Altyn Orda jáne Qaidý han memleketi
(Uly Talas quryltaiy: Ulystardyń paida bolý tarihy)
Altyn Orda dáýirine kózqaras
Tarih taǵylymynda biz bilmeitin tarihi oqiǵalardyń áli kúnge deiin syry ashylmai kele jatqan sabaqtastyǵy bar ekenin qanshama zertteý jumystarymyzdan kórip júrmiz. Uly dalany jailaǵan túrkilerdiń tylsym dúniesi kóptegen ǵalymdardyń ǵylymi tujyrymdaryn shatastyryp júrgeni de jasyryn emes. Bir ǵana oqiǵanyń tóńiregindegi júrip jatqan shym-shytyryq tarihi dúnielerdiń anyqtalý barysynyń ózi qanshama ǵylymi jumystardyń negizi bolǵany aqiqat. Óitkeni, árbir tarihi oqiǵany shynaiy túrde ǵylymǵa negizdep, túp-tórkinin ashý úshin de sol dáýirdiń barlyq jol-josyqtaryn túsinýge týra keledi. Sondai áli kúnge deiin ǵalymdar arasynda talas týdyryp, árqily oi-pikirdiń haýyzyna ózek bolyp júrgen tarihi oqiǵalardyń biri jáne biregeii, bul – barsha túrki balasynyń basyn qosqan uly moǵol imperiiasynyń ydyraýyna sebep bolyp, ulystardyń óz aldyna jeke memleket retinde qalyptasýynyń basty qaharmany bolǵan Qaidý hannyń Taraz qalasy mańyndaǵy Talas ózeniniń jaǵasynda ótkizgen Uly Talas quryltaiy edi. Tarihta óziniń biik baǵasyn alǵan osy quryltaidyń tarihi derekterge negizdelgen oqiǵalar jelisin tarqatyp aitsaq deimiz. Biraq, osy uly oqiǵany aitpas buryn biz kishkene artqa sheginis jasaǵymyz keledi. Sebebi, bul quryltaidyń ne úshin qurylǵany jáne onyń sebepteriniń shyǵý negizin bilý maqsatyndaǵy tujyrymymyzdy Shyńǵyshan dáýirinen beri tarqatyp aitsaq túsinikti bolady dep oilaimyz.
13 ǵasyr álem elderininiń sanasynda eń qanquily tarihi jelister men bóri tektes túrkilerdiń ǵalamdy talap jegen taǵylyq áreketi retinda saqtalyp qaldy. Shyǵystan tozaqtyń jalyn otyndai jer betin jaipap shyqqan muǵul taipalarynyń Eýraziia dalasynyń ekiden birin at tuiaǵynyń astyna taptap dúnieni dúr silkindirgen shapqynshylyǵy kóptegen taipalar men ulystardyń júregin ushyrǵan qubyjyq qorqynysh bolyp elestedi. Túbi bir túrki tektes taipalardyń shashyrandy basyn bir arnaǵa qosyp, qatań tártip pen uly imperiia qurý jolyndaǵy Shyńǵyshannyń kóregendigi ózi oilaǵandai uly Táńiriniń qalaýymen iske asty. 1206 jyly Altai taýynyń etegindegi Burqan Haldýn jotasynda muǵul rýlarynyń basyn qosyp, ózin uly qahan jariialaǵan Temirshyn – tarihta uly Muǵul memleketiniń negizin qalady. Muǵul memleketin qalyptastyrǵannan keiingi onyń basty qarsylasy túrki halyqtarynyń ortasyna ot salyp, bir-birimen qyrqystyryp, jer betinen joiylyp ketýin oilaityn Aspan asty eli – Qytaidy jaýlaý bolyp, endigi joryǵy solai qarai baǵyttaldy. 200 myńdyq saqadai sai qatal tártipke bas igen áskerlerge otyryqshy mádeniettiń ieleri bolǵan Shyn elin jaýlaý esh qiyndyq týǵyzbady. 1211 jyly bastalǵan uly joryq ainaldyrǵan 4, 5 jyldyń ishinde soltústik qytai elin tas-talqan etip jaýlap alýmen tyndy. Endigi Shyńǵyshannyń joryǵy Orta Aziiaǵa qarai aýdy. Sebebi, bul aimaqta otyrǵan muǵuldarmen týystas túrki taipalarynyń deni de parsy-araptanyp bara jatty jáne Horezmshahqa jiberilgen elshileriniń jazyqsyz óltirilýi de janyna tynym bermei júrgen-di. Osylaisha Túrkilik Táńir dinin berik ustaityn dala oǵlandaryna islamdyq din jat bolyp kórindi jáne babalyq «josyq» jolynan alystap bara jatqan edi. Sol tusta Orta Aziiada eki uly qaǵanat ómir súrip jatty: biri islamdyq halifat elin baǵyndyryp, ortalyq pen batys aziia elderin ýysynda ustap turǵan Horezmshah memleketi bolsa, ekinshisi sonaý shyǵystaǵy gobi shóli men sol daladan aýyp kelip, Jetisý, Maýerennahr, Shyǵys Túrkistanǵa ielik etip otyrǵan Qaraqytailar memleketi edi. Bir ókinishtisi, ózara qyrqysyp jatqan osy ulanǵaiyr daladaǵy uly memleketterdiń barlyǵy da túbi bir túrkiniń balalary bolatyn. Biraq, bulardyń eshqaisysy da Shyńǵyshandai daryndy qolbasshyny qorqyta da alǵan joq, alǵan betinen qaitara da alǵan joq. Osylaisha bastalǵan uly joryq – 1221 jyly búkil Aziia elderin baǵyndyrýmen aiaqtaldy.
Ózin uly handardyń urpaǵy sanaityn Shyńǵyshan da jaýlap alǵan jerlerin tórt balasyna bólip berdi. Úlkeni Joshyǵa Deshti Qypshaq dalasy, Kavkaz, Horezmmen birge batystyń baitaq dalalaryn atynyń tuiaǵy jetken jerine deiin ielenýge berdi. Ekinshi uly Shaǵataiǵa Maýerennahr, Jetisý, ońtústik aziia elderi men úndige deiin bileýdi tapsyrdy. Úshinshi uly, taq murageri Úkitaiǵa búkil muǵul memleketiniń biligi men osy memlekettiń barlyq jeri onyń murasy bolyp eseptelip, Tarbaǵatai, Emil, Shyǵys Túrkistan jerlerin berdi. Al, tórtinshi uly Tólege ataqonysy muǵul jerleri men Ibir-Sibir, Qiyr Shyǵys jerlerin muraǵa qaldyrdy. Osy territoriialyq bólinisterden álem tarihynda buryn-sońdy bolmaǵan ulttar men ulystardyń jekelegen tarihy men memleketi qalyptasatynyn dál sol kezde eshkim boljai alǵan joq. Basynda bári bir atanyń balasyndai bir memleketke baǵynyp, bir tilde sóilep, bir ǵana maqsat-múddede bolǵan taipalardyń ara-jigi Shyńǵystan keiingi tórtinshi qahan bolǵan Móńke hannyń tusynda máńgilikke buzyldy. Máńgi eldiń máńgilik aspany men darhan dalasynda qan sýdai aqty. Buǵan sebepshi bolǵan da sol Shyńǵys han urpaqtarynyń babasy aitqan ósieti men ata zańy bolǵan «Josyq» zańyn buzý arqyly bir-birine qarsy shyǵýy edi jáne ár sultannyń óz biligin sheksizdikke bastaý armanynan bastalǵandy. Úlken uly Joshyǵa tigen aýmaq uly imperiianyń ishindegi eń úlkeni boldy. Qazirgi qazaq dalasy men orys, bulǵar, kavkaz, qyrym, shyǵys evropa jerleriniń barlyǵy derlik osy ulysqa qarady. Ásirese, Shyńǵys urpaqtary arasynda úlken bedelge ie bolǵan Batý han tusynda memleket aýmaǵy tipten keńeidi jáne Batýdyń tikken altyn shatyryna orai, bul aimaq - Altyn Orda dep ataldy. Sol dáýirdiń jylnamashylarynyń aitýyna qaraǵanda Batý han óte qatal da aqyldy, kóregen de jomart bolyp sipattalady. Evropa men Aziianyń kóptegen elderi Batý handy uly han sanap, Shyńǵystyń taǵynda otyr dep oilaǵan. Munyń barlyǵy da onyń abyroi-ataǵynyń bedeldi bolýymen bailanystyryldy. 13 ǵasyrdyń týmasy, armiian tarihshysy Inok Magakiia óziniń qoljazbasynda: «Tatar áskerleriniń jetekshisi Bachý-noian olarǵa kishipeiildilik pen dostyq peiilin bildirgen soń, olar patshanyń inisi, armian asparapeti, baron Smbatty Shyńǵys han taǵynda otyrǵan Sain hanǵa elshi retinde jiberdi. Smbat kóp uzamai Saiyn hanǵa keldi ... Ol óte meiirimdi edi, sondyqtan halyq ony Sain han, iaǵni jaqsy, qaiyrly han dep atady» [1. 10 b] - degen dereginen-aq kóp nárseni baiqaýǵa bolady.
Degenmen de, Batý han qansha sheksiz bilikke ege bolsa da ózin jeke memlekettiń iesi sezine almady ári ortalyqtaǵy uly qahanǵa baǵynyshty boldy. Josyq zańyn qatty qurmetteitin muǵul tektiler úshin bul zańdylyq bolatyn. Biraq ta, Batýdyń Altyn Ordasy búkil Eýropa men ońtústik-shyǵys Aziia elderi úshin naǵyz han saraiynyń ózi edi. Ol elder Shyńǵystyń uly taǵynan góri Altyn Ordanyń buiryqtaryna boiusynyp, sonyń ǵana buiryqtaryn oryndady. Bul – Batý men Altyn Ordanyń ataq-abyroiyn álemge asqaqtatty. Osyndai ataq-abyroiǵa ie bolsa da Batý han eshqashan Shyńǵystyń uly taǵyna talasqan emes. Osy arada bir suraq týady: «Handardayń aǵasy dep atalǵan» Batý ózi nege uly taqty ielenbedi?» degen. Árine, Shyńǵyshannyń úlken ulynyń balasy retinde uly taqqa otyrýǵa onyń da qaqysy bar edi. Biraq, ol óz oiyn keiin múldem ózgertip, taq talasyna aralaspaitynyn málimdedi. Óitkeni, Batý han sol kezeńde tipten uly handyqtan dámeli bolmady. Ol taqtyń erteńgi kúni ýaqyty jetkende bos qalatynyn jáne óziniń ieliginiń bárinen de úlken aýqymǵa ie ekenin sezgen sekildi, ári ózine tiesili dara bilikten airylǵysy kelmedi. Iaǵni, uly Muǵul taǵynan góri Altyn Ordanyń taǵdyry qyzyqtyryp, ózine uly Muǵul taǵyna otyrý týraly usynys bolǵan kezde odan bas tartqany sebepti de atalastary ony «Handardyń aǵasy» dep atap ketken-di. Jáne osy bas tartýy onyń abyroiy men bedelin sheksiz biik shyńǵa kótergen edi.
Oǵan óziniń Altyn Ordasy men Qypshaq dalasy ǵana unaityn. Iá, Uly Qypshaq dalasy shynynda da adam qyzyǵarlyqtai tabiǵaty keremet, aýasy taza, keń jazyqty darhan peiildi sheksizdigimen kóz tartty, al Batý osy saiyn dalany sol bir jannat baǵynda júrgendei qimaityn. Ibn Rýzbihannyń: «Bul keńistik ózendermen, gúldermen jáne qyzǵaldaqtarmen jabylǵan, sondyqtan ony Deshti Qypshaq dep ataidy... Bul qandai Deshti Qypshaq! Ol - jumaqtyń jalǵasy. Onyń óristeri men dalalary Irannyń baqtarynan asyp túsedi. Deshti Qypshaq jerdiń 600 farsaǵyna teń. Onyń kóp bóligi ózendermen jabylǵan. Osy eldegi gúlderdiń ádemiligi ásempaz bulbuldyń ózin esinen aiyrady. Onyń barlyq gúlderi men qyzǵaldaqtary álemdegi basqa baqtardyń gúlderi men qyzǵaldaqtarynyń mólsherine qaraǵanda birneshe ese úlken. [2. 144 b], - dep tamsana jazǵany osyǵan dálel bola alady.
Degenmen de Batý hannyń búkil muǵul memleketindegi saiasi jaǵdailarǵa áser etý yqpaly óte kúshti boldy. Uly handyqqa talaspasa da ondaǵy taq talasynyń tarihi jaǵdailaryna árqashan aralasyp otyrdy. Tipten, uly qaǵannyń ózi de Altyn Ordamen sanasyp otyratyn jaǵdaiǵa jetken-di. Al bul óz kezeginde Batýdyń uly hannan esh kem emestigi men onyń abyroi-bedelin álemge pash etip jiberdi. Kúiik hannyń ózi de qansha úlken taqta otyrsa da, Batýǵa degen ishtei kegi bola turyp, oǵan degen qarsy jaýlasý áreketine myń oilanyp, myń tolǵanyp bardy. Sebebi, onyń bul qadamyna basqa hanzadalardyń Batýdyń sózin sóilep, ózine qarsy shyǵyp ketýinen qoryqty ári jeńiske jete alam ba, joq pa degen oidan da qatty jasqanǵan-dy. Mine, osy bir tarih sabaqtarynyń ózi Altyn Ordanyń qanshalyqty iri memleketke ainalǵandyǵyn da dáleldep berdi. Shyńǵyshannyń basqa balalarynyń jeke ielikke ie bolýy men ony kúsheitýi jolyndaǵy barlyq is-áreketteriniń alǵa jyljýyna da mindetti túrde Altyn Ordanyń yqpaly boldy. Batýdan keiin taqqa otyrǵan Berke hannyń da Shaǵatai, Qulaǵý, Qaidý ulystarynyń damýy men órkendeýinde mańyzdy ról atqardy jáne uly taqtyń iesi sanaityn Qubylaidyń ózi de onyń barlyq áskeri joryqtaryn ishtei baqylap otyrdy ári Altyn Ordamen tatýlyq, alystan aralasý, qaqtyǵysqa barmaý siiaqty saiasi qaǵidalardy qatań ustady. Alǵashqy kezderde barlyq hanzadalar men ulystar Qaraqorymdaǵy uly hanǵa baǵynyp otyrǵanymen, keiinnen birte-birte jeke tizgindi qoldaryna alyp ishtei bólektene bastaidy. Ol bólshektenýdiń astarynda handar men sultandardyń jer talasy, baq talasy, taq talasy siiaqty alaýyzdyq tirlikteriniń bir ortaǵa birige almaityn oi-tolǵanystary jatty. Ulystardyń óz aldyna handyq quryp, dara bilikke umtylýynyń alǵyshartyna Úkitai qaǵannyń kezeńinde-aq birinshi bolyp Altyn Orda jetti.
Josyq zańynyń buzylýy: taqqa talas.
Batý hannyń biligi
Osylaisha álemdi bilegen Úkitai han da 1241 jyly artyna jaqsy ataǵy men uly biligin tastap atasy siiaqty ómirden ótedi. Taqqa Úkitaidyń úlken uly Kúiik han 1246 jylǵy quryltaida muǵul aqsúiekteriniń biraýyzdan qoldaýymen otyrady. Biraq, bul quryltaiǵa Batý han ártúrli jeleý aityp barmady. Oǵan sebep, Batýdyń Kúiikke ishtei narazylyǵy bolsa kerek. Rashid ad-Dinniń jazǵan deregi boiynsha, olar alǵashqy evropa joryǵynda-aq bir-birimen sózge kelisip qalǵan. Búkil batysqa jortqan joryqtyń qolbasshysy bolyp, Úkitai qaǵan buiryǵymen Batý taǵaiyndalǵany belgili. Sol joryqta orys elindegi bir úlken jeńiste oljalardy bólisý kezinde Kúiik Batýdy tyńdamai qoiady. Osy qylyǵy úshin Batý uly qaǵan Úkitaiǵa shaǵym aitady. Joryq kezinde bir basshyǵa baǵynbai alaýyzdyq týdyratyn mundai tirlikke qatty ashýlanǵan Úkitai qaǵan Kúiikti óz balam demei, Batýdyń buiryǵyna baǵyný kerektigin eskertken zildi buiryǵy úshin Kúiik Batýǵa degen bir alalyǵyn ishte saqtap qalǵany aitylady. Sonda da, Kúiik han onyń Shyńǵyshantektilerdiń ishindegi eń abyroilysy, úlkeni ekenin eskerip, úsh ret shaqyrǵanda da ol aiaǵynyń aýratynyn aityp, alys jolǵa júre almaitynyn jeleý etýmen barmai qaldy. Kúiik han muny «ózine degen qurmetine bas imegeni» dep túsinip, onyń bul áreketine qatty ashýlanady. Árine, onyń uly han quryltaiyna jalǵyz ózi barmai qalýyna joǵarydaǵy sebepter áser etti deýge bola qoimas, degenmen de, Batý hannyń ne sebepti bulai istegeni tarihtyń biz bilmes qupiia betterinde jazylyp qalmaǵany ókinishti. Áiteýir, osy bir quryltaidyń Batýsyz ótýi Kúiiktiń jan-dúniesine aýyr tigendi. Endi ol Batýǵa degen ishtei kegin de saqtap, qalai da ony jazalaýdy oiǵa alady. Sóitip, áskeri qatań tártipte jasaqtalǵan sherýmen qupiia túrde jer jannatyn izdep júrgen jandai Batýǵa qarai kósh betin túzep attanady. Muny bilgen Tóleniń áieli jasyryn túrde Batýǵa habar beredi. Onyń da sebebi bar edi. Óitkeni, Batý han Tóleniń hatýny, Móńke hannyń anasy Saryquqtan begimmen jaqsy qarym-qatynasta bolatyn. Bul hatýn Úkitai han tusynda Batýdy kóp qoldaǵan jáne oǵan sheksiz biliktiń iesi bolýyna kómektesken-di. Rashid ad-Din muny: «Batý, barlyq týystardyń ishinde eń úlkeni boldy jáne Kúiiktiń shaqyrǵanyna aiaǵym aýyrady dep kelmedi. Kúiik oǵan osy úshin qatty renjidi de odan kek alýdy kózdep, «Edil ózeniniń salqyn aýa-raiy meniń keselim úshin jaqsy em bolady» degen syltaýmen, sol jaqqa qarai bet burýǵa sheshim qabyldady. Kúiiktiń Batýǵa degen aram piǵylyn sezgen Sorquqtan begim oǵan qupiia habarlama jiberip, Batýǵa aldyn-ala eskertý jasap úlgeredi» [3. 112] – dep jetkizedi.
Biraq, Táńirdiń muny qup kórmegeni boldy ma, Kúiik han 1248 jyly kóktem shyǵa Talas pen Samarqan arasyndaǵy keń dalada aýrýy asqynyp, dittegen jerine jete almai qaitys bolady. Mine, dál osy jerden taq murageri arasyndaǵy qahan zańdylyǵy buzylǵan edi. Úkitai qahan kózi tirisinde óziniń úshinshi uly Kýchý atty balasyn taqqa murager etip taǵaiyndaǵan bolatyn. Biraq ta, ol balasy Úkitai hannyń tiri kezinde jastai qaitys bolady da, uly han onyń uly Shiramýnǵa qara shańyraqty qaldyratynyn málimdeidi. Iaǵni, qara shańyraq kimde qalsa sol adam taq iesi bolyp shyǵady degen sóz. Al muǵul aqsúiekteri Úkitai han ólgende Shiramýnnyń áli jas ekenin jeleý ete otyryp, talai soǵysta óneri órge tasyǵan, tisqaqqan Kúiikti uly qahan etip sailap jiberedi. Buǵan sebep bolǵan Kúiiktiń anasy, Úkitai hannyń áieli, qahannyń óliminen soń memleketti tórt-bes jyldai bilegen Týrakina hatýn edi. Onyń bedeli uly han ordasy men búkil han urpaqtaryna júrip turǵan-dy. Ol hatýn Shiramýndy áli jas, qarym-qabileti joq dep shettetip, barlyq noiandar men ámirlerdi óz jaǵyna qaratyp alady. Biraq bul Úkitai urpaqtary úshin onsha bas qatyratyn sharýa bolmady, sebebi, atalarynyń zańdy ósieti boiynsha taqta Úkitaidyń urpaqtary otyrý kerek bolatyn jáne solai jalǵasyp kele jatqan-dy. Sondyqtan da olar buǵan mán bermedi jáne ári qarai da osylai Úkitaidyń urpaqtary, meili, qaisy bolsa ol bolsyn, otyra beredi dep sendi. Al, taq úshin aldyn-ala oilastyrylǵan sultandardyń aram piǵyldarynda bul erteń úlken ózgeristerdiń bastaýy bolatynyn jáne Úkitai urpaqtarynyń betine salynatyn sebep-saldarǵa ainalatynyn olar esh uǵynǵan joq. Ondaidy oilaý eshkimniń oiyna da kelgen joq. Sol sebepti, Úkitai urpaqtarynan jeke bir territoriialyq ielikke ege bolý da, sol arqyly óziniń jeke-dara biligin qalyptastyrý da sanalaryna kirip shyqpady. Bul – olardyń erteńgi kúnderi tarih betinen múldem joiylyp ketýine alyp keletin, muragerlik bylai tursyn, jeke bir handyqtyń da iesi bola almaityn dárejege jetkizetinin qaidan bilsin..
Naǵyz dúrbeleń Kúiik han ólgen soń bastaldy. «Taqqa kim otyrady» degen suraq Shyńǵystekti aqsúiekterdiń barlyǵynyń oiyn mazalap, jan-dúnielerine tynym bermedi. Óz aldyna bilik júrgizip, ózindik ulystaryn basqaryp, jeke biliktiń dámin tatqan Joshy urpaqtary: Batý han, Berke han, Berkejar, Shaǵatai urpaqtary: Mýtýgen, Sarabon, Esý-mýnkei, Qara Qulaǵý, Úkitaidyń urpaqtary: Kúiik, Qashy, Qarashar, Shiramýn, Tóleniń urpaqtary: Móńke han, Qubylai han, Qulaǵý han sekildi aibyndy qolbasshylardyń bári de uly taqtan dámeli boldy. Esil-dertteri uly babasynyń taǵyna otyratyn adamnyń kim bolatyndyǵy. Dál osyndai sátte Batý han barlyq aqsúiekterdi óziniń altyn ordasyna aqyldasý úshin shaqyrady. Biraq buǵan Úkitaidyń, Shaǵataidyń, Kúiiktiń urpaqtary kelispei, sonaý saiyn dalaǵa barýdan bas tartady. Olar: «Shyńǵyshan babamyzdyń uly ataqonysy men astanasy da Onon men Kerýlen jaǵasynda. Bizge sonaý Qypshaq dalasyna barýdyń qajettiligi shamaly [3. 129]» dep kelise almai qalady. Kelmegenderine ishtei narazy bolǵan Batýdyń aýyr halin óziniń jaqtasy, Tóleniń áieli Saryquqtan hatýn ǵana birden sezip, balasy Móńkege Batýdyń jaǵdaiyn surap kelýdi tapsyrady. Árine, munyń astarynda úlken saiasat jatty jáne bári jasyryn túrde atqarylady. Batý ordasyna kelgen Móńke, ózara ekeýi qupiia túrde sóilesken soń, Batý mynadai jarlyq shyǵaryp, barsha Shyńǵys urpaqtaryna, olardyń áielderi men búkil ámirlerine taratady: «Qazirgi kezde barlyq hanzadalardyń ishinde Shyńǵyshannyń uly taǵyna Móńkeden laiyqty adam joq. Ol Shyńǵyshannyń josyǵy men jarlyqtaryn kózben kórip, qulaǵymen estigen birden-bir tulǵa. Onyń erligi men batyrlyǵy, qabilettiligi men talanttylyǵy, aqyldylyǵy men tapqyrlyǵyna eshbir jan sai kelmeidi. Ol barlyq aramdyq pen adaldyqty kórip, Úkitai qahannyń bedeline ie bolǵan birden-bir hanzada. Odan laiyqty adam joq. Sondyqtyń uly taqtyń iesi sol balýǵa tiisti. Jáne ol Shyńǵyshannyń qara shańyraǵyna ie bolǵan Tóleniń úlken uly. Sol sebepti, ony qahan taǵyna otyrǵyzý kerek» [3. 129].
Osylai hatty bárine taratyp jibergen soń, ár túkpirdegi hanzadalardan Batýdyń sózin qoldaǵan shabarmandar kele bastaidy. Keibir Úkitai urpaqtary, Kúiiktiń uldary men Shaǵataidyń urpaqtarynan Isý Móńke men Bóri ǵana muny qoldamaidy, biraq, basym bóligi qup kóredi. Osy kezde Batý han Joshy ulysynan bedeldi degen Orda, Sheiban, Berkeni, Shaǵatai ulysynan Qara Qulaǵýdy qalyń áskermen Móńkeni qorǵaý úshin Qaraqorymǵa jiberip, qalai bolǵanda da Móńkeni taqqa otyrǵyzyp qaitýdy qatań tapsyrady. Ýaqyty jetip uly quryltaidy ótkizý úshin barlyq hanzadalardyń jinalýy ǵana qalady. Sol sátte bul quryltaiǵa Úkitai men Kúiiktiń urpaqtary jáne Shaǵatailyq Isý Móńke men Bóri handar taǵy da qatyspaidy. Bulardyń Shyńǵystektilerdiń arasynda bedeli men abyroiy tym aspandap turǵan kez edi. Berke sol sátte birden Batýǵa olardyń kelmegeni úshin quryltaidyń ótpei turǵanyn jazyp hat jiberedi. Artynsha Batýdan: «Sen ony taqqa otyrǵyz. Josyq zańyna kim qarsy shyqsa, onyń basy alynady» [3. 131] degen inisi Berkege jazǵan zildi buiryǵy bar shabarman jetedi. Osylaisha arada úsh jyl ótkende baryp uly taqtyń iesi anyqtalyp, 1251 jyly Shyńǵyshannyń altyn taǵyna Tóleniń úlken uly Móńke han otyrdy. Iaǵni, babalary Shyńǵyshannyń «Josyq» zańyna negizdelgen uly taqtyń iesi tek Úkitai urpaqtary bolady degen qaǵida buzylyp, ózgeriske ushyrap, Batý hannyń biligi men ustanymynyń arqasynda uly han taǵyna Tóleniń urpaqtary jaiǵasty. Bul óz kezeginde Úkitaidyń urpaqtarynyń han taǵynan shettetilgenin bildirdi jáne olardyń ashý-yzasy men taqqa talas kekshildiginiń bastalaýyna alyp keldi. Dala zańyn qatty qurmetteitin jáne ózderiniń babasy Shyńǵystyń ata zańyna túbegeili baǵynatyn Batý hannyń qalaisha mundai qadamǵa barǵany jáne «Josyq» zańynyń ne úshin buzylýyna sebepker bolǵany áli kúnge deiin aiqyndalmai qalǵan túsiniksiz jaǵdaida qalyp, «jabýly qazan» kúiinde keledi.
Uly hanǵa qastandyq
Úkitai urpaqtarynyń qýdalaýǵa ushyraýy
Uly imperiianyń ydyraýynyń basy 1251 jyly Móńke hannyń Shyńǵystyń uly taǵyna otyrǵanynan bastaldy. Ol taqqa ie bolysymen birden Úkitai hannyń urpaqtaryn qýdalaýǵa ushyratyp, betburys jasaýǵa arnalǵan memlekettik saiasat júrgizdi. Qalai bolǵanda da Móńke hannyń Úkitaidyń urpaqtaryn qýdalaýy – olardan qorqýy men ózine degen óshpendilik qasiretterinen jasqanyp, basqa hanzadalarmen birige otyryp qarsy shaǵýy múmkin degen oilaryn qalyptastyryp úlgergendi. Onyń bul saiasaty árine, qarsylastaryna unai qoiǵan joq, sol sebepti olar oǵan qalaida qastandyq uiymdastyryp, onyń kózin joiyp, taqty muragerlerdiń ózderine qaitaryp alý áreketine kóshti. Biraq, Móńke han óziniń ainalasyn áskeri myqty jasaqpen jáne óziniń abyroily týystarymen qorshap, ári Batý hanǵa arqa súiegen saiasaty arqyly bedeli men abyroiyn kúsheitip alǵany onyń ómirin saqtap qaldy. Uly hanǵa qastandyqty uiymdastyryp júrgen de uly taqtyń iesi bolýǵa tiisti Qýchýdyń balasy Shiramýn edi. Biraq, asyǵys ári jetkilikti túrde oilastyrylmaǵandyqtan jáne Úkitai urpaqtarynyń bul kóteriliske tolyq qatyspaǵandyǵynan búliktiń aiaǵy olardyń jeńilýimen aiaqtaldy. Bul týraly orystyń mońǵoltanýshy ǵalymy Iu.R.Pochekaev: «Úgedei nemereleriniń biri Shiramýn, osy hannyń urpaqtarynan taraǵan basqa hanzadalarmen aqyldasa otyryp, ózderinen uly taqty tartyp alǵany úshin Móńke handy óltirý jaily keńes qurady. Ordaǵa kelgen olardy Móńke han úsh kún jaqsylap, qurmetpen kútedi. Biraq, tórtinshi kúni Shiramýnnyń keibir adamdarynan qandai maqsatpen jinalǵanyn suraidy. Olardyń keibiri ózderiniń búlik shyǵarý úshin niettenip kelgenin óz erikterimen moiyndaǵannan keiin baryp, han olardyń 80-in óltiredi. Alaida, Shiramýn men onymen birge bolǵan Kúiik hannyń balalaryn, sondai-aq, olarmen kelisimde bolǵan basqa da 420 adamdy keshiredi». [4. 215 b], - dep naqtylai túsedi.
Móńke han Shiramýn men 420 adamdy óltirmegenmen olardy jer aýdarady. Úkitai hannyń urpaqtarynyń ózine jasaǵan qastandyqtaryna qatty shúilikkeni sonshalyq, uly taqtyń muragerleri sanalǵan olardan bas kóteretin adam qaldyrmady dese de bolady. Munyń barlyǵy da Úkitai han ólgennen keiingi taq muragerleriniń arasyndaǵy babalary aityp ketken Shyńǵystyń «Josyq» zańynyń buzylýynan óristedi. Uly han bop otyrǵan Kúiik hannyń ózi de Shyńǵyshannyń ósiet etken «Josyq» zańdaryn burmalai otyryp, ár ulysqa óz hanzadalaryn taǵaiyndaý arqyly túbegeili betburys jasaǵan-dy. O.Karaev óziniń eńbeginde: «Shaǵatai óziniń murageri dep Mýtýgenniń uly Qara Qulaǵýdy jariialaidy. 1241 jyly Ýgedei, al biraz ýaqyttan keiin Shaǵatai qaitys bolady. Ósiet boiynsha, Shaǵatai ulysynyń taǵyna Hara-Hýlagý ie boldy .... Úgedeidiń murageri ári uly Kúiik han (1246-1248) Hara-Hýlagýdy taqtan túsirip, «Josyq» zańy boiynsha uly tiri turǵanda nemeresi taq murageri bola almaidy dep jariialaidy. Sóitedi de tiri qalǵan Shaǵatai uldarynyń ishindegi eń úlkeni Esý Móńkeni Shaǵatai ulysynyń bileýshisi etip taǵaiyndaidy» [5. 18 b], - dep dáiekti tujyrym jasaidy.
Sóitip, Móńke han da Kúiik han tusynda ózgeriske ushyraǵan ata-zańdaryn burmalaýdy jalǵastyra otyryp, «Úgedei urpaqtary saiasi tóńkeris jasaýǵa umtyldy» degendi syltaýratty da, barlyǵyn jer aýdaryp jiberdi. Sonyń ishinde Úkitaidyń bedeldi de beldi urpaǵy Qaidý da bar edi. Móńke han olardy bir jerge toǵystyrmai árqaisysyn ár jaqqa jer aýdarady, ondaǵy oi da belgili, árine. Al Qaidýdy Emil men Qaialyqqa qonys aýdartty. Sebebi, Qaidý bul kezde áli memlekettik saiasi júiege aralaspaǵan, jasy 17 jasar bozbala shaqta bolatyn. Biraq, Qaidý han munda da uzaq bolmai, uly han tarapynan ózine taǵy qastandyq jasalýy múmkin ekenin eskere otyryp, uly han ordasynan alystaý júrýdi oilaidy da Shaǵatai ulysynyń ońtústik-batysyndaǵy Taraz qalasyna kelip turaqtaidy. Alǵash munda kelgen kezde Qaidý handa óziniń naǵashy jurty mekrin taipasynan quralǵan 2, 3 myńdai ǵana áskerden basqa eshqandai kúsh joq edi. Óziniń jeke ieligi joq Qaidýǵa bul ońai tigen joq. Munyń sebebi, dál sol kezde Úgedeiden taraǵan hanzadalardyń eshqaisynyń ieliginde tolyqqandy territoriia bomaǵandyǵynan bolatyn. Úgedei Uly qaǵan bolyp sailanǵan kezde, búkil muǵul imperiiasynyń territoriiasyn tek óz ieligi sanady da, urpaqtary úshin Shaǵatai men Joshy ulysy siiaqty ortalyqtandyrylǵan handyq bilikti qalyptastyrmady. Úgedei, Kúiik handardyń tusynda Úgedei urpaqtary joǵary mártebeni ielenip, áskeri bilikti qoldarynda ustady jáne árqashan osylai babasy Shyńǵystyń ósieti oryndala beredi dep oilasa kerek. 1251 jyly Tóleniń uly Móńke Uly qaǵan taǵyna otyryp, Uly qaǵandyq Úgedei urpaqtarynan Tóle urpaqtaryna kóshken kezde ǵana olar ózderinde arqa súier naqty saiasi qurylym (ulys) men jeke biliktiń joqtyǵyn sezingendi.
Qaidý hannyń jeke biliginiń qalyptasýy
Qaidý han – tarihshylardyń aitýy boiynsha 1233 jyldary uly hannyń ordasynda, Úkitaidyń besinshi balasy Qashynyń shańyraǵynda dúniege keledi. Anasy mekrin taipasynyń qyzy, esimi Sebkina hatýn bolatyn. Ol ákesinen erte aiyrylǵan soń mońǵoliiadaǵy uly hannyń ordasynda er jetkenshe tárbielenedi. Atasy Úkitai hannyń, aǵalary Kúiik han men Móńke hannyń barlyq basqarý qabiletterin kózben kórip, ábden shyńdalyp, uly ordada barlyq bylyq pen qylmystardyń, ata zańy bolǵan «Josyq» bitiginiń buzylýy men burmalanýynyń kýási bolady. Taq muragerligi bul urpaqtan basqa urpaqqa aýysqanda júregi qynjylǵan daryndy jas hanzadanyń biri de osy edi. Shiramýnnyń is-áreketin ishtei qoldasa da olarǵa qosyla almady. Sebebi, olar muny jas kórip, qolyn qanǵa boiamaǵanyn eskergen siiaqty. Uly hannyń munyń atalastaryn qýǵyndap, qarsylastaryn ólimge qiǵandaryn, uiymshyldyqtyń asa bir jetilgen túrde bolmaǵanyn kórgen baozbalaǵa ómirlik oi túiýge tájiribe jinaqtap berdi. Munyń barlyǵy da onyń áskeri shyńdalýy men atalastarynyń taq úshin bárine daiyn aram piǵyldarynyń arasynan durys joldy tańdap shyǵýyna keremet sabaq bolyp órbidi. Osy ýaqytqa deiin Qaidý han eshqandai memlekettik iske aralaspai kelse, endigi is-áreketi tek óziniń áskeri qýatyn kúsheite otyryp, árqashan barlyq jaǵdaiǵa daiyn bolýdy, sonymen qatar, taq muragerligin qalpyna keltirý tetikterin oilastyrýdy qolǵa alýdy kózdedi de Aryq Buǵy Qubylaiǵa qarsy shyqqan kezde birden sony qoldap eń birinshi ret memlekettik iske aralasady.
Mine, dál osy kezeńnen bastap, biz sóz etkeli otyrǵan, tarihta ózindik aqiqi orny bar, Shaǵatai memleketi men Moǵolstan ulysynyń negizin salýshy qairatker tulǵa retinde Qaidý hannyń tarihta sara joly bastalady. Arada birneshe jyl ótkende Móńke han da qaitys bolyp, Aryq Buǵy men Qubylai arasyndaǵy taq talasy bastalǵanda sol bir ishtegi yza-kektiń jaýaby retinde birden Aryq Buǵy jaǵyna shyǵyp, ony qoldai jóneldi. Bul kezde Qaidý da birshama kúsheiip, óziniń ómirlik qaǵidasyn jetildirip úlgergen iri strateg, qolbasshyǵa ainalǵan kezi edi. Qubylaimen bolǵan alǵashqy iri shaiqas monǵoliianyń ońtústigindegi sary jazyqta ótedi. Bul soǵys olarǵa ońai tigen joq jáne eki jaqtyń da jaǵdaiy máz bolmady, kóptegen ásker qyryldy, qanshama qan tógildi. Biraq, Aryq Buǵy jeńip shyǵady. Bul jeńis Tóle urpaqtaryna kek saqtaǵan Qaidý hannyń rýhyn kóterip tastady jáne onyń bolashaqta óz handyǵyn qurý men jeńiske jetý jónindegi niet-jigeriniń aiqyn kózqarasyn qalyptastyrdy. Ózine degen nyq senimdi arqalaǵan Qaidý han birte-birte ainalasyna atalas hanzadalardy jinap, ásker jasaqtai bastaidy. Onyń kóregendiginiń bir tusy sol, ol - eń birinshi bolyp abyroi-bedeli joǵary, Muǵul imperiiasyndaǵy azýly da aibarly handyq – Altyn Ordadaǵy Joshy ulysynyń hany Berkemen dostyq qarym-qatynasty ornatty. Bul dostyq Shyńǵystektilerdiń arasynda onyń bedelin biikke kóterdi. Osylaisha abyroiyn tiktep alǵan ol Shyńǵys hanzadalarynyń arasynda Qubylaiǵa qarsy bas qosyp soǵysýdy úgittep, ashyq nasihat júrgizdi. «Qubylaidyń babamyz Shyńǵyshan qaldyryp ketken «Josyq» zańyn buzyp, ata-baba dinin tárk etip, búkil kóshpendi dala uldarynyń qas jaýy bolǵan Qytai mádenietiniń yqpalynda ketýi – bizdiń ata-babamyzǵa jáne bizge jasalǵan satqyndyq. Uly qahan Shyńǵystyń ósietin aiaqqa basyp, muǵul halqynyń salt-joralǵylaryn umytýy – bizge istelingen qastandyq» dep jahanǵa jar saldy. Onyń bul úndeýi Joshy, Shaǵatai, Úkitai ulystarynyń handarynan úlken qoldaý tapty. Tipten, ainalasyna kóptegen ámirler men noiandar, hanzadalar jinalyp, ony qoldaǵan jasaqtyń da sany 100 myńǵa jetti. Iaǵni, sonaý qýdalaýǵa ushyraǵan jyldardan bergi 7-8 jyldyń ishinde osyndai abyroi-ataqqa ie bolyp úlgergen Qaidý, endigi bar áreketin Qubylaiǵa qarsy paidalanyp, uly muragerlikti qaitarý jolyna jumsady. Aryq Buǵy Qubylaimen soǵysqanda árqashan ony qoldap otyrdy, áskeri demeý de berdi. 1264 jyly Aryq Buǵy Qubylaidan tolyqqandy jeńilip, oǵan baǵynǵanda da, Qubylaiǵa qarsy ashyq soǵysýdan qaitpady. Ózin uly qahan sanaǵan Qubylai da óziniń eń basty jaýy Qaidý ekenin túsindi jáne óziniń uly handar quryltaiyna dostyq nietpen Qaidýdy san márte shaqyryp, keshirim kózben qaraitynyn aityp baqty. Biraq, ol onyń aram piǵylynan qorqyp, ártúrli syltaý aitýmen úsh jyl boiy barmady, quryltaiyna qatyspady. Munyń aiaǵy úlken soǵysqa ákeletinin Qaidý han sezdi de, bildi, sóitti de óziniń áskeri shebin kúsheitýge tyrysty. Bul úshin ol aldymen óziniń territoriialyq aýmaǵyna jaqyn jáne óziniń ieligine talasyp júrgen Shaǵatai ulysynyń hany, Qubylaidyń jaqtasy Alǵimen soǵysqa shyǵyp, ony jeńý arqyly ulysyn kúsheitip keńeitýdi, ári irgesinde ornalasqan olardan birjolata qutylyp, jar astynda jaýdyń bolmaýyn oilady. Bul Qaidý hannyń eń myqty strategiialyq qisyndy baǵyty boldy. Sebebi, oǵan eki jaqta birdei soǵysý múmkin emes. Al Alǵi bul kezde Berkemen soǵysyp jatqandy. Al, Berke bolsa bul ýaqytta Qulaǵý hanmen Kavkazdaǵy ielikteri úshin qiian-keski soǵystyń ústinde edi. Sonysyna qaramastan Alǵimen de soǵysýǵa týra keldi. Óitkeni, Alǵi Qubylai tarapynan Shaǵatai taǵyna sailanysymen maýerennahr ólkesindegi Joshy urpaqtaryna tiesili Altyn Orda ieliginiń ámirlerin qyryp, óz adamdaryn qoiǵandy. Osydan soń Altyn Orda men ekeýiniń arasynda soǵys órti burq ete túsedi. Berkeniń Qaidýdy qoldaýy, onymen baýyrmaldyq dostyqta bolýynyń sebebi de osy edi, iaǵni, Qaidý handy qoldai otyryp, maýerennahrdaǵy óziniń áskeri shebi retinde ustaý bolatyn jáne Qaidýdyń da ońai shaǵylmaityn jańǵaq ekenin de biletin. Esesine, Altyn Ordanyń qoldaýyna ie bolǵan Qaidýǵa eshkimniń tisi bata almady dese de bolady. Sol úshin Qaidý oǵan kómek retinde Alǵi áskeriniń bir búiirinen kelip tidi. Sóitip, Shaǵatailyqtardy Berke men Qaidý jeńgen soń, Berke han oǵan degen rizashylyǵy men dostyǵy úshin maýerennahrdaǵy óz ielikterine bilik etýdi tapsyrady. Bul – Qaidýdyń abyroiyn odan saiyn asqaqtatyp jibergeni sonshalyq, ol osy ólkeniń birden-bir ámirshisine ainalady. Ekinshi ret Shaǵatailyqtarmen soǵysqanda Qaidý jeńilis tabady, biraq, Alǵi da kóp uzamai qaitys bolady. Alǵidyń óliminen soń Qara Qulaǵýdyń áieli Ergene hatýn balasy Múbarak shahty Shaǵatai taǵynyń murageri dep jariialaidy. Bul Qubylaiǵa unamaidy da, ol uly han retinde óz betinshe jarlyq shyǵaryp, Shaǵataidyń shóberesi, Mútúgenniń nemeresi, Esen Dýbanyń uly Baraqty taq iesi dep jar salady. Ondaǵy Qubylaidyń saiasi oiy – Baraq arqyly óziniń qarsylasy Qaidý handy talqandaý jáne oǵan dál qasynan qarsylas taýyp berý bolatyn. Atalǵan jarlyqtan soń, Baraq Ózkent qalasynda ózin han jariialaidy da, kerisinshe, maýerennahrdaǵy Qubylaidyń qoiǵan ámirshilerin alyp tastap, óz adamyn qoiý arqyly óz biligin kúsheitip, Qubylaidyń ózine qarsy shyǵady. Qubylai buǵan qarsy Joshy hannyń nemeresi, Sheibannyń uly Kónishi bastaǵan 6 myńdyq jazalaý áskerin jiberedi. Baraq ta buǵan daiyn turǵandy, qalyń áskermen qarsy alady. Muny kórgen Kónishi jeńistiń aýyly alys ekenin sezip, soǵyssyz keri qaityp ketedi. Qubylaidyń shegingenine masattanǵan Baraq, endi Qaidýǵa qarsy soǵys jariialaidy. Sebebi, bul kezde maýerennahrdyń kóp bóligi Altyn Orda tapsyrǵan Qaidýdyń biliginde bolyp, oǵan salyq tóleitin. Eki ásker Amýdariia jaǵasynda kezdesip, qiian-keski soǵys bastalady. Qaidý han jeńiledi. Bul oqiǵalar bolyp jatqan kezde Berke han ómirden ótip, ornyna Batýdyń ekinshi uly Toǵannyń balasy Móńke Temir otyrǵan bolatyn. Kóp keshikpei Qaidý óziniń odaqtasy Altyn orda hany Móńke Temirden kómek suraidy. Ol kókesi Berkeniń ósietine berik bolyp, adal dostyǵy úshin oǵan 50 myń ásker jiberedi. Mundai iri kómek onyń erik-jigerin kúsheitti. Sóitip, Baraq pen Qaidý syrdariia ózeniniń jaǵasynda ekinshi márte kezdeskende Qaidý Baraqty byt-shytyn shyǵara talqandaidy. Baraq zorǵa degende qashyp qutylyp, ońtústik maýarennahrǵa qarai yǵysady. Barlyq ieliginen airylyp, ol bilegen Jetisý, Maýerennahr, Shyǵys Túrkistannyń iesi jalǵyz Qaidý han bolyp qalady. Iaǵni, boiyna bitken daryndy qabileti men Altyn Ordanyń hany Berke men Móńke Temirdiń qoldaýymen Qaidý óziniń jeke biligi men Shaǵatai ulysynyń iesi bolyp shyǵa keledi. Dál osy bir tusta Qaidýǵa qarsy shyǵatyn eshkim bolmaidy, sebebi, 1266 jyldary qatarynan uly Ilhan Qulaǵý da, Altyn Ordalyq Berke han da, Shaǵatailyq Alǵi han da qaitys bolǵan kez edi. Al, Qubylai bolsa alysta, qytai elin baǵyndyram dep áýre bolyp jatqan-dy, Altyn Orda bolsa óziniń dosy, al, Shaǵatai óziniń qol astynda qaldy, osylaisha Emil men Tarbaǵataidan bastap Maýerennahr, Jetisý, Qashǵardyń birden-bir ieligi sonyń qolynda qalady. Osy kúnnen bastap onyń biligi ózi ańsaǵan uly taqtyń dárgeiine deiin kóterilip, sheksiz dárejege jetedi. Qaidý han Shyńǵyshan tektilerdiń ishindegi han taǵynda eń uzaq otyrǵan jáne ómiriniń sońyna deiin shaiqasyp ótken, ári eli men jerin óle-ólgenshe eshkimge bermei abyroiy asqaq kúide kóz jumǵan handardyń biregeii bolyp sanalady. Dál bul siiaqty eshkim uzaq ýaqyt basqarǵan emes. Ortaǵasyrlyq muǵul shejiresi jazylǵan «Mýizz al-Ansab» atty eńbekte: «Qaidý han uzaq ómir súrdi jáne 40 jyldai patshalyq qurdy. Onyń qyryq shaqty uldary boldy» [6. 60 b] - dep, bizdiń oiymyzdy naqtylai túsedi.
Osylaisha, atalǵan aýmaqtar men Qaraqorymdaǵy birneshe aimaqtardyń iesi ózi bolyp, jeke de dara biliktiń qojaiyny atanyp shyǵa keledi. Sóitedi de óz ieliginiń astanalyq ordasy retinde gúldengen Taraz qalasyn tańdaidy.
Talas quryltaiy, Qaidý memleketi.
Tarazdyń astanalyq qalaǵa ainalýy
Qaidý han talqandalǵan Baraqtyń artynan qýmaidy, qaita baýyry Qypshaq sultandy onymen tatýlasý úshin qalaida taýyp, sóilesip kelýge jiberedi. Onyń mundai kóregendigi men Shyńǵys urpaqtarynyń basyn qosyp, tatýlyqta ómir súrýdi qalaǵan sanaly túrdegi oiy iske asady. Ózin uly taqtyń murageri dep sanaityn ol, barlyq Shyńǵystektilerdiń ortaq quryltaiyn jasap, bir mámilege kelýdi shynaiy túrde qalap, bárine óziniń astanasy Taraz qalasynyń mańyndaǵy Talas ózeniniń kókmaisaly shalǵyndy dalasynda jinalýǵa usynys jasaǵan úndeýin joldaidy. Munyń bul áreketin qup kórgen barsha han urpaqtary 1269 jyly Talas ózeniniń jaǵasyndaǵy Kenjek qalasynyń mańynda jinalady. Móńke hannyń uly handyq taǵyna otyrardaǵy ótken quryltaiynan keiingi birinshi ret ótip turǵan bul jinalys, tarihta - Uly Talas quryltaiy degen ataqpen qaldy. Rashid ad-Din: «1269 jyly kóktem shyǵa barlyq hanzadalar Kenjek pen Talastyń jaǵasyna jinaldy da, bir apta toilaǵan soń, jetinshi kúni quryltaidy ótkizdi. Sózdi birinshi bolyp Qaidý bastady: «Bizdiń dańqty babamyz Shyńǵyshan myna álemdi óziniń aqyldylyǵy men batyldylyǵy arqasynda, qylysh pen sadaqtyń kúshimen jaýlap alyp, óz urpaǵyna mura qylyp qaldyrdy. Áke jaǵynan bárimiz bir-birimizge týyspyz. Basqa hanzadalar da úlkendi-kishili bizdiń baýyrlarymyz. Olarmen aramyzda eshqandai alaýyzdyq pen dushpandyǵymyz da joq. Onda nege aramyzda arazdyq bolýy kerek? Sonda Baraq: «Iá, jaǵdai sondai boldy. Men de osy tektiń balasymyn ǵoi. Maǵan da ózime tiesili jurtym men ómir súrýime qajetti dúnieler berilýi kerek... Sender maǵan jaýlyqtyńdar. Bárin oilap qarasam meniń kinám joq dep oilaimyn. Sonda bári: «Iá, shyndyq sen jaǵynda. Onda bylai sheshilsin: Endi ótkendi eske almaimyz. Barlyq qystyq jáne jazdyq jaiylymdardy ádiletti túrde bóliseiik, taýlar men jazyq dalalarǵa ornalasaiyq, olar áli bólinbegen ári bos jatyr» dei kele «Maýerennahrdyń úshten ekisi Baraqqa, úshten biri Qaidý men Móńke Temirge tiesili bolsyn» dep sheshedi» [7. 71 b].
Atalǵan Talas quryltaiy negizinde Muǵul imperiiasy ydyrap, ár ulys óziniń jeke biligi men handyǵyn quryp, Eýraziia dalasynda ulttyq memleketterdiń qalyptasý negiziniń bastamasy bolyp aiaqtaldy. Endigi jerde árkimniń óz territoriialyq mekeni men dara memlekettik zań qurylymy jasaqtaldy. Osylaisha bir sheshimge kele otyryp, kelesi kóktemde Baraq Amýdariia ózeniniń arǵy betindegi Abaǵa hannyń jerlerine jaiylymdyq jerler men ielikterdi keńeitý úshin joryqqa shyǵady dep quryltaidy aiaqtaidy. Sebebi, osy quryltaiǵa deiin Baraqta eshteńe joq bolatyn. Onyń quryltaida jalyna sóilegeni men Qaidýdyń aǵalyq baýyrmaldyǵy ony joqshylyqtan qutqaryp qaldy. Osyndai asyltekti hanzadanyń týylýy Kók Táńiriniń qalaýy ǵoi. Qaidý týylǵanda Úkitaidyń ózi osy nemeresinen kóp úmit kútken eken. Bul týraly Qaidýdyń zamandasy, ǵalym, sol dáýirdi óz kózimen kórgen Jamal Qarshy bylai deidi: «Kystai (Qaidýdyń ákesi) Horasanda ákesiniń qasynda júrgende qaitys boldy. Artynda balasy Qaidý anasynyń qursaǵynda qaldy. Qaidý dúniege kelgen kezde, ony atasy Hanǵa alyp barady. Ol nemeresin keýdesine qysyp, betinen súiip turyp: «Meniń mynaý kishkentai ulym menen keiin meniń taq muragerim bolsyn», - deidi. Sóitip, Qaidýdy Allanyń qalaýymen jaqsylyp tamaqtandyryp, jaqsylap ósirińder dep buiyrady». [8. 104 b].
Osy quryltaidan baiqaitynymyz sol kezdegi Shyńǵys urpaqtary arasynda ataǵy asqaq Batý han siiaqty, Qaidýdyń da óz zamandastary arasynda abyroiy sondai dárejede bolǵanyn anyq baiqaimyz. Derbes memleketti qura otyryp, onyń astana qalasy retinde Taraz qalasyn tańdap aldy. Ejelden qanshama ulystardyń tartysy men talasyna ainalǵan, Túrki, Túrgesh, Qarluq, Qarahan, Qaraqytai siiaqty uly qaǵanattardyń astanasy bolǵan, bilim men ǵylymnyń, mádeniet pen órkeniettiń ordasyna ainalǵan qasietti Taraz qalasyn tańdaýy da tegin emes edi. Tańdap qana qoiǵan joq, shapqynshylyqtan jartylai qiraǵan qalany qaita turǵyzyp, Orta Aziialyq Horezmshahtardyń sándi qalasyndai han otyratyn uly ordaǵa laiyqty etip saldyrdy. Qorǵanys qamaldary kúsheitilip, qala ishi jańasha ózgeriske enip, shyǵystyń shynaiy sulýlyǵyndai qulpyrdy. Osydan bastap qalanyń ataýy halyqtyń arasynda Iangi Taraz, iaǵni, Jańa Taraz dep ataldy. Bul - Qaidý hannyń órkenietke qosqan máńgilik qoltańbasy men memleketiniń astanasy retinde tarihtyń tórinen óz ornyn aldy.
Alysty boljai alatyn, árbir iske qaiyr-qasiet kózimen qarai alatyn saiasatkerligimen qurǵan memleketiniń ózi ketken soń Shaǵatai uryqtarynyń ielenip qalatynyn qairan Qaidý qaidan bilsin?! Altyn Ordanyń dáýirleýi men damýy, mádenietiniń órkendeýi men ósip-ónýi Batý hanǵa qalai bailanysty bolsa, Shaǵatai ulysy men keiinnen paida bolǵan Moǵolstan memleketiniń de jarqyrap tarih betine shyǵyp qalyptasýy osy Qaidýdyń aqyldylyǵy men kóregen eńbeginiń arqasy dep túsinýimiz kerek. Qansha Baraqqa jer berip Shaǵatai ulysyna otyrǵyzǵanymen bul aýmaqtyń uly hany Qaidý bolyp qala berdi. Osy óńirdegi handar men ámirler tek Qaidýdyń buiryǵymen ǵana taǵaiyndaldy. Jamal Qarshy: «Bizdiń eldiń hany - Kaidý ibn Qystai ibn kaan ál-kabir Úktai ibn Shyńǵys han, ol 670/1271 j. qyrkúiek aiynyń sońynda Tarazda taqqa otyrǵan. Ol ádiletti, jomart, jumsaq minezdi, eldiń múddelerin túsinetin, bilimdi, musylmandardy qoldaýshy, meiirimdi, tapqyr han edi, Alla onyń taǵdyryn jeńildetsin». [8. 104 b] - dep ony sondai biik dárejede maqtap sóileidi jáne onyń astana qalasy Taraz ekenin, óziniń osy qalada han taǵyna otyrǵanyn taiǵa tańba basqandai senimdi baiandaidy. Jamal Qarshynyń Qaidý hannyń Tarazdaǵy saraiynda eki márte bolǵanyn eskersek bul naqtylyq dep qabyldaimyz. Qaidý tek aqyldy basshy bolyp qana qoiǵan joq, sol kezdegi ǵylym ielerin de qatty qurmettegen. Jamal Qarshyny óz ordasyna eki márte qabyldap, oǵan ǵylym men bilimniń damýyna úles qosýyn surap, ol úshin barlyq jaǵdaidy jasaitynyn da aitqan eken. Jamal Qarshynyń ózi: «Men oǵan qyzmetke eki ret qabyldandym: onyń biliginiń basynda jáne biliginiń sońynda. Árbir qabyldanǵanymda onyń maǵan daryndy jan retinde qaraityn jyly yqylasy men igiligine, raqymy men qurmetine ie bolatynmyn. Ol óziniń aqsúiekteri men halqynyń joǵarǵy top músheleri aldynda maǵan erekshe nazar aýdaryp, meni atap ótetin. Onyń biligi 33 jylǵa sozyldy, 701/1301 jyldyń basynda 68 jasynda qaitys boldy». [8. 104 b] - dep maqtanyshpen aitýy tegin emes.
Sonymen 1270 jyly kóktem shyǵa Baraq han Elhandyqtardyń ieligine, quryltai keńesiniń buiryǵy boiynsha joryqqa attanady. Oǵan Qaidý han da atalas baýyrlary Qypshaq pen Chapatty kóp áskermen qosa attandyrady. Biraq, Qaidý han baýyrlaryna jasyryn tapsyrma beredi: Eger Baraq pen Abaǵa han soǵysýǵa betpe-bet kelgen jaǵdaida, ekeýiniń ol soǵysty tastap shyǵýyn tapsyrady. Osylaisha Baraqtyń jeńilýin tilep, onyń Shaǵatai ulysyn ózine máńgilik qosyp alyp, Úkitai ulysynyń jańa memleketin qurýdy armandaidy. Shynynda da Qaidý tapsyrǵandai shaiqas bastalar aldynda eki baýyry maidan dalasyn tastap ketedi de, Baraq han Gerat túbinde ońbai jeńilip, qyrǵynǵa ushyraidy. Sol sátti paidalanǵan Qaidý Tashkent mańynda jatqan Baraqqa ony tastap ketken ámirlerdi jazalaý úshin kómekke kelgenin aityp habar beredi. Biraq, Baraq olarmen óz esebi bar ekenin jetkizip, kómekke muqtaj emespin degen syńai tanytqanyn estigen Qaidý han eki túmen áskerimen onyń lagerin qorshaýǵa alady. Ne kerek sol túni Baraq han belgisiz jaǵdaida kóz jumady. Osymen Qaidý han óz ieligindegi baqtalas han uryqtarynan tolyǵymen qutylady da, 1271 jyly óziniń jeke memleketin quryp, Taraz qalasynda han tuǵyryna otyrady da, memleketinde sheksiz bilikti ielenip, ómiriniń sońyna deiin ózine baǵynatyn qýyrshaq handardy taǵaiyndaýmen ómirin ótkizedi. Qaidý tarapynan Baraqtyń ornyna sondai qýyrshaq han Shaǵataidyń nemeresi Nikbai otyrady. Biraq, ol da uzaq otyrmai ólim qushqan soń onyń ornyna Shaǵataidyń shópshegi Buqa Temirdi otyrǵyzady. Jamal Qarshy bylai baiandaidy: «Buqa-Temir ibn Kadaǵai ibn Bóri ibn Mýtýgen ibn Shaǵatai taqqa 671 / 1272-1273 jyldary Qaidýdyń buiryǵy boiynsha túngi shaiqasta Nikbaiandy óltirgennen keiin baryp, ornyna otyrdy. Buqa Temir 680 / 1281-1282 jyldary qaitys boldy». [9. 105 b].
Qarap otyrsaq, Jamal Qarshy aitqandai barlyǵy da Qaidýdyń buiryǵymen taǵaiyndalyp otyrǵan. Bul ulystyń ulyq hany Qaidý bolǵany sol dáýirde belgili edi. Kúsheiip alǵan Qaidý han búkil qytaidy jaýlap alǵan Qubylaimen san márte aiqasqa shyǵady. Onymen terezi teń patsha retinde sóilesip, kelisimder júrgizedi. Ózin álemniń ámirshisi sanaityn Qubylai buǵan kóne almai ekeýiniń arasynda qanshama joiqyn joryqtar bolyp, qanshama jannyń qany sýdai aǵady. Bul ásirese, Qubylaidyń 1271 jyly óz memleketin qytailyq Iýan ataýyna aýystyrǵan kezde múldem órshi tústi. Sebebi, Qaidý han áý bastan-aq Qubylaidyń ata-baba saltynan alystap bara jatqanyn, babasy Shyńǵyshannyń qurastyryp ketken máńgilik eliniń «Altyn josyq» zańynyń qytailanyp bara jatqanyn óte qatal synǵa alyp, ony óz atalastaryna jasaǵan qastandyq dep sanaitynyn aityp, mundai satqyndyqpen ómiriniń sońyna deiin kelise almai ketti. Ásirese, Shaǵatai taǵyna Jamal Qarshy aitqandai: «Qaidýdyń buiryǵy boiynsha 681 / 1282-1283 jyldary Baraqtyń uly Dýva ákesi men atasy kótergen olardyń taǵyna kelip otyrdy» [10. 106 b]. - degendei, Baraqtyń uly Dýbany otyrǵyzǵannan keiingi ekeýiniń birikken qoldary san márte Qubylaidyń qalyń qolymen shaiqasqa tústi.
Shyńǵys uryqtarynyń ishinde dál sol kezde osy Qubylaidan asqan adýyndy imperiia bolǵan joq, onyń jai kúndegi ásker sanynyń ózi 300 myńdai, al soǵys ýaqytynda 500-600 myńdai ásker shyǵara alatyn eń qýatty el edi. Osyndai aibyndy Iýan imperiiasymen Qaidýdyń kúresýi sol kezdegi basqa ulys handary úshin úsh basty Ajdahamen aiqasqandai qorqynyshty kórinetin. Biraq, bul Qaidýdy esh úreilendirgen emes, qaita ol «Ata zańnyń satqyny» sanalatyn baýyryn qalaida talqandaýdy, tipten bolmaǵanda onyń betin qaitarýdy oilaityn. Bar armany Uly Muǵul imperiiasynyń altyn taǵyn qaita qalpyna keltirip, babasy Shyńǵystai bir týdyń, bir shańyraqtyń astyna jinaý bolatyn. Áitse de munyń bári ońai sharý emes edi.
1286 jyly Qubylaidyń senimdi ári ulyq ámirleriniń biri, qanshama jyldan beri qasynda birge júrgen óziniń atalasy, Shyńǵyshannyń kishi inisi Otchiginniń uryǵy Naia ámirshi, Qubylaiǵa qarsy astyrtyn áreketke kóshedi. Qytaidy jaýlaý barysynda kórsetken eńbekteri men adaldyǵy úshin Qubylai han oǵan kóptegen qalalary bar bir aimaqty enshisine bergen. Osy aýmaqty bilei otyryp, óziniń barlyq kúsh-qýatyn kóterip alǵan Naianyń qol astynda sol kezde 300 myńnan asa áskeri bar edi. Óziniń kúsh-qýatyna sengen ol, bilikke degen oiy ózgerip, Qubylaiǵa qarsy áskeri tóńkeris jasaýdy uiymdastyrady da, ol úshin ózine odaqtas izdeidi. Bul týraly Marko Polo bylai baiandaidy: «Qubylaidyń Naia esimdi bir ámirshisi boldy. Jasy otyzdan asqan jas bolsa da kóptegen qalalar men aýdandardy iemdengen aýmaqtyń basqarýshysy edi. Ol aýmaq buǵan 400 myńdai atty ásker jinaýǵa múmkindik berdi. Biraq, onyń osy jastyq albyrt sezimi osynshama biliktiń basynda turǵan onyń oiyn ózgertip, adal bolý men oǵan degen baǵynýshylyqtan qutylý jóninde oi saldy. 1286 jyly ol qolyndaǵy osy bir úlken kúshke súiene otyryp bilikti basyp alýǵa qadam jasaidy. Osy maqsatpen ol jasyryn túrde óziniń odaqtasy ári qoldaýshysy bola alatyn Qaidý hanǵa elshi jiberedi». [11. 80 b].
Osy tusta oǵan odaqtas bolatyn Qaidý hannan artyq jan joqty, onyń ústine Qaidýdyń onymen qas ekenin de biletin. Sonymen bir túnde Qaidýǵa elshi jiberedi. Munyń bul áreketin Qaidý han qýana-qýana qup alyp, 150 myń áskermen oǵan kómekke keletinin jetkizedi. Bári qupiia túrde jasalady. Eki jaq astyrtyn hattar almasyp, Naia Qaidý hanmen birigý úshin Shyǵys Túrkistanǵa qarai jasyryn túrde qozǵalady. Biraq, bul qylmystyń syryn bilip qoiǵan Qubylai, qolyndaǵy 300 myń áskermen jyldamdata joryqqa shyǵyp, tynym tappastan kúni-túni júrip otyryp, bir túnde Naiannyń ordasyn qorshap alady da, onyń kózin joiady jáne osy qastandyǵy úshin Otchiginniń urpaqtarynyń esimderin tarih betinen múldem syzǵyzyp tastaidy. Qaidýdyń da Qubylaiǵa qarsy eń mańyzdy qarsylyǵy bolatyn jáne ony Naianyń qalyń qoly arqyly talqandap, jeńiske jetem degen ushqyr oiynyń tas-talqany shyǵady. Áitkenmen bul ony qynjylta qoimady. Óitkeni, ol bul kezde óz aldyna jeke memleketi bar, eshkimge muqtaj emes táýelsiz handyqtyń bileýshisi edi.
Qaidý qurǵan memleket Maýerennahr, Jetisý, Shyǵys Túrkistan men Tarbaǵatai, Emil ólkesine deiingi keń alqapty qamtydy. Osynshama úlken territoriia Qaidý imperiiasy dep ataldy. Munyń ataǵy dúrkirep turǵan shaǵynda Shaǵatai ulysy degen múldem aýyzǵa alynbady. 1271 jyldardan bastap qurylǵan uly memleketin ózi ólgen 1301 jylǵa deiin basqardy jáne aýmaǵyn keńeite otyryp, uldaryna jańa handyqtyń negizin qalap berdi. Osy 30 jyldyń ishinde ol Qubylaimen, Qulaǵýmen, ishinara Shaǵatai ulysynyń handarymen jer aýmaǵy úshin aiqasqa túse otyryp, óz memleketin biik dárejege kóterdi. Negizinen, soǵystarynyń kóbisi Qubylaimen ótti. Ol óz ómirinde Qubylaimen ashyq shaiqasqa 41 ret shyǵyp, sonyń sońǵy 42-shi qaqtyǵysynda qatty jaralanyp, babasy Shyńǵystyń ataqonysy bolǵan Qaraqorym dalasynda sol jaraqattan qaitys bolady. Ádildik pen adaldyqty, eldik pen teńdikti, erkindik pen tatýlyqty ańsaǵan saiyn dalanyń qaitpas-qaisar aibatty jolbarysyna ainalǵan tarihtyń taǵylymdy tulǵasy osylaisha kóz jumdy. Rashid ad-Din: «Denesin arýlap, on kún júrip, óziniń ordasy sanalatyn ońtústiktegi Ile men Shý óńirindegi Shanhorlyq atalatyn biik taý etegine jerledi. Bul jer Tarsakent (Taraz) jáne Qaralyq dep atalatyn úlken eki mekennen turady» [12. 16 b] - dep habarlaidy.
Kúireý men ydyraý: sońǵy serpilis
Onyń jerleý rásimi ótkesin, ol turǵyzyp ketken memlekettiń altyn taǵyna onyń úlken uly Chapar (Djafar) otyrady. Ákesiniń isin ári qarai jalǵastyrǵan ol Qubylaidyń nemeresi Temir qahanmen soǵysyn jalǵastyra beredi. Chapar Qaraqorymda, Baraqtyń uly Dýva Amýdariiada Qulaǵý balalarymen eki jaqtap úzdiksiz joryqtar jalǵasyn taýyp turady. Biraq, aibyndy Qaidý han ketken soń, barlyq han uryqtary bulardan taisalmaityn dárejede jan-jaqtan qyspaqqa alady. Chapar Temir qahannan jeńilip, kúshi álsirei túsedi. Tarihshylardyń aitýynsha ol ákesi siiaqty aqyldy, ailaker, kóregen bolmai shyǵady. Onyń sol bir álsizdiginen Qaidý qurǵan memleket endi jaltaq uldai Dývanyń táýeldiligine qaraidy. Dýva han osy sátti paidalana otyryp, qasietti Qaidý hannyń aqylǵa qonar isin jalǵastyrǵysy kelip, barlyq Shyńǵys áýletiniń basyn qosyp, uly muǵul imperiiasyn qaita qalpyna keltirý jaily quryltai ótkizýge usynys jasaidy. 1304 jyly Ǵazan hannyń ordasynda barlyǵy bas qosyp, ózara tatýlyqpen ómir súrýdi qoldaidy da, Temir qahandy uly han dep tanýǵa kelisim jasaidy. Biraq, munyń bári keiinnen sóz júzinde qalyp qoiady. Osy quryltaidan keiin-aq syry belgisiz, qupiia jaǵdaida Shaǵatai tuqymdary Chaparmen áskeri qaqtyǵystarǵa barady da Chapar jeńilis tabady. Buǵan arashashy bolǵan Dýva barlyǵyn Tashkent qalasyna bas qosýǵa shaqyryp istiń mán-jaiyn anyqtamaqshy bolady. Biraq, artynsha taǵy da bir belgisiz sebeptermen Talas dalasyndaǵy Shoi-Balyq degen jerde Chapardyń kishi inisi Shaha hanzadaǵa shabýyl jasalady. Oǵan Dývanyń keibir áskerbasylary da qosylyp ketedi de Shahany talqandap, Taraz qalasyn basyp alady. [13. 35 b]
Qaidýdyń astana qalasy Tarazdy kishi balasy Shaha ielenip qalǵan bolatyn. Biraq, osy soǵystan keiin Taraz qalasy olardyń qolyna ótip, qalanyń bolashaq órkendeýiniń joly kesildi deýge bolady. Al bul kezde Chapar Ertis pen Altai taýlary jaǵynda Temir qahannyń áskerimen soǵysyp jatqan bolatyn. Biraq, óz áskeri arasyndaǵy ámirler arasynan alaýyzdyq shyǵyp, ol da jeńistiń dámin tatý armanynan qur alaqan qalady. Qalǵan-qutqan shamaly jaýyngerimen Dývaǵa kelip tyǵylady. Ainaldyrǵan bes, alty jyldyń ishindegi osy bir oqiǵalardan soń Uly Qaidý memleketiniń taǵy qulap, Shaǵatai ulystarynyń qolyna tolyqqandy ótedi. Tarihtyń sarqylmas sary bitig kózimen qarasań Qaidý han ulysyn Dýva han eshqandai qyrǵyn soǵyssyz-aq óz qolyna qaratyp alady da Shaǵatai ulysynyń negizin qalaýshy tulǵa retinde tarih sahnasyna shyǵa keledi. Osylaisha Qaidý memleketi máńgilikke óshti.
Táńirdiń nury túsken bir pendeden keiin taǵy bir sondai pendeniń ómirge keleri tarihi aqiqat ekenin ómirdiń ózi dáleldep berdi. Máńgilik eshnárse joq, bolmaidy da bolmaǵan da. Qanshama óreli istiń ústinde tursań da órilmei qalar tirligińniń tirshiligin kórgende eriksiz taǵdyrǵa bas ietiniń ras. Biraq, pende ómir emes, ómir pende emes. Ómir jalǵasyn taýyp júre berse, al pende óz tarihyn sol ómirge aishyqtap jazyp ómirden ótip kete beredi.
Uly han, uly taqtyń iegeri, uly memlekettiń negizin qalaýshy, uly josyqty jańǵyrtýshy, uly quryltaidyń sebepshisi bolǵan Qaidý han - óz tarihyn osylai máńgilik aspanynyń astynda máńgilikke jazyp ketken tarihi biregei tulǵaǵa ainalyp qala berdi.
Asyljan Dýlati
QR Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
tarihshy-derektanýshy
Paidalanylǵan ádebietter:
- 1.Inok Magakiia «Istoriia mongolov XIII v (Istoriia naroda strelov)». Perevod i obiasnenie K.P.Patkonova. Sankt-Peterbýrg. Tipografiia imperatorskoi akademii naýk 1871 g. 10 bet.
- 2.Fazlallah ibn Rýzbihan «Zapiski býharskogo gostia» (Mihmannama-ii Býhara). (Istoriia Kazahstana v persidskih istochnikah). Otv. red. M.H.Abýseitova; sost: M.H.Abýseitova. almaty – «Daik-pres», 2007 g. 144 bet.
- 3.Rashid ad-Din «Sbornik letopisei» 2-tom. Izdatelstvo Akademii Naýk SSSR. Moskva 1952. Leningrad. Perevod s persidskogo L.A.Hetagýrova, redaktsiia i primechaniia prof. A.A.Semenova. 112 bet.
- 4.Iu.R.Pochekaev. «Tsary ordynskie. Biografii hanov i pravitelei Zalotoi Ordy». «Evraziia» Sankt-Peterbýrg. 2012 g. 215 bet.
- 5.O.K.Karaev «Chagataiskii ýlýs. Gosýdarstvo Haidý. Mogýlistan». Obrazovanie kyrryzskogo naroda.- B.: Kyrgyzstan, 1995 g. 18 bet.
- 6.«Mýizz al-Ansab» (Proslavliaiýshee geneologii). Almaty: «Daik-Press», 2006 g, Otv. red. A.K.Mýminov. perevod s persidskogo, predislovie, primechaniia, podgotovka faksimile k izdaniiý Sh.H.Vohidova. 60 bet.
- 7.Rashid ad-Din «Sbornik letopisei» 3-tom. Izdatelstvo Akademii Naýk SSSR. Moskva 1952. Leningrad. Perevod s persidskogo L.A.Hetagýrova, redaktsiia i primechaniia prof. A.A.Semenova. 71 bet.
- 8.Djamal al-Karshi «Al-mýlhakat bi-s-sýrah». Otv. red. A.K.Mýminov. Vvedenie, perevod s arabsko-persidskogo, kommentarii, tekst, faksimile Sh.X.Vohidova, B.B.Aminova. Almaty: «Daik-press» 2005 g. 104 bet.
- 9.Djamal al-Karshi «Al-mýlhakat bi-s-sýrah». Otv. red. A.K.Mýminov. Vvedenie, perevod s arabsko-persidskogo, kommentarii, tekst, faksimile Sh.X.Vohidova, B.B.Aminova. Almaty: «Daik-press» 2005 g. 105 bet.
- 10.Djamal al-Karshi «Al-mýlhakat bi-s-sýrah». Otv. red. A.K.Mýminov. Vvedenie, perevod s arabsko-persidskogo, kommentarii, tekst, faksimile Sh.X.Vohidova, B.B.Aminova. Almaty: «Daik-press» 2005 g. 106 bet.
- 11.Marko Polo «Pýteshestvie v 1286 godý po Tatari i drýgim stranam vostoka». Sankt-Peterbýrg. Tipografiia P.P.Merkýleva 1873 g. 80 bet.
- 12.Rashid ad-Din «Sbornik letopisei» 2-tom. Izdatelstvo Akademii Naýk SSSR. Moskva 1952. Leningrad. Perevod s persidskogo L.A.Hetagýrova, redaktsiia i primechaniia prof. A.A.Semenova. 16 st.
- 13.O.K.Karaev «Chagataiskii ýlýs. Gosýdarstvo Haidý. Mogýlistan». Obrazovanie kyrryzskogo naroda.- B.: Kyrgyzstan, 1995 g. 35 bet.
