Keńes zamanynda «Rýs 250 jyl boiy mońǵol-tatar ezgisinde» dep oqytylatyn kezeń qazir Resei tarihynda «Altyn Orda dáýiri» dep oqytylady. Altyn Ordanyń tarihta kópshilikke negizinen eki astanasy belgili: Sarai-Batý men Sarai-Berke.
Alǵashqy astanasy – Resei aýmaǵynda, Astrahan – Volgograd joly boiynda, qazirgi Astrahan qalasynan júz otyz shaqyrym jerdegi Qarabaily aýdany Selitrennoe qalashyǵynyń dál janynda ornalasqan. Qalanyń tarihtaǵy tolyq aty – Sarai-al Mahrýs. Eski Sarai, Úlken Sarai dep te atalady. Altyn Ordanyń ekinshi astanasy –qazaq dalasynda, Atyraý qalasynan 55 shaqyrym jerde Mahambet aýdanynyń aýmaǵyndaǵy kóne Saraishyq qalasynyń orny. Saraishyq qalasy jóninde budan buryn jazǵan bolatynbyz. 1395 jyly Aqsaq Temir shaýyp alyp, kúiretken Saraishyqty Úlken Noǵai Ordasynyń ortalyǵy (1490 jyldan bastap) bolyp turǵan kezinde Ivan Groznyidyń buiryǵy boiynsha, Jaiyq boiyna kememen kelgen kazaktar 1580 jyly tas-talqan etip qiratyp, túk qaldyrmai órtep jibergeni tarihtan belgili. Saraishyq qalasynyń aty Batý hannyń urpaǵy, islam dinin Shyńǵys urpaqtary arasynda birinshi bolyp qabyldaǵan Berke (Bereke) hanmen (1255 jyly ólgen) bailanysty aitylady. Sondyqtan tarihtaǵy Sarai-Berke dep júrgenimiz osy – Saraishyq qalasy.
Búgingi áńgimemiz Sarai-Batý qalasy jaiynda bolmaq. Qalanyń negizin Shyńǵys hannyń nemeresi Batý hannyń (1208-1255) ózi qalaǵan desedi. Basqa bir derekte Berke han negizin qalaǵan. Sarai-Batý qalasy tarihta alǵash ret 1254 jylǵy Rýbrýk jazbalarynan belgili. HIII ǵasyrda Altyn Ordanyń astanasy bolǵan. Sol kezde qalanyń 75000 turǵyny bolǵan desedi. 1480 jyly túpkilikti joiylǵan qala qazir jarty ǵasyrdan astam ýaqyttan beri arheologiialyq qazba jumystary júrgizilip jatqan tarihi qundy meken retinde týrister jii baratyn jerge ainalǵan. 2010 –1011 jyldary «Orda» filmi túsirilgende dekoratsiia retinde jasandy qorǵandar turǵyzylyp, baiyrǵy qala beinesi birshama qaita qalpyna keltirildi jáne túsirilim jumystary aiaqtalǵan soń, mádeni-tarihi keshen retinde nysandar sol boiy qaldyryldy. Qazir ashyq aspan astyndaǵy mýzeige ainalǵan. Árine, baiaǵy saz balshyq pen sabannan turǵyzylǵan qaladan jurnaq ta qalmaǵany belgili. Negizinen, túpnusqa qyzyl kirpishtermen qosa, qazirgi qurylys materialdary da paidalanylyp, aǵashtan, temirden turǵyzylyp, tsementpen qatyrylsa da, syrtynan topyraqty lai-balshyq jaǵylǵan soń, týrister kóne qorǵandardy baiyrǵy zamanǵy keipinen esh aiyra almai, orta ǵasyrǵa enip ketkendei tań-tamasha bolady. Kelýshiler kishigirim qalashyqty jaiaý nemese túiemen aralap, kiiz úiler men kóne zattardy tamashalaidy, sýretke túsedi, sývenirler satyp alady. Bul jerden bir zamanda áigili Uly Jibek joly ótken. Sý qubyrlary men kanalizatsiia júrgizilip, keramika, áinek, metall óńdelgen.
Biyl Sapar Ysqaqov jetekshilik etetin «Babalar izimen» atty ǵylymi ekspeditsiia Venetsiia muraǵatynan Fra Maýro monahyna tiesili orta ǵasyrdaǵy alǵashqy zamanaýi kartany tapqan-dy. Onda Altyn Ordanyń astanasy – Sarai-Batý qalasy beinelengen eken. Venetsiia men Genýia kópesteri Altyn Ordamen qyzý saýda-sattyq jasaǵan kórinedi. Negizinde, munda shyǵys pen batys elshilikteriniń bolǵany jaiyndaǵy jazba derekter Plano Karpini, Rýbrýk jazbalarynan buryn da belgili. Egipettiń atynan Sultan Beibarys jibergen elshilik birneshe ret Sarai-Batýda bolǵany týraly da málimetter bar. Sarai-Batý Ózbek han taqqa otyrǵanǵa deiin (1312) Joshy ulysynyń ortalyǵy boldy. Keibir derekter boiynsha Berdibek hannyń denesi de osy jerge jerlengen. Keiinnen Altyn Orda handarynyń ózara qyrqystary men Ámir Temirdiń joryǵy saldarynan qala qatty búlingen.
Sarai-Batý qalasy Astrahan aýmaǵyndaǵy Selitrennoe qalashyǵy janynda ornalasqan dedik. Uly Otan soǵysy jyldarynda osy jerden óndirilgen selitra jaýǵa qarsy oq-dári jasaýǵa jumsalǵan eken. Soǵystyń bastalýyn Aqsaq Temir qabiriniń qazylýymen bailanystyratyn ańyz ispettes áńgime belgili. Máskeýde Gerasimov zerttep jatqan Aqsaq Temirdiń súiegin Stalin Altyn Orda memleketiniń alǵashqy astanasy – Sarai-Batýdyń ústimen alyp ushyńdar degen tapsyrma bergen desedi. Ushqyshtar dál solai jasap, ámirshiniń súiegin Samarqanǵa qaitaryp, tezdetip ornyna jerlegen soń, Stalingrad túbinde nemister oisyrai jeńilgen degen ańyz bar. Muny tarihi sáikestik deimiz be, ne deimiz? Nemisterdi kúiretken oq-dári shikizatynyń dál osy Sarai-Batýdan shyǵýynyń álgi Aqsaq Temirge qatysty soǵys týatyn ańyzben sáikestigin aitamyz.
Jalpy, Altyn Ordanyń astanalary degende, tarihta úsh qalanyń orny erekshe atalady. 1.Sarai-Batý nemese Sarai-ál-Mahrýs. 2. Sarai-Berke (Sarai ál-Jádid nemese Jańa Sarai) (qazir Reseidiń Volgograd oblysyndaǵy Tsarev selosy). Qalany 1262 jyly Berke han salǵan. 1282 jyldan – Altyn Ordanyń astanasy. 1396 jyly Aqsaq Temir qiratqan. 3. Saraishyq (Sary Aishyq nemese Kishi Sarai) (qazirgi Atyraý oblysynyń Mahambet aýdanynda). Ibn Batýta degen arab saiahatshysy ári geograf-zertteýshisi «Deshti Qypshaq dalasyna saiahat» degen estelik jazbalarynda óziniń 1333 jyly Úlken Saraidy kórgenin bylai baiandaidy: «Sarai qalasy jazyq jerde ornalasqan, kósheleri keń, bazarlary ádemi, turǵyny kóp. Tańerteń qalanyń bir basynan shyǵyp, aiaǵyna túnniń ortasynda jettik. Qalada otyz meshit bar eken. Basqa da qulshylyq oryndary bar. Halqy ár tekti: mońǵol, qypshaq, orys, cherkes, hristian vizantiialyqtar. Ár halyq toptasyp ómir súredi, ózderiniń bazarlary bar. Irak, Mysyr, Siriiadan kelgen saýdagerler ózderinshe turady…» dep Úlken Saraidan atqa jegilgen arbamen on kún júrip, Kishi Sarai qalasyna kelgenin bylai baiandaidy: «Biz Úlken Sarai qalasynan atqa jegilgen arbamen on kún júrip, Kishi Sarai qalasyna kelip jettik. Bul Ulysý dep atalatyn tereń ári aǵysy qatty ózenniń boiyna salynǵan qala eken…».
Altyn Ordanyń qos astanasynyń qazirgi jaǵdaiyn salystyrsań, reseilikterdiń, onyń ishinde astrahandyqtardyń úlgisine tańǵalasyń.
Jaiyq boiyndaǵy jarǵa jutylyp, jer betinen joiylyp bara jatqan Saraishyq qalasyna da dál osyndai rekonstrýktsiia júrgizilip, Sarai-Batý sekildi jaraqtandyryp qoisa ǵoi dep armandaisyń. Sonda Altyn Ordanyń qos astanasy birimen biri jarysa damyp, qos munara sekildi aibarlanyp, tarihty sary altyndai aishyqtap turar ma edi deisiń…
Tóreǵali TÁShEN,
"Aiqyn" gazeti
