۇمىر سىيلاعانداردىڭ, قازاقشا ايتقاندا «اۋزىنا قۇم قۇيعان» تاريحشىلاردىڭ ٸشٸندەگٸ بٸرٸ دە بٸرەگەيٸ اكادەميك كارل بايپاقوۆ ەكەندٸگٸندە داۋ جوق. حالىقتىق مەرەكە رەتٸندە تويلاعالى وتىرعان الماتىنىڭ 1000 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا كٷل مەن توپىراقتىڭ استىنان تاريحتىڭ شىندىعىن ٸزدەيتٸن ارحەولوگتى ەڭگٸمەگە تارتۋدىڭ رەتٸ كەلدٸ.

– قازاقستان ارحەولوگتارى مەن تاريحشىلارىنا الماتىنىڭ جاسىن «1000» دەپ بەلگٸلەۋ وڭايعا سوققان جوق. تەك سوڭ­عى ون جىلدىڭ اينالاسىندا عانا وسى مەسە­لەگە بايلانىستى ارحەولوگييا مەن تاريح عىلى­مىنىڭ ايتٶبەل بٸلگٸرلەرٸ باس قوسقان ٷش بٸردەي حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسييا بولىپ ٶتتٸ. بۇل – كەڭ كٶلەمدە جٷرگٸزٸلگەن ارحەو­لوگييالىق زەرتتەۋلەر مەن بٸرنەشە حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسييالاردىڭ نەتيجەسٸنەن كەيٸن عانا جاسالعان بايلام. فرانتسييادان, رەسەيدەن, شىعىس ەۋروپا ەلدەرٸنەن, كورەيادان, تٸپتٸ امەريكادان دا بٸلٸكتٸ عالىمدار شاقىرىلعان وسى القالى باسقوسۋلارداعى كەلەلٸ ەڭگٸمەلەردەن سوڭ عانا بٸز «الماتى 1000 جىلدىق تاريحتى قۇرايدى» دەگەن شەشٸمگە كەلدٸك. الماتى تاريحىن زەرتتەۋگە كەلگەن عالىمداردىڭ بارلىعى بٸز ۇسىنعان ارحەولوگييالىق ماتەريالدارمەن, نۋميزماتيكا جاڭالىقتارىمەن جەتە تانىسىپ, ٶز كٶزقاراستارىن بٸلدٸردٸ. عالىمدار كەڭەسٸنٸڭ ەدٸل قورىتىندىسى يۋنەسكو-عا جولداندى. يۋنەسكو ٶز كەزە­گٸندە تاريحشىلاردىڭ ۋەجٸن قۇپ الدى.

سول سەبەپتٸ بازبٸر ادامدار ايتىپ جٷر­گەندەي, «الماتىنىڭ 1000 جىلدىعى» دەگەن اتاۋ اسپاننان الىنعان جوق نەمەسە ونى بايپاقوۆ بەكٸتكەن جوق. الماتىنىڭ جاسىن انىقتاۋ مەسەلەسٸنٸڭ 2000 جىلداردىڭ باسىندا قوعام الدىنا قويىلعانىن كٶپشٸلٸك ەلٸ ۇمىتا قويماعان بولار. بٸز كەڭەس وداعى جىلدارىنان بەرٸ ۇزاق ۋاقىت الماتىنىڭ تاريحىن ۆەرنىي بەكٸنٸسٸنٸڭ قۇرىلعانىنان باستاپ ەسەپتەپ كەلدٸك. باي مەن ماناپتار­دى ارقاعا قاعا وتىرىپ, قۇرمەتكە يە بول­عان ٷلكەن وردانىڭ پريستاۆى, مايور پەرە­مىشەلسكيي باستاعان ورىس وتريادى 1854 جىلى الاتاۋدىڭ ەتەگٸنە كەلٸپ بەكٸ­نٸس قۇر­دى. مٸنە, ٸ نيكولاي پاتشا «بەكٸنٸس ۆەر­نىي دەپ اتالسىن!» دەپ مٶر باسىپ, قول قوي­عان بۇي­رىق نەگٸزٸندە قابىرعاسى قالان­عان قور­­عان­نىڭ جاسى حالقىمىزدىڭ ساناسىنا دا, قانى­نا دا, جانىنا دا سٸڭٸپ, قابىلداپ الدى. 2000 جىلدىڭ باسىندا «الماتىنىڭ 150 جىل­دىعىن تويلاۋ» دەگەن ەڭگٸمەنٸڭ قو­عام­­نىڭ قالاي اشۋ-ىزاسىن تۋعىزعانى ەس­تەن شىعا قويماعان بولار. سودان كەيٸنگٸ ۋاقىت­­تى عالىمدار تەككە ٶتكٸزگەن جوق. اي­تىل­­ماي كەلە جاتقان تاريحتى قايتا قوپا­رىپ, ەدٸلدٸكتٸ ورناتۋ جولىندا بارىنشا ٸز­­­دەن­­­دٸ. ال مەرەيتويدى يۋنەسكو اياسىندا اتاپ ٶتۋ يدەياسىنىڭ اۆتورى الماتى قالا­­­لىق ەكٸم­دٸگٸ بولۋى كەرەك. قالاي دەگەن­­­مەن, الما­تى اۋماعىندا جٷرگٸزٸلگەن ارحەو­لو­­گييا­­­لىق زەرت­تەۋلەر­دٸ قالالىق بيلٸك قارجى­لان­دىر­دى عوي.

– الدىمەن «الماتۋ», 1921 جىلعا دەيٸن ۆەرنىي, 1921 جىلدان الماتى اتال­­عان جەتٸسۋدىڭ ەڭ ٸرٸ قالاسىنىڭ ال­عاش­­قى زەرتتەۋشٸلەرٸ تۋرالى ەڭگٸمەلەپ بەر­سەڭٸز…

–1858 جىلى ابراموۆا دەگەن ٶلكەتانۋشى الماتى تۋرالى شاعىن زەرتتەۋٸن جازعان. الماتى تۋرالى ۆلاديمير بارتولد پەن اكادەميك ەلكەي مارعۇلاننىڭ, ارحەولوگ كەمەل اقىشەۆتٸڭ جازعان زەرتتەۋلەرٸ بار. ارعىداعى زەرتتەۋشٸلەردٸ ايتپاعاندا, بەرگٸدەگٸ الماتىنى زەرتتەۋ ٸسٸندە شوقان ۋەليحانوۆ كٶپ ٸز قالدىرعان. 1866 جىلى ول ۆەرنىيدا بولعان ساپارىندا: «ايتىلىپ, جازىلىپ جٷرگەندەي ۆەرنىي قالاسى تاقىر جەردە پايدا بولماعان. ول بۇرىننان ورنىققان قازاق اۋىلىنىڭ, قازاق ەلدٸ مەكەنٸنٸڭ جانىنان قۇرىلعان. ۆەرنىي قالاسىنىڭ ٶزەگٸ ناق سول ەلدٸ مە­كەن­­نٸڭ كٸندٸگٸنە بايلانعان» دەپ ايتىپ كەت­كەن. كەيٸنگٸ جەرگٸلٸكتٸ ٶلكەتانۋشىلار دا, زەرتتەۋشٸلەر دە بٷگٸندە الماتينكا اتا­لىپ كەتكەن ٶزەندەردٸ جاعالاي سالعان بيٸك قورعاندارعا قاراپ, ٸلە الاتاۋىنىڭ ەتەگٸندە قونىستانعان قالا بولعانىن ەڭبەكتەرٸندە جازىپ قالدىرعان. كٶز كٶرگەن كۋەگەرلەردٸڭ مەلٸمەتٸنشە, ۆەرنىي ەسكەري بەكٸنٸسٸنٸڭ قابىرعا كٸرپٸشتەرٸ جاقىن ماڭداعى ەلدەقانداي ەسكٸ ٷيٸندٸلەردەن تاسىمالدانعان. حٸح عاسىردىڭ سوڭىندا, ناقتىراق ايتقاندا 1894 جىلى بەلگٸلٸ شىعىس­تانۋشى عالىم, رەسەي عىلىم اكادە­مييا­سىنىڭ ٶكٸلٸ بارتولد تاشكەنت, شىم­كەنت, جامبىل, بٸشكەك, جانكەنت سەكٸلدٸ ٸرٸ ايماقتاردى اينالا ارالاپ جٷرٸپ, ۆەرنىيعا دا ات باسىن بۇرادى. كەلگەننەن كەيٸن ٶلكە­تانۋ­شىلارمەن, جەرگٸلٸكتٸ زييالىلارمەن ەڭگٸمەلەسە كەلٸپ, قالانىڭ ارحيتەكتورى پول گۋردەمەن كەزدەسەدٸ. بارتولد ودان قالانىڭ تاريحىن, ورنالاسقان جەرٸن, قاشاننان بەرٸ ٶمٸر سٷرٸپ كەلە جاتقانىن, تابيعات ەرەكشەلٸكتەرٸ تۋرالى سۇرايدى. «ييا, بۇل جەردە ەسكٸ قالا بار» دەپ رەسەيلٸك عالىمدى قالانىڭ وڭتٷستٸك-باتىسىنا قاراي باستاپ الىپ بارادى. بارتولد كٶرگەن بەتتە-اق مۇنىڭ ورتاعاسىرلىق ەجەلگٸ قالا ەكەنٸن بٸردەن بايقايدى. ياعني ۆەرنىي, كەيٸنگٸ الماتى قالاسىنىڭ تٶڭٸرەگٸندەگٸ «ەسكٸ قالا ما, ەلدە كەشە پايدا بولدى ما?» دەگەن دٷدەمال پٸكٸرلەر تەك بٷگٸن عانا ەمەس, كٷدٸك-كٷمەندەر سول كەزدٸڭ ٶزٸندە دە بولعان.

الماتىنىڭ تاريحىن جەتٸسۋ ايماعىنان بٶلٸپ قاراي المايمىز. الماتى جەتٸسۋداعى جالعىز عانا قالا بولعان جوق, ودان باسقا دا قالالار بولعان. حح عاسىردان باستاپ ۇلى جٸبەك جولى تارتىلدى. ەرينە جٸبەك جولى ودان دا بۇرىن پايدا بولدى. ال مۇنداي ەل مەن ەلدٸ جالعايتىن كٷرە جولدار مٸندەتتٸ تٷردە ٷلكەن قالالاردىڭ پايدا بولۋىنا ەكەلەدٸ. الماتىدان تاياق تاستام جەردە جاتقان بٷگٸنگٸ تالعاردىڭ تٷپ نەگٸزٸ سانالاتىن تالحير, ماحمۋد قاشقاري جازىپ كەت­كەن ەكٸٶگٸز شاھارى, اراب عالىمدارى جا­زىپ كەتكەن بٷگٸنگٸ سارقاننىڭ ورنىندا بولعان ەجەلگٸ قويلىق جەتٸسۋدىڭ ٸرٸ قا­لا­لارى ەدٸ. ەندٸ بۇل قالالاردىڭ قاتا­رىن سوڭعى جىلدارى تاعى بٸر شاھار تولىق­تىردى – الماتى وبلىسىنداعى شون­جى اۋى­لىنا جاقىن جەردەگٸ سٷمبە ەلدٸ مەكەنٸ­نەن لابان دەگەن قالانىڭ ورنى تابى­لىپ وتىر. ارحەولوگتار «لابان, لابان دەپ جٷرمٸز, بٸراق لابان دەگەن نە ماعى­نا بەرەدٸ?» دەپ كٶپ ويلاندىق. كەيبٸر زەرت­تەۋ­شٸلەرٸمٸز لابان اتاۋىن ٶزگەرٸسكە تٷسكەن «البان» سٶزٸمەن بايلانىستىرىپ جٷر. ەبدەن مٷمكٸن. ٶيتكەنٸ ٷيسٸندەر مەن الباندار بۇل ايماقتى ەجەلدەن مەكەن ەتٸپ كەلەدٸ. ەندەشە, وسىلارمەن قاتار ٶمٸر سٷر­گەن الماتىنىڭ ورتاعاسىرلىق قالا بولعان­دىعىمەن داۋلاسۋدىڭ ەش قاجەتٸ جوق. ال­تىن وردا دەۋٸرٸنە تيەسٸلٸ حٸٸٸ عاسىردىڭ سوڭىن­دا, ناقتىراق ايتساق 1271-1279 جىلدارى ماۋرەنناحردى بيلەۋشٸ ماسۇتبەكتٸڭ رەفور­ماسى جٷرٸپ, شاعاتايلار الماتىنىڭ ٶز اقشا سارايىنان تيىندار جاساپ شى­عارا باستايدى. 1979 جىلى الماتى قالا­سى­نىڭ لەنين داڭعىلى بويىنداعى شە­كارا ۋچيليششەسٸنٸڭ ماڭايىنان تابىلعان تاڭ­بالى ديرحامدار كٶكەيدەگٸ دٷدەمالدىڭ بەرٸن جوققا شىعاردى.

– ەگەر بۇل كٷمٸس اقشالار حٸٸٸ عاسىر­دىڭ جەدٸگەرٸ بولسا, وندا بٸزدٸڭ ال­ماتى­مىزعا 700 جىل عانا بولماي ما?

– تەك قانا دەرەككە سٷيەنەتٸن ارحەو­لوگييا عىلىمى وتىرىقشى ەلدٸ مەكەن ەمەس, قالانىڭ بٷكٸل اتريبۋتتارىنا جاۋاپ بەرەتٸن الماتىنىڭ بارلىق سەن-سالتاناتى كەلٸسٸپ, ح-حٸ عاسىردا ٶمٸر سٷرگەنٸنە ەش شەك كەلتٸرمەيدٸ. بۇل مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ دە, ۇلى جٸبەك جولىنىڭ دا دامۋ كەزەڭٸنە سەيكەس كەلەدٸ. ٶيتكەنٸ جٸبەك جولىنىڭ ٷلكەن بٶلٸگٸ جەتٸسۋ جەرٸنە تيەسٸلٸ ەكەنٸ بەلگٸلٸ. بۇل كەزەڭدٸ مۇسىلمان رەنەسسانسىنىڭ دا دەۋٸرلەۋ كەزەڭٸ دەپ اتايدى. دەل وسى شاقتا الدىمەن اراب حاليفاتىندا, كەيٸن ٶز الدىنا دەربەس دامىعان بٷكٸل مۇسىلمان ەلدەرٸنٸڭ مەدەنيەتٸندە ٷلكەن سەرپٸلٸس بولدى. سول تۇستا ەل-فارابي, يبن-سينا, بيرۋني, ومار حاييام ەسٸم­دەرٸ­مەن بايلانىستى ٷلكەن مەدەنيەت قالىپ­تاستى. يە, 1000 جىل بۇرىن بۇل جەردە قولا دەۋٸ­رٸندەگٸ ساق تۇرعىندارىنا تيەسٸلٸ اتا قونىس, ەلدٸ مەكەن بولعان. بۇل تۋرالى بابىر مەن مۇحاممەد حايدار جازىپ كەتكەن. ارا-جٸگٸن اجىراتىپ الايىق, ەڭگٸمە كەرۋەن ساراي نەمەسە اۋىل تۋرالى ەمەس, ۇلى جٸبەك جولى بويىنان قونىس تەپكەن, قالا مەرتەبەسٸن يەلەنگەن قالا تۋرالى بولىپ وتىر. ٶيتكەنٸ بۇل جەردە 161 جىل بۇرىن دا, 1000 جىل بۇرىن دا, 3000 جىل بۇرىن دا ادامدار بولعان. بٸراق ەڭگٸمە – قالا تۋراسىندا. تۇرعىلىقتى حالىق سانى بەلگٸلٸ بٸر مەجەنٸ باعىندىرعان, توپوگرافييا, دامىعان ساۋداسى مەن ٶنەركەسٸبٸ بار, قولٶنەر بۇيىمدارى, قالا بەلگٸسٸ دەپ, مٸنە, بٸز ەڭ الدىمەن وسىلاردى ايتپايمىز با? 1000 جىل بۇرىنعى الماتى اتاۋىنا يە بولعان قالا وسى تالاپتىڭ بەرٸنە جاۋاپ بەرەتٸن ەدٸ. قالا مەرتەبەسٸن انىقتاۋ بٷگٸنگٸ عىلىم ٷشٸن ٷلكەن پروبلەما بولسا دا قالا مەرتەبەسٸن يەلەنۋ سول كەزدٸڭ ٶزٸندە ەر ەلدە ەرتٷرلٸ شەشٸمٸن تاپقان. مىسالى, قالا دەگەن بٸر ەلدە جاي عانا اۋماق قانا بولۋى مٷمكٸن, ال بٸر ەلدە ول قورعانىس, بەكٸ­نٸس تٷرٸندە كٶرٸنٸس تابادى, ال رەسەيدە ەل­دٸ مەكەن سىر­تى­نان تولىق قورشالسا, ول قالا بولىپ ەسەپ­تەلگەن. شىعىس ەلدەرٸ قالا مەرتە­بەسٸ­­نە ەلدەقايدا كەڭ تۇرعىدا قاراعان. «قالا» دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتىپ تۇرعان جەردە ەل بيلەۋشٸسٸنٸڭ رەزيدەنتسيياسى بار ما, مەملەكەتتٸڭ ٶز ٸشٸندەگٸ ول قالانىڭ رٶلٸ قانداي, قول ٶنەرٸ, ٶندٸرٸسٸ دامىعان با, وسى ساۋالدارعا جاۋاپ بەرە السا عانا ول قالا مەرتەبەسٸن العان. العاش ەكٸ دانا تيىن تابىلسا, قازٸر ەرتٷرلٸ نومينالداعى ولاردىڭ سانى 50-دەن استى. ەڭ قىزىعى ولاردا «الماتۋ» دەپ جازىلعان.

– الماتىنىڭ جاسىن انىقتاۋدا سٸزدەر كٶبٸنەسە وسى كٷمٸس تەڭگەلەرگە ارقا سٷيەپ وتىرسىزدار. تەڭگەلەردەگٸ «ال­ماتۋ» دەگەن سٶزدٸ العاش وقىعان نۋميز­مات ۆلاديمير ناستيچ قازٸر قايدا?

الماتىنىڭ باقىتىنا وراي, بۇل تەڭگەلەر سول كەزدە قازاق استاناسىندا تۇرعان, كەيٸن رەسەيگە كەتٸپ قالعان ۆلاديمير ناستيچ اتتى عاجايىپ ارحەولوگييا مامانىنىڭ قولى­نا تٷستٸ. ناستيچ اراب تٸلٸنٸڭ دە مىقتى ماما­نى-تىن. مەنەتتەگٸ «الماتۋ» دەگەن جازۋ­دىڭ ارابشادان تٷركٸ تٸلٸنٸڭ زاڭدىلىعىنا سەيكەس وقىعاندا, جالعاۋدىڭ ٶزگەرٸسكە تٷسٸپ, «الماتى» بولاتىنىن دا العاش بٸزگە ناستيچ تٷسٸندٸردٸ. بۇل قازاق تاريح عىلى­مىن­داعى سەنساتسييا ەدٸ. ياعني حٸٸٸ عاسىر­دىڭ ٶزٸندە قالا «الماتى» دەپ اتالعان. قازٸر ناستيچ مەسكەۋدە تۇرا­دى. ول – پوستكە­ڭەس­تٸك ەلدەردەگٸ عانا ەمەس, ايتقانى تالقىلاۋ­دى قاجەت ەتپەيتٸن, ەلەم­دەگٸ اسا ٸرٸ نۋميز­ماتيك­تەر­دٸڭ بٸرٸ بولىپ سانالاتىن باعالى مامان.

– قوش دەلٸك, الماتىنىڭ جاسىن نۋميزماتيكا مەن ارحەولوگييالىق دەرەككە سەي­كەس انىقتاپ وتىر ەكەنسٸزدەر. بٸر سٶزٸ­ڭٸز­­دە ەجەلگٸ الماتىنى زەرتتەۋدٸڭ قيىن ەكەنٸن, قالانىڭ اسفالت استىندا قال­­عانىن ايتتىڭىز. بٸراق تەڭگەلەر تابىل­­عان 1979 جىلدان بەرٸ قاراي قالا­دا قان­شاما ٷيلەر بوي كٶتەردٸ, جٷز­دەگەن مەتر تەرەڭ­دٸكتٸ ٷڭگٸگەن مەترو قۇرى­لىسى سالىن­دى, ەسكٸ شاھاردىڭ تاريحى­نان حابار بەرە­تٸن بٸردە-بٸر دەرەك-دەيەك­تٸڭ تابىل­ماعانى ما?

– ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارى كەزٸندە, نەگٸزٸنەن, قىش دٷنيەلەر تابىلادى. ٶيتكەنٸ قىش باسقا ماتەريالدارعا قاراعاندا, ۇزاق ساقتالادى. مەسەلەن, بوتانيكا باعىنىڭ ورنىنان قىش زاتتاردىڭ مول قورى تابىلدى. بٸراق عالىمداردى بەرٸبٸر «ەجەلگٸ الما­تى­نىڭ ورنى قايسى?» دەگەن ساۋال الاڭ­داتادى. قالاي بولعاندا دا بٸز ەجەلگٸ قالا­نىڭ ور­نى شەكاراشىلار ۋچيليششەسٸ, ەل-فارابي داڭ­عىلى ورنالاسقان تاۋدىڭ جوعارعى جاق بٶلٸگٸ دەپ شەشتٸك. الماتىنىڭ اقشا سارايىنان شىققان تيىندار بٸشكەكتەن دە, شۋ دالاسىنان دا, ورتالىق ازييانىڭ باسقا اۋماقتارىنان دا تابىلىپ جاتىر. ياعني بٸر تاڭباداعى, بٷگٸنگٸ تٸلمەن ايتقاندا بٸردەي ديزاينداعى «الماتۋ» دەگەن اقشالار ۇلى جٸبەك جولى بويىنداعى قالالاردىڭ بەرٸندە اينالىستا بولعانىن دە­لەل­دەيدٸ. سونداي-اق عا­لىم­­داردى «الماتى ٶمٸر سٷرۋٸن قاي كەزدە توق­تات­تى?» دەگەن ساۋال دا الاڭداتادى. ٶيت­كەنٸ كەز كەلگەن قالانىڭ پايدا بولۋ, ٶسۋ, ٶركەندەۋ, دەۋٸرلەۋ جەنە سونىمەن بٸر­گە توقىراۋ, قۇلدىراۋ, قايتادان قانات جايۋ كەزدەرٸ بولادى. كەز كەلگەن شاپقىن­شى­لىق, سوعىس كەزٸندە ەڭ ەۋەلٸ ٸرٸ قالالار زار­­داپ شەگەدٸ. بٸراق شاعىن ەلدٸ مەكەنگە اينال­س­ا دا مٷلدەم تىپ-تيپىل بولىپ جويى­لىپ كەت­پەيدٸ. بٸزدٸڭ ساعىن جول­داس­باەۆ دەگەن ەرٸپ­تەسٸمٸز بار. ول قازا­قتىڭ ەجەلگٸ قىس­تاۋ­لارىن زەرتتەدٸ. سوندا بٸر عانا جەتٸسۋ ايماعىنداعى قىس­تاۋ­لار­دىڭ كٶشپەندٸلەر ٷشٸن تەك قىس مەزگٸ­لٸن­دە جايلايتىن جەرٸ ەمەس, جىل ون ەكٸ اي بويى تۇرعىندارعا قونىس بولعانىن انىق­تادى. شوقان ۋەليحانوۆ العاش كەلگەن كەزٸن­دە الاتاۋدىڭ ەتەگٸ ساۋدا جاسايتىن, اۋىل­شارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸن ٶسٸرۋمەن اينالىساتىن وتىرىقشى قالىڭ قازاق اۋىلدارى­نا تولى بولعانىن تاڭعالا وتىرىپ جازادى. ودان سەل كەيٸنٸرەك كەلٸپ زەرتتەگەن پولياك عالىمى ادولف يانۋشكەۆيچ تە ەگٸن­شٸ­لٸكپەن, جەر ٶڭدەۋمەن اينالىساتىن ەلدٸ مەكەندەردٸڭ بەرٸ قازاق اۋىلدارى ەكەنٸن ايتىپ, حاتقا تٷسٸرگەن. سول زامان­نىڭ كۋەگەرٸ بولعان عالىمداردىڭ جازىپ قال­دىر­عان مەلٸمەتٸنشە, سٸبٸر مەن ۆورونەج گۋبەرنيياسىنان كەلگەن پەرەسەلەن­دەر جەردٸ سۋارۋ, ارىق تارتۋ دەگەندٸ مٷل­دە بٸلمەگەن دە, ەشقاشان كٶرمەگەن دە ەكەن. پەرەسەلەندەر وسى شارۋانىڭ بەرٸن جەر­­گٸ­لٸكتٸ قازاقتاردان ٷيرەنگەن. مۇنىڭ بەرٸ حٸح عاسىردىڭ كٶرٸنٸسٸ بولسا دا بۇل مى­سال­د­اردان مۇنداعى قايناعان قالا تٸر­شٸ­ل­ٸگٸ­نٸڭ تامىرى تىم ارىدا جاتقانىن بايقاۋ قيىن ەمەس.

الماتى – مەرەيتويىن تويلاپ جاتقان قازاقستاننىڭ ٷشٸنشٸ قالاسى. تٷركٸستان قالاسى 1500 جىلدىعىن, تاراز قالاسى 2000 جىلدىعىن اتاپ ٶتتٸ. بٸر مەسەلە بار. عىلىم كٷن ساناپ دامىپ جاتىر, عىلىمدا ەڭ سوڭعى سٶزدٸ ايتۋ ٶتە قيىن, سەبەبٸ عىلىم ٷزدٸكسٸز جاڭارىپ تۇرادى. تٷركٸستاننىڭ 1500 جىلدىعى تويلانعاندا, وعان قاجەتتٸ عىلىمي نەگٸز بەن بارلىق دەلەلدٸ دەرەكتەر بار ەدٸ. كەنەت ويلاماعان جەردەن ونى دا تەرٸسكە شىعاراتىن مىس, كٷمٸس تەڭگەلەر, قىش جەدٸگەر, تۇتاس قالا قابىرعالارى تابىلدى. ال بۇل دەگەنٸڭٸز – كٶنە تٷركٸستان­نىڭ ٶزەگٸ ودان دا ارى جاتىر دەگەن سٶز. سٶيتٸپ تٷركٸستان قالاسىنىڭ تاريحىن تاعى دا بەس عاسىرعا ارى جىلجىتىپ, 2000 جىلدىق مەجەنٸ بەلگٸلەدٸك. 2000 جىلدىق تاريحى بار دەپ جٷرگەن تاشكەنت تە سولاي بولدى. ٶزبەك استاناسىنىڭ جاسى تاعى دا جٷز­جىل­دىقتارمەن تولىقتىرىلىپ, 2200 جاستا دەپ بەلگٸلەندٸ. ەندەشە جان-جاقتى قامتيتىن عىلى­مي دە­لەلٸ مىقتى بولسا, ەزٸرگە 1000 جىل­­دىق جاسى بار دەپ ەسەپتەلٸپ وتىرعان ال­ما­­تى دا عۇمىرىن قايتا جاڭارتىپ, شەجٸ­رە­لٸ تاريحىن بايىتىپ, تولىقتىرا تٷسۋٸ مٷمكٸن.

– ەگەر الماتى ٶتە كٶنە قالالاردىڭ قاتارىندا بولسا, نەگە وسى ۋاقىتقا دەيٸن ٶزٸمەن بٸر دەۋٸردە ٶمٸر سٷرگەن وتىرار, يسپيدجاب, سىعاناق, سەكٸلدٸ تاريحي جازبالاردا اتى اتالمايدى?

– ونىڭ سەبەبٸ كٶپ بولۋى مٷمكٸن. كٶنە قالا بولسا دا كٶپ دەرەگٸ جوق قالالار تاريحتا جەتەرلٸك. ول كەزەڭدەردە الماتى بٷگٸن­گٸدەي ۇلتتىڭ تۋ تٸك­كەن ورداسى, ورتالىعى, استا­ناسى بولعان جوق. كەرٸ­سٸنشە, ازييانىڭ ورتا­­لى­عى­نان تىم جىراقتا جاتتى. سايا­حات­­شى­لار مەن جازبا قالدىرعان ەتنو­گراف­­تاردىڭ سالىستىرمالى تٷر­دە ايتقان دەرە­گٸ­نە قاراعاندا, باعدات پەن سامارقاند سيياق­تى ەمەس, الماتى قيىر جايلاپ, شەت قون­عان پەريفەرييا ەدٸ. ورتالىقتان الىستا ورنا­لاس­قانى سونشالىق, ساياحاتشىلاردىڭ ٶزٸنٸڭ اياعى جەتە بەرمەگەن. سوندىقتان جازبا مەلٸمەتتەردە ول تۋرالى دەرەك از. فرانتسييا كورولٸ ٸح ليۋدوۆيكتٸڭ ەلشٸسٸ گيلوم رۋبرۋك 1253 جىلى موڭعوليياعا ساپار شەگٸپ, سوناۋ ٶز ەلٸنەن قىرىم ارقىلى بٸزدٸڭ جەتٸسۋ جەرٸندە بولىپ, جولاي كەزدەس­كەن قالالار تۋرالى جازادى. فرانتسيياعا ورالعان سوڭ «شىعىس ەلدەرٸنە ساياحات» اتتى كٸتابىن جازادى. سول كٸتابىندا ٸلە الا­تاۋىنىڭ تٸلمەن ايتسا جەتكٸزگٸسٸز عاجا­يىپ سۇلۋلىعىن سيپاتتايدى. قويلىق قا­لا­سىن «قايلاق», ەكٸٶگٸزدٸ «ياكۋز» دەيدٸ. ەري­نە بۇل حٸٸٸ عاسىردىڭ جازبالارى, بٸراق ح عا­سىردىڭ جازبالارىندا ەكٸٶگٸز بەن تالحير تۋرالى كەلتٸرٸلگەن مەلٸمەتتەر بار. الماتى تۋرا­­لى ەسكٸ جازبالاردا دەرەك­تەر كەز­دەسپەگەنٸمەن, عىلىم دەگەن­نٸڭ كٷندە جاڭارىپ جاتا­تى­­نىن ەسكە الساق, جازبالاردان الماتى­­نىڭ اتى جارق ەتٸپ شىعىپ, تاريحي ەدٸلدٸك كەز كەلگەن سەتتە-اق ورناي سالۋى ەبدەن مٷمكٸن.

– بٷگٸنگٸ كٷنٸ قالا مەرتە­بەسٸن يەلەنۋ ٷشٸن جٷزمىڭ­دىق­تار ٶلشەمٸ كەرەك. ال مىڭ جىل بۇرىنعى قالا­لار­دىڭ حالقى قاي شامادا بولعان?

– ول دەۋٸردەگٸ ٶلشەم, ەرينە, باسقا بولدى. ارحەو­لوگ عالىمدار قالا اۋقىمىنا قاراي تۇرعىن ٷيلەردٸڭ سانىن, جان باسىن ەسەپتەپ شىعارۋ­عا ۇمتىلىپ جاتىر. مىسا­لى, وتىراردىڭ حالقى 15-18 مىڭ شاما­­سىندا بولعان. وڭتٷستٸكتەگٸ سايرام (يسپيدجاب) شاھارى ەڭ ٷلكەن قالا بولىپ ەسەپ­تەلگەن. وندا 40 مىڭعا جۋىق ادام تۇرعان. ٷلكەن قالالاردىڭ قاتارىنا شۋ القا­بىنداعى بالاساعۇن شاھارى دا جاتقىزى­لادى. عالىمدار مۇندا دا ونداعان مىڭ تۇر­عىننىڭ بولعانىن ايتىپ جٷر. ال 1950 جىلدارى حالىق سانى 200-300 مىڭنان اساتىن الماتىنىڭ بٷگٸنگٸ تۇرعىندارى 2 ميلليونعا جەتٸپ وتىر. تەك بٸزدٸڭ زامانىمىزدا عانا ەمەس, ول دەۋٸرلەردٸڭ قالالارى دا ۋربانيزاتسييانى باستان كەشٸرٸپ, ٸرگەسٸ كەڭٸپ وتىرعان. قاراحانيتتەر كەزەڭٸندە جەتٸسۋدا بٸردەن 6-7 قالا بوي كٶتەرگەن. بۇل دەگەن عاجاپ ەمەس پە?

– ەلەمدە تاريحى مىڭجىلدىقتارمەن ەمەس, بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزگە دەيٸنگٸ بٸرنەشە مىڭ جىلدى قامتيتىن ٶتە كٶنە قالالار بار. بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزگە دەيٸنگٸ 9600 جىل بۇرىن ٶمٸر سٷرگەن افينانىڭ مەرەيتويى نەمەسە انتيكالىق دەۋٸردە پايدا بول­عان ريمنٸڭ تۋعان كٷندەرٸ قالاي اتا­­لىپ ٶتەدٸ? پاريجدٸڭ 5000 جىلدىق تاري­­حى بار ەكەنٸن فرانتسۋزدار بٸلە مە? بٸز­دەگٸ سەكٸلدٸ توي-دۋمانمەن دٷبٸرلەپ ٶتە مە ەكەن?

– نەگە اتالىپ ٶتٸلمەسٸن? ولاردى ايتپا­عاندا, مەسكەۋدٸڭ 700 جىلدىعىن قالاي اتاپ ٶتكەنٸمٸز ەلٸ كٷنگە ەستييار بۋىننىڭ ەسٸندە بولار دەپ ويلايمىن. ال قازاننىڭ 1000 جىلدىعى شە? تاتارلار استاناسىنىڭ مەرەيتويىن تويلايتىن كەزدە دە قوعام ٸشٸندە «قازاننىڭ جاسى مەسكەۋدەن نەگە ٷلكەن بولادى?» دەگەن كٷبٸر-سىبىر ەڭگٸمەنٸ قوز­داتقان. قازاننىڭ مەسكەۋگە قاراعاندا «قارت» بولعانى بٸرەۋگە ۇنادى, بٸرەۋگە ۇنا­مادى. ول كەزدە دە نۋميزماتيكا ٷلكەن رٶل اتقارىپ كەتتٸ. جاس مەملەكەتتەردٸڭ عاسىر­لار قويناۋىندا ۇمىتىلىپ قالعان تاريحىن انىقتاپ, قوعامعا جارييالاپ ايتۋدىڭ ٶزٸن­دٸك قيىندىعى بولعانىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ەر قالانىڭ ٶز كەلبەتٸ, ٶز مٸنەزٸ بار. ال قالا مەرەيتويىن اتاپ ٶتۋدٸڭ مەنٸ نەدە? ەسكٸ شاھارلاردىڭ ٶركەنيەت تاريحىندا قانداي ٸز قالدىرىپ, نەندەي ٷلەس قوسىپ كەتكەنٸن حالىق تا بٸلۋٸ كەرەك. سوندىقتان دا ماڭىزدى. مىسالى, 1970 جىلدارداعى تٷركٸستان مەن بٷگٸنگٸ قازاق رۋحانيياتىنىڭ استاناسى بولعان تٷركٸستاندى سالىستىرۋعا بولا ما? مەرەيتويعا ورايلاس ۋنيۆەرسيتەت سالىنىپ, ماۆزولەيگە كٷردەلٸ جٶندەۋ جٷرگٸزٸلٸپ, اباتتاندىرىلىپ, مەدەني ورتالىقتاردىڭ بٸرٸنە اينالدىرىلعانى تٷركٸستاندىقتاردىڭ ٶزٸنە قانشاما رۋحاني لەززات, كٷش-قۋات سىيلادى? قالا مەرەي­تويلارى وسىنداي يگٸ ٸستەردٸڭ مولىنان جاسالۋى ٷشٸن كەرەك. اتاۋلى مەرەي­تويعا مەن بەرۋ تاريحىمىزدى تانۋعا سەرپٸن بەرەدٸ. الماتى قالاسى ەكٸمدٸگٸنٸڭ شاقىرۋى­مەن كٶرشٸ مەملەكەتتەردەگٸ قالالار­دىڭ ەكٸم­دەرٸ مەن ٸرٸ عالىمدار دا قۋانى­شىمىزعا ورتاق­تا­ساتىن بولادى.

– ارتىقتاۋ ەستٸلسە ايىپ ەتپەسسٸز, الاي­دا سول قوناقتارعا بٸز نە كٶرسەتەمٸز? مىسالى, دامىعان ەلدەردٸڭ ۇلتتىق مۋزەي­­لەرٸنە باس سۇقساڭىز, سٶرەسٸندە سام­ساپ تۇرعان سان تٷرلٸ ٶركەنيەتتەردٸڭ كۋەسٸ دە, بەلگٸسٸ دە بولعان ۇلتتىق باي­لى­عى مەن جەدٸگەرلەرٸن بٷتٸن كٷيٸن­دە كٶرٸپ, سالىس­تىرمالى تٷردە العان­دا, ٶز مۇرا­جاي­لارىمىزداعى جەدٸگەر­لەرٸمٸز­دٸڭ جۇتاڭ­دىعىن كٶرٸپ, كٶزٸمٸزبەن جەر شۇقيمىز…

– نەگە جوق? ال وتىراردان تابىلعان تەمٸر سالدىرعان كٶنە قالانىڭ قۋاتتى قالىڭ قابىرعالارى مەن كۆارتالدار, ساراي كەشەندەرٸ, مەشٸت, مەدرەسە, مونشانى قايدا قويامىز? قوجا احمەت ياساۋي ماۆزولەيٸن سالدىرۋدى باستاعاندا, ول باسقا دا قالالاردىڭ قۇرىلىسىن قوسىمشا جٷرگٸزۋدٸ قولعا العان. تۋريستەردٸڭ ٷلكەن بٸر بٶلٸگٸ تٷركٸستان مەن وتىراردى كٶرۋگە بارا­دى. جٸبەك جولى بويىنداعى ايشا بيبٸ كە­سە­نەسٸ قوناقتاردىڭ قىزىعا تاماشالاي­تىن ورنىنا اينالعانى قاشان. وسىنىڭ بەرٸن ٷزدٸكسٸز ناسيحاتتاي بەرۋ كەرەك. قوناق­­­تار­­دى «التىن ادام» تابىلعان تاري­حي قو­رىق-مۋزەيٸ قابىلدايدى. سوڭعى 25 جىل­­­دا تاريح پەن ارحەولوگيياداعى ٸزدەنٸس­تەر ٶز نەتيجەسٸن بەرٸپ, زەرتتەۋ ٸسٸ ٸلگەرٸ جىل­­­­جى­­­د­ى. ال تۋريستەردٸ ٶزٸنە ماگنيتشە تار­­تا­­­تىن يتاليياداعى پومپەيگە 250 جىل­دان بە­رٸ قازبا جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ, زەرت­تە­لٸپ جات­­قانىن ەسكەرسەك, 25 جىل دەگەن نە تەيٸرٸ?

– الماتى دا اسفالتتىڭ استىندا قال­دى دەيسٸز, قانشاما قۇرىلىس جۇمىس­تارى جٷرگٸزٸلٸپ, جٷزدەگەن مەتر تەرەڭ­دٸككە دەيٸن قازىلىپ, مەترو سالىندى, كٶنە شاھاردىڭ شەجٸرەسٸنەن سىر تارتا­تىن تىم بولماسا بٸر جەدٸگەر تابىلمادى ما?

– «جەدٸگەر تابامىز» دەپ قالانى قوپارىپ تاستاي المايمىز. مىسالى, رەسەيلٸك ارحەولوگتار مەسكەۋدە تۋرا كرەمل كەشەنٸنٸڭ ٸشٸنەن ٶتە قىزىقتى عيماراتتى كٷرەپ تاستاپ, ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ جاتىر. بٸزدە دە سولاي ەتسەك, قانەكەي? ريم مەن پومپەيگە كٷرەك تيسە بولدى, مٸندەتتٸ تٷردە استىنان انتيكالىق قۇندى دٷنيە اتىپ شىعادى. بٸز ارماندامايدى دەيسٸز بە? بٸراق ەر ٸستٸڭ ٶز سەتٸ بولادى. كٷتەيٸك.

– ارحەولوگييا عىلىمىندا جاڭا تەحنولوگييالار دامىعان با? مەسەلەن, ۋزي, رەنتگەن اپپاراتتارى ادامنىڭ ٸشكٸ اعزاسىن ايناداي جارقىراتىپ كٶرسەتٸپ, دياگنوزىن تابان استىندا ايتادى. جەردٸڭ استىن دەل سونداي تەسٸلمەن كٶرسەتەتٸن قۇرىلعىلار ەلٸ ويلاپ تابىلمادى ما?

– زاماناۋي ٸلكٸمدٸ تەحنولوگييالار بار. ارحەولوگتار قازبا جۇمىسىن باستاماس بۇرىن ەلگٸ قۇرىلعىنىڭ كٶمەگٸمەن 1,5-2 مەتر تەرەڭدٸككە دەيٸن بايقاپ كٶرٸپ, جەردٸڭ استىن سكانەرلەيدٸ. قورعان, قابىرعا بولسا, قانشا مەتر تەرەڭدٸكتە جاتقانى سول كەزدە-اق بايقالادى. ال ەڭ كەرەمەتٸ – جوعارىدان سپۋتنيك ارقىلى اەروسۋرەتكە تٷسٸرۋ. ول كەزدە جەردٸڭ استى كارتا سەكٸلدٸ كٶرٸنەدٸ. بٷگٸندە كوسموتٷسٸرۋ جۇمىسى كەرەمەت نەتيجەلەر بەرە باستادى. سىزىقتار ارقىلى كٶنە قالانىڭ كٶشەسٸن قينالماي تاۋىپ الامىز. جالعىز عانا كٷرەك پەن قايلاعا جٷگٸنەتٸن زامان كەلمەسكە كەتكەن, ارحەولوگييانىڭ زاماناۋي ەدٸس-تەسٸلدەرٸ عىلىم ٷشٸن وراسان زور پايدا ەكەلٸپ جاتىر. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, تاريح ادامداردى, ۇلتتاردى جاقىنداستىرادى, بٸرٸكتٸرەدٸ. تاريحتىڭ ەر كەزەڭٸ ٶزٸنشە قىزىق, ٶزٸنشە تاعىلىمدى.

– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت.

ەڭگٸمەلەسكەن

ايگٷل احانبايقىزى,

«ەگەمەن قازاقستان»

الماتى