كەڭەس زامانىندا «رۋس 250 جىل بويى موڭعول-تاتار ەزگٸسٸندە» دەپ وقىتىلاتىن كەزەڭ قازٸر رەسەي تاريحىندا «التىن وردا دەۋٸرٸ» دەپ وقىتىلادى. التىن وردانىڭ تاريحتا كٶپشٸلٸككە نەگٸزٸنەن ەكٸ استاناسى بەلگٸلٸ: ساراي-باتۋ مەن ساراي-بەركە.
العاشقى استاناسى – رەسەي اۋماعىندا, استراحان – ۆولگوگراد جولى بويىندا, قازٸرگٸ استراحان قالاسىنان جٷز وتىز شاقىرىم جەردەگٸ قارابايلى اۋدانى سەليترەننوە قالاشىعىنىڭ دەل جانىندا ورنالاسقان. قالانىڭ تاريحتاعى تولىق اتى – ساراي-ال ماحرۋس. ەسكٸ ساراي, ٷلكەن ساراي دەپ تە اتالادى. التىن وردانىڭ ەكٸنشٸ استاناسى –قازاق دالاسىندا, اتىراۋ قالاسىنان 55 شاقىرىم جەردە ماحامبەت اۋدانىنىڭ اۋماعىنداعى كٶنە سارايشىق قالاسىنىڭ ورنى. سارايشىق قالاسى جٶنٸندە بۇدان بۇرىن جازعان بولاتىنبىز. 1395 جىلى اقساق تەمٸر شاۋىپ الىپ, كٷيرەتكەن سارايشىقتى ٷلكەن نوعاي ورداسىنىڭ ورتالىعى (1490 جىلدان باستاپ) بولىپ تۇرعان كەزٸندە يۆان گروزنىيدىڭ بۇيرىعى بويىنشا, جايىق بويىنا كەمەمەن كەلگەن كازاكتار 1580 جىلى تاس-تالقان ەتٸپ قيراتىپ, تٷك قالدىرماي ٶرتەپ جٸبەرگەنٸ تاريحتان بەلگٸلٸ. سارايشىق قالاسىنىڭ اتى باتۋ حاننىڭ ۇرپاعى, يسلام دٸنٸن شىڭعىس ۇرپاقتارى اراسىندا بٸرٸنشٸ بولىپ قابىلداعان بەركە (بەرەكە) حانمەن (1255 جىلى ٶلگەن) بايلانىستى ايتىلادى. سوندىقتان تاريحتاعى ساراي-بەركە دەپ جٷرگەنٸمٸز وسى – سارايشىق قالاسى.
بٷگٸنگٸ ەڭگٸمەمٸز ساراي-باتۋ قالاسى جايىندا بولماق. قالانىڭ نەگٸزٸن شىڭعىس حاننىڭ نەمەرەسٸ باتۋ حاننىڭ (1208-1255) ٶزٸ قالاعان دەسەدٸ. باسقا بٸر دەرەكتە بەركە حان نەگٸزٸن قالاعان. ساراي-باتۋ قالاسى تاريحتا العاش رەت 1254 جىلعى رۋبرۋك جازبالارىنان بەلگٸلٸ. حIII عاسىردا التىن وردانىڭ استاناسى بولعان. سول كەزدە قالانىڭ 75000 تۇرعىنى بولعان دەسەدٸ. 1480 جىلى تٷپكٸلٸكتٸ جويىلعان قالا قازٸر جارتى عاسىردان استام ۋاقىتتان بەرٸ ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان تاريحي قۇندى مەكەن رەتٸندە تۋريستەر جيٸ باراتىن جەرگە اينالعان. 2010 –1011 جىلدارى «وردا» فيلمٸ تٷسٸرٸلگەندە دەكوراتسييا رەتٸندە جاساندى قورعاندار تۇرعىزىلىپ, بايىرعى قالا بەينەسٸ بٸرشاما قايتا قالپىنا كەلتٸرٸلدٸ جەنە تٷسٸرٸلٸم جۇمىستارى اياقتالعان سوڭ, مەدەني-تاريحي كەشەن رەتٸندە نىساندار سول بويى قالدىرىلدى. قازٸر اشىق اسپان استىنداعى مۋزەيگە اينالعان. ەرينە, باياعى ساز بالشىق پەن ساباننان تۇرعىزىلعان قالادان جۇرناق تا قالماعانى بەلگٸلٸ. نەگٸزٸنەن, تٷپنۇسقا قىزىل كٸرپٸشتەرمەن قوسا, قازٸرگٸ قۇرىلىس ماتەريالدارى دا پايدالانىلىپ, اعاشتان, تەمٸردەن تۇرعىزىلىپ, تسەمەنتپەن قاتىرىلسا دا, سىرتىنان توپىراقتى لاي-بالشىق جاعىلعان سوڭ, تۋريستەر كٶنە قورعانداردى بايىرعى زامانعى كەيپٸنەن ەش ايىرا الماي, ورتا عاسىرعا ەنٸپ كەتكەندەي تاڭ-تاماشا بولادى. كەلۋشٸلەر كٸشٸگٸرٸم قالاشىقتى جاياۋ نەمەسە تٷيەمەن ارالاپ, كيٸز ٷيلەر مەن كٶنە زاتتاردى تاماشالايدى, سۋرەتكە تٷسەدٸ, سۋۆەنيرلەر ساتىپ الادى. بۇل جەردەن بٸر زاماندا ەيگٸلٸ ۇلى جٸبەك جولى ٶتكەن. سۋ قۇبىرلارى مەن كاناليزاتسييا جٷرگٸزٸلٸپ, كەراميكا, ەينەك, مەتالل ٶڭدەلگەن.
بيىل ساپار ىسقاقوۆ جەتەكشٸلٸك ەتەتٸن «بابالار ٸزٸمەن» اتتى عىلىمي ەكسپەديتسييا ۆەنەتسييا مۇراعاتىنان فرا ماۋرو موناحىنا تيەسٸلٸ ورتا عاسىرداعى العاشقى زاماناۋي كارتانى تاپقان-دى. وندا التىن وردانىڭ استاناسى – ساراي-باتۋ قالاسى بەينەلەنگەن ەكەن. ۆەنەتسييا مەن گەنۋيا كٶپەستەرٸ التىن وردامەن قىزۋ ساۋدا-ساتتىق جاساعان كٶرٸنەدٸ. نەگٸزٸندە, مۇندا شىعىس پەن باتىس ەلشٸلٸكتەرٸنٸڭ بولعانى جايىنداعى جازبا دەرەكتەر پلانو كارپيني, رۋبرۋك جازبالارىنان بۇرىن دا بەلگٸلٸ. ەگيپەتتٸڭ اتىنان سۇلتان بەيبارىس جٸبەرگەن ەلشٸلٸك بٸرنەشە رەت ساراي-باتۋدا بولعانى تۋرالى دا مەلٸمەتتەر بار. ساراي-باتۋ ٶزبەك حان تاققا وتىرعانعا دەيٸن (1312) جوشى ۇلىسىنىڭ ورتالىعى بولدى. كەيبٸر دەرەكتەر بويىنشا بەردٸبەك حاننىڭ دەنەسٸ دە وسى جەرگە جەرلەنگەن. كەيٸننەن التىن وردا حاندارىنىڭ ٶزارا قىرقىستارى مەن ەمٸر تەمٸردٸڭ جورىعى سالدارىنان قالا قاتتى بٷلٸنگەن.
ساراي-باتۋ قالاسى استراحان اۋماعىنداعى سەليترەننوە قالاشىعى جانىندا ورنالاسقان دەدٸك. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا وسى جەردەن ٶندٸرٸلگەن سەليترا جاۋعا قارسى وق-دەرٸ جاساۋعا جۇمسالعان ەكەن. سوعىستىڭ باستالۋىن اقساق تەمٸر قابٸرٸنٸڭ قازىلۋىمەن بايلانىستىراتىن اڭىز ٸسپەتتەس ەڭگٸمە بەلگٸلٸ. مەسكەۋدە گەراسيموۆ زەرتتەپ جاتقان اقساق تەمٸردٸڭ سٷيەگٸن ستالين التىن وردا مەملەكەتٸنٸڭ العاشقى استاناسى – ساراي-باتۋدىڭ ٷستٸمەن الىپ ۇشىڭدار دەگەن تاپسىرما بەرگەن دەسەدٸ. ۇشقىشتار دەل سولاي جاساپ, ەمٸرشٸنٸڭ سٷيەگٸن سامارقانعا قايتارىپ, تەزدەتٸپ ورنىنا جەرلەگەن سوڭ, ستالينگراد تٷبٸندە نەمٸستەر ويسىراي جەڭٸلگەن دەگەن اڭىز بار. مۇنى تاريحي سەيكەستٸك دەيمٸز بە, نە دەيمٸز? نەمٸستەردٸ كٷيرەتكەن وق-دەرٸ شيكٸزاتىنىڭ دەل وسى ساراي-باتۋدان شىعۋىنىڭ ەلگٸ اقساق تەمٸرگە قاتىستى سوعىس تۋاتىن اڭىزبەن سەيكەستٸگٸن ايتامىز.
جالپى, التىن وردانىڭ استانالارى دەگەندە, تاريحتا ٷش قالانىڭ ورنى ەرەكشە اتالادى. 1.ساراي-باتۋ نەمەسە ساراي-ەل-ماحرۋس. 2. ساراي-بەركە (ساراي ەل-جەديد نەمەسە جاڭا ساراي) (قازٸر رەسەيدٸڭ ۆولگوگراد وبلىسىنداعى تسارەۆ سەلوسى). قالانى 1262 جىلى بەركە حان سالعان. 1282 جىلدان – التىن وردانىڭ استاناسى. 1396 جىلى اقساق تەمٸر قيراتقان. 3. سارايشىق (سارى ايشىق نەمەسە كٸشٸ ساراي) (قازٸرگٸ اتىراۋ وبلىسىنىڭ ماحامبەت اۋدانىندا). يبن باتۋتا دەگەن اراب ساياحاتشىسى ەرٸ گەوگراف-زەرتتەۋشٸسٸ «دەشتٸ قىپشاق دالاسىنا ساياحات» دەگەن ەستەلٸك جازبالارىندا ٶزٸنٸڭ 1333 جىلى ٷلكەن سارايدى كٶرگەنٸن بىلاي باياندايدى: «ساراي قالاسى جازىق جەردە ورنالاسقان, كٶشەلەرٸ كەڭ, بازارلارى ەدەمٸ, تۇرعىنى كٶپ. تاڭەرتەڭ قالانىڭ بٸر باسىنان شىعىپ, اياعىنا تٷننٸڭ ورتاسىندا جەتتٸك. قالادا وتىز مەشٸت بار ەكەن. باسقا دا قۇلشىلىق ورىندارى بار. حالقى ەر تەكتٸ: موڭعول, قىپشاق, ورىس, چەركەس, حريستيان ۆيزانتييالىقتار. ەر حالىق توپتاسىپ ٶمٸر سٷرەدٸ, ٶزدەرٸنٸڭ بازارلارى بار. يراك, مىسىر, سيرييادان كەلگەن ساۋداگەرلەر ٶزدەرٸنشە تۇرادى…» دەپ ٷلكەن سارايدان اتقا جەگٸلگەن اربامەن ون كٷن جٷرٸپ, كٸشٸ ساراي قالاسىنا كەلگەنٸن بىلاي باياندايدى: «بٸز ٷلكەن ساراي قالاسىنان اتقا جەگٸلگەن اربامەن ون كٷن جٷرٸپ, كٸشٸ ساراي قالاسىنا كەلٸپ جەتتٸك. بۇل ۇلىسۋ دەپ اتالاتىن تەرەڭ ەرٸ اعىسى قاتتى ٶزەننٸڭ بويىنا سالىنعان قالا ەكەن…».
التىن وردانىڭ قوس استاناسىنىڭ قازٸرگٸ جاعدايىن سالىستىرساڭ, رەسەيلٸكتەردٸڭ, ونىڭ ٸشٸندە استراحاندىقتاردىڭ ٷلگٸسٸنە تاڭعالاسىڭ.
جايىق بويىنداعى جارعا جۇتىلىپ, جەر بەتٸنەن جويىلىپ بارا جاتقان سارايشىق قالاسىنا دا دەل وسىنداي رەكونسترۋكتسييا جٷرگٸزٸلٸپ, ساراي-باتۋ سەكٸلدٸ جاراقتاندىرىپ قويسا عوي دەپ ارماندايسىڭ. سوندا التىن وردانىڭ قوس استاناسى بٸرٸمەن بٸرٸ جارىسا دامىپ, قوس مۇنارا سەكٸلدٸ ايبارلانىپ, تاريحتى سارى التىنداي ايشىقتاپ تۇرار ما ەدٸ دەيسٸڭ…
تٶرەعالي تەشەن,
"ايقىن" گازەتٸ
