التىن وردا جەنە قايدۋ حان مەملەكەتٸ

التىن وردا جەنە قايدۋ حان مەملەكەتٸ

(ۇلى تالاس قۇرىلتايى: ۇلىستاردىڭ پايدا بولۋ تاريحى)

التىن وردا دەۋٸرٸنە كٶزقاراس

تاريح تاعىلىمىندا بٸز بٸلمەيتٸن تاريحي وقيعالاردىڭ ەلٸ كٷنگە دەيٸن سىرى اشىلماي كەلە جاتقان ساباقتاستىعى بار ەكەنٸن قانشاما زەرتتەۋ جۇمىستارىمىزدان كٶرٸپ جٷرمٸز. ۇلى دالانى جايلاعان تٷركٸلەردٸڭ تىلسىم دٷنيەسٸ كٶپتەگەن عالىمداردىڭ عىلىمي تۇجىرىمدارىن شاتاستىرىپ جٷرگەنٸ دە جاسىرىن ەمەس. بٸر عانا وقيعانىڭ تٶڭٸرەگٸندەگٸ جٷرٸپ جاتقان شىم-شىتىرىق تاريحي دٷنيەلەردٸڭ انىقتالۋ بارىسىنىڭ ٶزٸ قانشاما عىلىمي جۇمىستاردىڭ نەگٸزٸ بولعانى اقيقات. ٶيتكەنٸ, ەربٸر تاريحي وقيعانى شىنايى تٷردە عىلىمعا نەگٸزدەپ, تٷپ-تٶركٸنٸن اشۋ ٷشٸن دە سول دەۋٸردٸڭ بارلىق جول-جوسىقتارىن تٷسٸنۋگە تۋرا كەلەدٸ. سونداي ەلٸ كٷنگە دەيٸن عالىمدار اراسىندا تالاس تۋدىرىپ, ەرقيلى وي-پٸكٸردٸڭ حاۋىزىنا ٶزەك بولىپ جٷرگەن تاريحي وقيعالاردىڭ بٸرٸ جەنە بٸرەگەيٸ, بۇل – بارشا تٷركٸ بالاسىنىڭ باسىن قوسقان ۇلى موعول يمپەريياسىنىڭ ىدىراۋىنا سەبەپ بولىپ, ۇلىستاردىڭ ٶز الدىنا جەكە مەملەكەت رەتٸندە قالىپتاسۋىنىڭ باستى قاھارمانى بولعان قايدۋ حاننىڭ تاراز قالاسى ماڭىنداعى تالاس ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىندا ٶتكٸزگەن ۇلى تالاس قۇرىلتايى ەدٸ. تاريحتا ٶزٸنٸڭ بيٸك باعاسىن العان وسى قۇرىلتايدىڭ تاريحي دەرەكتەرگە نەگٸزدەلگەن وقيعالار جەلٸسٸن تارقاتىپ ايتساق دەيمٸز. بٸراق, وسى ۇلى وقيعانى ايتپاس بۇرىن بٸز كٸشكەنە ارتقا شەگٸنٸس جاساعىمىز كەلەدٸ. سەبەبٸ, بۇل قۇرىلتايدىڭ نە ٷشٸن قۇرىلعانى جەنە ونىڭ سەبەپتەرٸنٸڭ شىعۋ نەگٸزٸن بٸلۋ ماقساتىنداعى تۇجىرىمىمىزدى شىڭعىسحان دەۋٸرٸنەن بەرٸ تارقاتىپ ايتساق تٷسٸنٸكتٸ بولادى دەپ ويلايمىز.

13 عاسىر ەلەم ەلدەرٸنٸنٸڭ ساناسىندا ەڭ قانقۇيلى تاريحي جەلٸستەر مەن بٶرٸ تەكتەس تٷركٸلەردٸڭ عالامدى تالاپ جەگەن تاعىلىق ەرەكەتٸ رەتٸندا ساقتالىپ قالدى. شىعىستان توزاقتىڭ جالىن وتىنداي جەر بەتٸن جايپاپ شىققان مۇعۇل تايپالارىنىڭ ەۋرازييا دالاسىنىڭ ەكٸدەن بٸرٸن ات تۇياعىنىڭ استىنا تاپتاپ دٷنيەنٸ دٷر سٸلكٸندٸرگەن شاپقىنشىلىعى كٶپتەگەن تايپالار مەن ۇلىستاردىڭ جٷرەگٸن ۇشىرعان قۇبىجىق قورقىنىش بولىپ ەلەستەدٸ. تٷبٸ بٸر تٷركٸ تەكتەس تايپالاردىڭ شاشىراندى باسىن بٸر ارناعا قوسىپ, قاتاڭ تەرتٸپ پەن ۇلى يمپەرييا قۇرۋ جولىنداعى شىڭعىسحاننىڭ كٶرەگەندٸگٸ ٶزٸ ويلاعانداي ۇلى تەڭٸرٸنٸڭ قالاۋىمەن ٸسكە استى. 1206 جىلى التاي تاۋىنىڭ ەتەگٸندەگٸ بۇرقان حالدۋن جوتاسىندا مۇعۇل رۋلارىنىڭ باسىن قوسىپ, ٶزٸن ۇلى قاھان جارييالاعان تەمٸرشىن – تاريحتا ۇلى مۇعۇل مەملەكەتٸنٸڭ نەگٸزٸن قالادى. مۇعۇل مەملەكەتٸن قالىپتاستىرعاننان كەيٸنگٸ ونىڭ باستى قارسىلاسى تٷركٸ حالىقتارىنىڭ ورتاسىنا وت سالىپ, بٸر-بٸرٸمەن قىرقىستىرىپ, جەر بەتٸنەن جويىلىپ كەتۋٸن ويلايتىن اسپان استى ەلٸ – قىتايدى جاۋلاۋ بولىپ, ەندٸگٸ جورىعى سولاي قاراي باعىتتالدى. 200 مىڭدىق ساقاداي ساي قاتال تەرتٸپكە باس يگەن ەسكەرلەرگە وتىرىقشى مەدەنيەتتٸڭ يەلەرٸ بولعان شىن ەلٸن جاۋلاۋ ەش قيىندىق تۋعىزبادى. 1211 جىلى باستالعان ۇلى جورىق اينالدىرعان 4, 5 جىلدىڭ ٸشٸندە سولتٷستٸك قىتاي ەلٸن تاس-تالقان ەتٸپ جاۋلاپ الۋمەن تىندى. ەندٸگٸ شىڭعىسحاننىڭ جورىعى ورتا ازيياعا قاراي اۋدى. سەبەبٸ, بۇل ايماقتا وتىرعان مۇعۇلدارمەن تۋىستاس تٷركٸ تايپالارىنىڭ دەنٸ دە پارسى-اراپتانىپ بارا جاتتى جەنە حورەزمشاحقا جٸبەرٸلگەن ەلشٸلەرٸنٸڭ جازىقسىز ٶلتٸرٸلۋٸ دە جانىنا تىنىم بەرمەي جٷرگەن-دٸ. وسىلايشا تٷركٸلٸك تەڭٸر دٸنٸن بەرٸك ۇستايتىن دالا وعلاندارىنا يسلامدىق دٸن جات بولىپ كٶرٸندٸ جەنە بابالىق «جوسىق» جولىنان الىستاپ بارا جاتقان ەدٸ. سول تۇستا ورتا ازييادا ەكٸ ۇلى قاعانات ٶمٸر سٷرٸپ جاتتى: بٸرٸ يسلامدىق حاليفات ەلٸن باعىندىرىپ, ورتالىق پەن باتىس ازييا ەلدەرٸن ۋىسىندا ۇستاپ تۇرعان حورەزمشاح مەملەكەتٸ بولسا, ەكٸنشٸسٸ سوناۋ شىعىستاعى گوبي شٶلٸ مەن سول دالادان اۋىپ كەلٸپ, جەتٸسۋ, ماۋەرەنناھر, شىعىس تٷركٸستانعا يەلٸك ەتٸپ وتىرعان قاراقىتايلار مەملەكەتٸ ەدٸ. بٸر ٶكٸنٸشتٸسٸ, ٶزارا قىرقىسىپ جاتقان وسى ۇلانعايىر دالاداعى ۇلى مەملەكەتتەردٸڭ بارلىعى دا تٷبٸ بٸر تٷركٸنٸڭ بالالارى بولاتىن. بٸراق, بۇلاردىڭ ەشقايسىسى دا شىڭعىسحانداي دارىندى قولباسشىنى قورقىتا دا العان جوق, العان بەتٸنەن قايتارا دا العان جوق. وسىلايشا باستالعان ۇلى جورىق – 1221 جىلى بٷكٸل ازييا ەلدەرٸن باعىندىرۋمەن اياقتالدى.

 ٶزٸن ۇلى حانداردىڭ ۇرپاعى سانايتىن شىڭعىسحان دا جاۋلاپ العان جەرلەرٸن تٶرت بالاسىنا بٶلٸپ بەردٸ. ٷلكەنٸ جوشىعا دەشتٸ قىپشاق دالاسى, كاۆكاز, حورەزممەن بٸرگە باتىستىڭ بايتاق دالالارىن اتىنىڭ تۇياعى جەتكەن جەرٸنە دەيٸن يەلەنۋگە بەردٸ. ەكٸنشٸ ۇلى شاعاتايعا ماۋەرەنناھر, جەتٸسۋ, وڭتٷستٸك ازييا ەلدەرٸ مەن ٷندٸگە دەيٸن بيلەۋدٸ تاپسىردى. ٷشٸنشٸ ۇلى, تاق مۇراگەرٸ ٷكٸتايعا بٷكٸل مۇعۇل مەملەكەتٸنٸڭ بيلٸگٸ مەن وسى مەملەكەتتٸڭ بارلىق جەرٸ ونىڭ مۇراسى بولىپ ەسەپتەلٸپ, تارباعاتاي, ەمٸل, شىعىس تٷركٸستان جەرلەرٸن بەردٸ. ال, تٶرتٸنشٸ ۇلى تٶلەگە اتاقونىسى مۇعۇل جەرلەرٸ مەن ٸبٸر-سٸبٸر, قيىر شىعىس جەرلەرٸن مۇراعا قالدىردى. وسى تەرريتورييالىق بٶلٸنٸستەردەن ەلەم تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ جەكەلەگەن تاريحى مەن مەملەكەتٸ قالىپتاساتىنىن دەل سول كەزدە ەشكٸم بولجاي العان جوق. باسىندا بەرٸ بٸر اتانىڭ بالاسىنداي بٸر مەملەكەتكە باعىنىپ, بٸر تٸلدە سٶيلەپ, بٸر عانا ماقسات-مٷددەدە بولعان تايپالاردىڭ ارا-جٸگٸ شىڭعىستان كەيٸنگٸ تٶرتٸنشٸ قاھان بولعان مٶڭكە حاننىڭ تۇسىندا مەڭگٸلٸككە بۇزىلدى. مەڭگٸ ەلدٸڭ مەڭگٸلٸك اسپانى مەن دارحان دالاسىندا قان سۋداي اقتى. بۇعان سەبەپشٸ بولعان دا سول شىڭعىس حان ۇرپاقتارىنىڭ باباسى ايتقان ٶسيەتٸ مەن اتا زاڭى بولعان «جوسىق» زاڭىن بۇزۋ ارقىلى بٸر-بٸرٸنە قارسى شىعۋى ەدٸ جەنە ەر سۇلتاننىڭ ٶز بيلٸگٸن شەكسٸزدٸككە باستاۋ ارمانىنان باستالعاندى. ٷلكەن ۇلى جوشىعا تيگەن اۋماق ۇلى يمپەرييانىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ ٷلكەنٸ بولدى. قازٸرگٸ قازاق دالاسى مەن ورىس, بۇلعار, كاۆكاز, قىرىم, شىعىس ەۆروپا جەرلەرٸنٸڭ بارلىعى دەرلٸك وسى ۇلىسقا قارادى. ەسٸرەسە, شىڭعىس ۇرپاقتارى اراسىندا ٷلكەن بەدەلگە يە بولعان باتۋ حان تۇسىندا مەملەكەت اۋماعى تٸپتەن كەڭەيدٸ جەنە باتۋدىڭ تٸككەن التىن شاتىرىنا وراي, بۇل ايماق - التىن وردا دەپ اتالدى. سول دەۋٸردٸڭ جىلناماشىلارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا باتۋ حان ٶتە قاتال دا اقىلدى, كٶرەگەن دە جومارت بولىپ سيپاتتالادى. ەۆروپا مەن ازييانىڭ كٶپتەگەن ەلدەرٸ باتۋ حاندى ۇلى حان ساناپ, شىڭعىستىڭ تاعىندا وتىر دەپ ويلاعان. مۇنىڭ بارلىعى دا ونىڭ ابىروي-اتاعىنىڭ بەدەلدٸ بولۋىمەن بايلانىستىرىلدى. 13 عاسىردىڭ تۋماسى, ارمييان تاريحشىسى ينوك ماگاكييا ٶزٸنٸڭ قولجازباسىندا: «تاتار ەسكەرلەرٸنٸڭ جەتەكشٸسٸ باچۋ-نويان ولارعا كٸشٸپەيٸلدٸلٸك پەن دوستىق پەيٸلٸن بٸلدٸرگەن سوڭ, ولار پاتشانىڭ ٸنٸسٸ, ارميان اسپاراپەتٸ, بارون سمباتتى شىڭعىس حان تاعىندا وتىرعان ساين حانعا ەلشٸ رەتٸندە جٸبەردٸ. سمبات كٶپ ۇزاماي سايىن حانعا كەلدٸ ... ول ٶتە مەيٸرٸمدٸ ەدٸ, سوندىقتان حالىق ونى ساين حان, ياعني جاقسى, قايىرلى حان دەپ اتادى» [1. 10 ب] - دەگەن دەرەگٸنەن-اق كٶپ نەرسەنٸ بايقاۋعا بولادى.

دەگەنمەن دە, باتۋ حان قانشا شەكسٸز بيلٸككە ەگە بولسا دا ٶزٸن جەكە مەملەكەتتٸڭ يەسٸ سەزٸنە المادى ەرٸ ورتالىقتاعى ۇلى قاھانعا باعىنىشتى بولدى. جوسىق زاڭىن قاتتى قۇرمەتتەيتٸن مۇعۇل تەكتٸلەر ٷشٸن بۇل زاڭدىلىق بولاتىن. بٸراق تا, باتۋدىڭ التىن ورداسى بٷكٸل ەۋروپا مەن وڭتٷستٸك-شىعىس ازييا ەلدەرٸ ٷشٸن ناعىز حان سارايىنىڭ ٶزٸ ەدٸ. ول ەلدەر شىڭعىستىڭ ۇلى تاعىنان گٶرٸ التىن وردانىڭ بۇيرىقتارىنا بويۇسىنىپ, سونىڭ عانا بۇيرىقتارىن ورىندادى. بۇل – باتۋ مەن التىن وردانىڭ اتاق-ابىرويىن ەلەمگە اسقاقتاتتى. وسىنداي اتاق-ابىرويعا يە بولسا دا باتۋ حان ەشقاشان شىڭعىستىڭ ۇلى تاعىنا تالاسقان ەمەس. وسى ارادا بٸر سۇراق تۋادى: «حاندارداىڭ اعاسى دەپ اتالعان» باتۋ ٶزٸ نەگە ۇلى تاقتى يەلەنبەدٸ?» دەگەن. ەرينە, شىڭعىسحاننىڭ ٷلكەن ۇلىنىڭ بالاسى رەتٸندە ۇلى تاققا وتىرۋعا ونىڭ دا قاقىسى بار ەدٸ. بٸراق, ول ٶز ويىن كەيٸن مٷلدەم ٶزگەرتٸپ, تاق تالاسىنا ارالاسپايتىنىن مەلٸمدەدٸ. ٶيتكەنٸ, باتۋ حان سول كەزەڭدە تٸپتەن ۇلى حاندىقتان دەمەلٸ بولمادى. ول تاقتىڭ ەرتەڭگٸ كٷنٸ ۋاقىتى جەتكەندە بوس قالاتىنىن جەنە ٶزٸنٸڭ يەلٸگٸنٸڭ بەرٸنەن دە ٷلكەن اۋقىمعا يە ەكەنٸن سەزگەن سەكٸلدٸ, ەرٸ ٶزٸنە تيەسٸلٸ دارا بيلٸكتەن ايرىلعىسى كەلمەدٸ. ياعني, ۇلى مۇعۇل تاعىنان گٶرٸ التىن وردانىڭ تاعدىرى قىزىقتىرىپ, ٶزٸنە ۇلى مۇعۇل تاعىنا وتىرۋ تۋرالى ۇسىنىس بولعان كەزدە ودان باس تارتقانى سەبەپتٸ دە اتالاستارى ونى «حانداردىڭ اعاسى» دەپ اتاپ كەتكەن-دٸ. جەنە وسى باس تارتۋى ونىڭ ابىرويى مەن بەدەلٸن شەكسٸز بيٸك شىڭعا كٶتەرگەن ەدٸ. 

وعان ٶزٸنٸڭ التىن ورداسى مەن قىپشاق دالاسى عانا ۇنايتىن. يە, ۇلى قىپشاق دالاسى شىنىندا دا ادام قىزىعارلىقتاي تابيعاتى كەرەمەت, اۋاسى تازا, كەڭ جازىقتى دارحان پەيٸلدٸ شەكسٸزدٸگٸمەن كٶز تارتتى, ال باتۋ وسى سايىن دالانى سول بٸر جاننات باعىندا جٷرگەندەي قيمايتىن. يبن رۋزبيحاننىڭ: «بۇل كەڭٸستٸك ٶزەندەرمەن, گٷلدەرمەن جەنە قىزعالداقتارمەن جابىلعان, سوندىقتان ونى دەشتٸ قىپشاق دەپ اتايدى... بۇل قانداي دەشتٸ قىپشاق! ول - جۇماقتىڭ جالعاسى. ونىڭ ٶرٸستەرٸ مەن دالالارى يراننىڭ باقتارىنان اسىپ تٷسەدٸ. دەشتٸ قىپشاق جەردٸڭ 600 فارساعىنا تەڭ. ونىڭ كٶپ بٶلٸگٸ ٶزەندەرمەن جابىلعان. وسى ەلدەگٸ گٷلدەردٸڭ ەدەمٸلٸگٸ ەسەمپاز بۇلبۇلدىڭ ٶزٸن ەسٸنەن ايىرادى. ونىڭ بارلىق گٷلدەرٸ مەن قىزعالداقتارى ەلەمدەگٸ باسقا باقتاردىڭ گٷلدەرٸ مەن قىزعالداقتارىنىڭ مٶلشەرٸنە قاراعاندا بٸرنەشە ەسە ٷلكەن. [2. 144 ب], - دەپ تامسانا جازعانى وسىعان دەلەل بولا الادى.

دەگەنمەن دە باتۋ حاننىڭ بٷكٸل مۇعۇل مەملەكەتٸندەگٸ ساياسي جاعدايلارعا ەسەر ەتۋ ىقپالى ٶتە كٷشتٸ بولدى. ۇلى حاندىققا تالاسپاسا دا ونداعى تاق تالاسىنىڭ تاريحي جاعدايلارىنا ەرقاشان ارالاسىپ وتىردى. تٸپتەن, ۇلى قاعاننىڭ ٶزٸ دە التىن وردامەن ساناسىپ وتىراتىن جاعدايعا جەتكەن-دٸ. ال بۇل ٶز كەزەگٸندە باتۋدىڭ ۇلى حاننان ەش كەم ەمەستٸگٸ مەن ونىڭ ابىروي-بەدەلٸن ەلەمگە پاش ەتٸپ جٸبەردٸ. كٷيٸك حاننىڭ ٶزٸ دە قانشا ٷلكەن تاقتا وتىرسا دا, باتۋعا دەگەن ٸشتەي كەگٸ بولا تۇرىپ, وعان دەگەن قارسى جاۋلاسۋ ەرەكەتٸنە مىڭ ويلانىپ, مىڭ تولعانىپ باردى. سەبەبٸ, ونىڭ بۇل قادامىنا باسقا حانزادالاردىڭ باتۋدىڭ سٶزٸن سٶيلەپ, ٶزٸنە قارسى شىعىپ كەتۋٸنەن قورىقتى ەرٸ جەڭٸسكە جەتە الام با, جوق پا دەگەن ويدان دا قاتتى جاسقانعان-دى. مٸنە, وسى بٸر تاريح ساباقتارىنىڭ ٶزٸ التىن وردانىڭ قانشالىقتى ٸرٸ مەملەكەتكە اينالعاندىعىن دا دەلەلدەپ بەردٸ. شىڭعىسحاننىڭ باسقا بالالارىنىڭ جەكە يەلٸككە يە بولۋى مەن ونى كٷشەيتۋٸ جولىنداعى بارلىق ٸس-ەرەكەتتەرٸنٸڭ العا جىلجۋىنا دا مٸندەتتٸ تٷردە التىن وردانىڭ ىقپالى بولدى. باتۋدان كەيٸن تاققا وتىرعان بەركە حاننىڭ دا شاعاتاي, قۇلاعۋ, قايدۋ ۇلىستارىنىڭ دامۋى مەن ٶركەندەۋٸندە ماڭىزدى رٶل اتقاردى جەنە ۇلى تاقتىڭ يەسٸ سانايتىن قۇبىلايدىڭ ٶزٸ دە ونىڭ بارلىق ەسكەري جورىقتارىن ٸشتەي باقىلاپ وتىردى ەرٸ التىن وردامەن تاتۋلىق, الىستان ارالاسۋ, قاقتىعىسقا بارماۋ سيياقتى ساياسي قاعيدالاردى قاتاڭ ۇستادى. العاشقى كەزدەردە بارلىق حانزادالار مەن ۇلىستار قاراقورىمداعى ۇلى حانعا باعىنىپ وتىرعانىمەن, كەيٸننەن بٸرتە-بٸرتە جەكە تٸزگٸندٸ قولدارىنا الىپ ٸشتەي بٶلەكتەنە باستايدى. ول بٶلشەكتەنۋدٸڭ استارىندا حاندار مەن سۇلتانداردىڭ جەر تالاسى, باق تالاسى, تاق تالاسى سيياقتى الاۋىزدىق تٸرلٸكتەرٸنٸڭ بٸر ورتاعا بٸرٸگە المايتىن وي-تولعانىستارى جاتتى. ۇلىستاردىڭ ٶز الدىنا حاندىق قۇرىپ, دارا بيلٸككە ۇمتىلۋىنىڭ العىشارتىنا ٷكٸتاي قاعاننىڭ كەزەڭٸندە-اق بٸرٸنشٸ بولىپ التىن وردا جەتتٸ.

جوسىق زاڭىنىڭ بۇزىلۋى: تاققا تالاس. 

باتۋ حاننىڭ بيلٸگٸ

وسىلايشا ەلەمدٸ بيلەگەن ٷكٸتاي حان دا 1241 جىلى ارتىنا جاقسى اتاعى مەن ۇلى بيلٸگٸن تاستاپ اتاسى سيياقتى ٶمٸردەن ٶتەدٸ. تاققا ٷكٸتايدىڭ ٷلكەن ۇلى كٷيٸك حان 1246 جىلعى قۇرىلتايدا مۇعۇل اقسٷيەكتەرٸنٸڭ بٸراۋىزدان قولداۋىمەن وتىرادى. بٸراق, بۇل قۇرىلتايعا باتۋ حان ەرتٷرلٸ جەلەۋ ايتىپ بارمادى. وعان سەبەپ, باتۋدىڭ كٷيٸككە ٸشتەي نارازىلىعى بولسا كەرەك. راشيد اد-ديننٸڭ جازعان دەرەگٸ بويىنشا, ولار العاشقى ەۆروپا جورىعىندا-اق بٸر-بٸرٸمەن سٶزگە كەلٸسٸپ قالعان. بٷكٸل باتىسقا جورتقان جورىقتىڭ قولباسشىسى بولىپ, ٷكٸتاي قاعان بۇيرىعىمەن باتۋ تاعايىندالعانى بەلگٸلٸ. سول جورىقتا ورىس ەلٸندەگٸ بٸر ٷلكەن جەڭٸستە ولجالاردى بٶلٸسۋ كەزٸندە كٷيٸك باتۋدى تىڭداماي قويادى. وسى قىلىعى ٷشٸن باتۋ ۇلى قاعان ٷكٸتايعا شاعىم ايتادى. جورىق كەزٸندە بٸر باسشىعا باعىنباي الاۋىزدىق تۋدىراتىن مۇنداي تٸرلٸككە قاتتى اشۋلانعان ٷكٸتاي قاعان كٷيٸكتٸ ٶز بالام دەمەي, باتۋدىڭ بۇيرىعىنا باعىنۋ كەرەكتٸگٸن ەسكەرتكەن زٸلدٸ بۇيرىعى ٷشٸن كٷيٸك باتۋعا دەگەن بٸر الالىعىن ٸشتە ساقتاپ قالعانى ايتىلادى. سوندا دا, كٷيٸك حان ونىڭ شىڭعىسحانتەكتٸلەردٸڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ ابىرويلىسى, ٷلكەنٸ ەكەنٸن ەسكەرٸپ, ٷش رەت شاقىرعاندا دا ول اياعىنىڭ اۋراتىنىن ايتىپ, الىس جولعا جٷرە المايتىنىن جەلەۋ ەتۋمەن بارماي قالدى. كٷيٸك حان مۇنى «ٶزٸنە دەگەن قۇرمەتٸنە باس يمەگەنٸ» دەپ تٷسٸنٸپ, ونىڭ بۇل ەرەكەتٸنە قاتتى اشۋلانادى. ەرينە, ونىڭ ۇلى حان قۇرىلتايىنا جالعىز ٶزٸ بارماي قالۋىنا جوعارىداعى سەبەپتەر ەسەر ەتتٸ دەۋگە بولا قويماس, دەگەنمەن دە, باتۋ حاننىڭ نە سەبەپتٸ بۇلاي ٸستەگەنٸ تاريحتىڭ بٸز بٸلمەس قۇپييا بەتتەرٸندە جازىلىپ قالماعانى ٶكٸنٸشتٸ. ەيتەۋٸر, وسى بٸر قۇرىلتايدىڭ باتۋسىز ٶتۋٸ كٷيٸكتٸڭ جان-دٷنيەسٸنە اۋىر تيگەندٸ. ەندٸ ول باتۋعا دەگەن ٸشتەي كەگٸن دە ساقتاپ, قالاي دا ونى جازالاۋدى ويعا الادى. سٶيتٸپ, ەسكەري قاتاڭ تەرتٸپتە  جاساقتالعان شەرۋمەن قۇپييا تٷردە جەر جانناتىن ٸزدەپ جٷرگەن جانداي باتۋعا قاراي كٶش بەتٸن تٷزەپ اتتانادى. مۇنى بٸلگەن تٶلەنٸڭ ەيەلٸ جاسىرىن تٷردە باتۋعا حابار بەرەدٸ. ونىڭ دا سەبەبٸ بار ەدٸ. ٶيتكەنٸ, باتۋ حان تٶلەنٸڭ حاتۋنى, مٶڭكە حاننىڭ اناسى سارىقۇقتان بەگٸممەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولاتىن. بۇل حاتۋن ٷكٸتاي حان تۇسىندا باتۋدى كٶپ قولداعان جەنە وعان شەكسٸز بيلٸكتٸڭ يەسٸ بولۋىنا كٶمەكتەسكەن-دٸ. راشيد اد-دين مۇنى: «باتۋ, بارلىق تۋىستاردىڭ ٸشٸندە ەڭ ٷلكەنٸ بولدى جەنە كٷيٸكتٸڭ شاقىرعانىنا اياعىم اۋىرادى دەپ كەلمەدٸ. كٷيٸك وعان وسى ٷشٸن قاتتى رەنجٸدٸ دە ودان كەك الۋدى كٶزدەپ, «ەدٸل ٶزەنٸنٸڭ سالقىن اۋا-رايى مەنٸڭ كەسەلٸم ٷشٸن جاقسى ەم بولادى» دەگەن سىلتاۋمەن, سول جاققا قاراي بەت بۇرۋعا شەشٸم قابىلدادى. كٷيٸكتٸڭ باتۋعا دەگەن ارام پيعىلىن سەزگەن سورقۇقتان بەگٸم وعان قۇپييا حابارلاما جٸبەرٸپ, باتۋعا الدىن-الا ەسكەرتۋ جاساپ ٷلگەرەدٸ» [3. 112] – دەپ جەتكٸزەدٸ.

بٸراق, تەڭٸردٸڭ مۇنى قۇپ كٶرمەگەنٸ بولدى ما, كٷيٸك حان 1248 جىلى كٶكتەم شىعا تالاس پەن سامارقان اراسىنداعى كەڭ دالادا اۋرۋى اسقىنىپ, دٸتتەگەن جەرٸنە جەتە الماي قايتىس بولادى. مٸنە, دەل وسى جەردەن تاق مۇراگەرٸ اراسىنداعى قاھان زاڭدىلىعى بۇزىلعان ەدٸ. ٷكٸتاي قاھان كٶزٸ تٸرٸسٸندە ٶزٸنٸڭ ٷشٸنشٸ ۇلى كۋچۋ اتتى بالاسىن تاققا مۇراگەر ەتٸپ تاعايىنداعان بولاتىن. بٸراق تا, ول بالاسى ٷكٸتاي حاننىڭ تٸرٸ كەزٸندە جاستاي قايتىس بولادى دا, ۇلى حان ونىڭ ۇلى شيرامۋنعا قارا شاڭىراقتى قالدىراتىنىن مەلٸمدەيدٸ. ياعني, قارا شاڭىراق كٸمدە قالسا سول ادام تاق يەسٸ بولىپ شىعادى دەگەن سٶز. ال مۇعۇل اقسٷيەكتەرٸ ٷكٸتاي حان ٶلگەندە شيرامۋننىڭ ەلٸ جاس ەكەنٸن جەلەۋ ەتە وتىرىپ, تالاي سوعىستا ٶنەرٸ ٶرگە تاسىعان, تٸسقاققان كٷيٸكتٸ ۇلى قاھان ەتٸپ سايلاپ جٸبەرەدٸ. بۇعان سەبەپ بولعان كٷيٸكتٸڭ اناسى, ٷكٸتاي حاننىڭ ەيەلٸ, قاھاننىڭ ٶلٸمٸنەن سوڭ مەملەكەتتٸ تٶرت-بەس جىلداي بيلەگەن تۋراكينا حاتۋن ەدٸ. ونىڭ بەدەلٸ ۇلى حان ورداسى مەن بٷكٸل حان ۇرپاقتارىنا جٷرٸپ تۇرعان-دى. ول حاتۋن شيرامۋندى ەلٸ جاس, قارىم-قابٸلەتٸ جوق دەپ شەتتەتٸپ, بارلىق نوياندار مەن ەمٸرلەردٸ ٶز جاعىنا قاراتىپ الادى. بٸراق بۇل ٷكٸتاي ۇرپاقتارى ٷشٸن ونشا باس قاتىراتىن شارۋا بولمادى, سەبەبٸ, اتالارىنىڭ زاڭدى ٶسيەتٸ بويىنشا تاقتا ٷكٸتايدىڭ ۇرپاقتارى وتىرۋ كەرەك بولاتىن جەنە سولاي جالعاسىپ كەلە جاتقان-دى. سوندىقتان دا ولار بۇعان مەن بەرمەدٸ جەنە ەرٸ قاراي دا وسىلاي ٷكٸتايدىڭ ۇرپاقتارى, مەيلٸ, قايسى بولسا ول بولسىن, وتىرا بەرەدٸ دەپ سەندٸ. ال, تاق ٷشٸن الدىن-الا ويلاستىرىلعان سۇلتانداردىڭ ارام پيعىلدارىندا بۇل ەرتەڭ ٷلكەن ٶزگەرٸستەردٸڭ باستاۋى بولاتىنىن جەنە ٷكٸتاي ۇرپاقتارىنىڭ بەتٸنە سالىناتىن سەبەپ-سالدارعا اينالاتىنىن ولار ەش ۇعىنعان جوق. وندايدى ويلاۋ ەشكٸمنٸڭ ويىنا دا كەلگەن جوق. سول سەبەپتٸ, ٷكٸتاي ۇرپاقتارىنان جەكە بٸر تەرريتورييالىق يەلٸككە ەگە بولۋ دا, سول ارقىلى ٶزٸنٸڭ جەكە-دارا بيلٸگٸن قالىپتاستىرۋ دا سانالارىنا كٸرٸپ شىقپادى. بۇل – ولاردىڭ ەرتەڭگٸ كٷندەرٸ تاريح بەتٸنەن مٷلدەم جويىلىپ كەتۋٸنە الىپ كەلەتٸن, مۇراگەرلٸك بىلاي تۇرسىن, جەكە بٸر حاندىقتىڭ دا يەسٸ بولا المايتىن دەرەجەگە جەتكٸزەتٸنٸن قايدان بٸلسٸن..  

ناعىز دٷربەلەڭ كٷيٸك حان ٶلگەن سوڭ باستالدى. «تاققا كٸم وتىرادى» دەگەن سۇراق شىڭعىستەكتٸ اقسٷيەكتەردٸڭ بارلىعىنىڭ ويىن مازالاپ, جان-دٷنيەلەرٸنە تىنىم بەرمەدٸ. ٶز الدىنا بيلٸك جٷرگٸزٸپ, ٶزٸندٸك ۇلىستارىن باسقارىپ, جەكە بيلٸكتٸڭ دەمٸن تاتقان جوشى ۇرپاقتارى: باتۋ حان, بەركە حان, بەركەجار, شاعاتاي ۇرپاقتارى: مۋتۋگەن, سارابون, ەسۋ-مۋنكەي, قارا قۇلاعۋ, ٷكٸتايدىڭ ۇرپاقتارى: كٷيٸك, قاشى, قاراشار, شيرامۋن, تٶلەنٸڭ ۇرپاقتارى: مٶڭكە حان, قۇبىلاي حان, قۇلاعۋ حان سەكٸلدٸ ايبىندى قولباسشىلاردىڭ بەرٸ دە ۇلى تاقتان دەمەلٸ بولدى. ەسٸل-دەرتتەرٸ ۇلى باباسىنىڭ تاعىنا وتىراتىن ادامنىڭ كٸم بولاتىندىعى. دەل وسىنداي سەتتە باتۋ حان بارلىق اقسٷيەكتەردٸ ٶزٸنٸڭ التىن ورداسىنا اقىلداسۋ ٷشٸن شاقىرادى. بٸراق بۇعان ٷكٸتايدىڭ, شاعاتايدىڭ, كٷيٸكتٸڭ ۇرپاقتارى كەلٸسپەي, سوناۋ سايىن دالاعا بارۋدان باس تارتادى. ولار: «شىڭعىسحان بابامىزدىڭ ۇلى اتاقونىسى مەن استاناسى دا ونون مەن كەرۋلەن جاعاسىندا. بٸزگە سوناۋ قىپشاق دالاسىنا بارۋدىڭ قاجەتتٸلٸگٸ شامالى [3. 129]» دەپ كەلٸسە الماي قالادى. كەلمەگەندەرٸنە ٸشتەي نارازى بولعان باتۋدىڭ اۋىر حالٸن ٶزٸنٸڭ جاقتاسى, تٶلەنٸڭ ەيەلٸ سارىقۇقتان حاتۋن عانا بٸردەن سەزٸپ, بالاسى مٶڭكەگە باتۋدىڭ جاعدايىن سۇراپ كەلۋدٸ تاپسىرادى. ەرينە, مۇنىڭ استارىندا ٷلكەن ساياسات جاتتى جەنە بەرٸ جاسىرىن تٷردە اتقارىلادى. باتۋ ورداسىنا كەلگەن مٶڭكە, ٶزارا ەكەۋٸ قۇپييا تٷردە سٶيلەسكەن سوڭ, باتۋ مىناداي جارلىق شىعارىپ, بارشا شىڭعىس ۇرپاقتارىنا, ولاردىڭ ەيەلدەرٸ مەن بٷكٸل ەمٸرلەرٸنە تاراتادى: «قازٸرگٸ كەزدە بارلىق حانزادالاردىڭ ٸشٸندە شىڭعىسحاننىڭ ۇلى تاعىنا مٶڭكەدەن لايىقتى ادام جوق. ول شىڭعىسحاننىڭ جوسىعى مەن جارلىقتارىن كٶزبەن كٶرٸپ, قۇلاعىمەن ەستٸگەن بٸردەن-بٸر تۇلعا. ونىڭ ەرلٸگٸ مەن باتىرلىعى, قابٸلەتتٸلٸگٸ مەن تالانتتىلىعى, اقىلدىلىعى مەن تاپقىرلىعىنا ەشبٸر جان ساي كەلمەيدٸ. ول بارلىق ارامدىق پەن ادالدىقتى كٶرٸپ, ٷكٸتاي قاھاننىڭ بەدەلٸنە يە بولعان بٸردەن-بٸر حانزادا. ودان لايىقتى ادام جوق. سوندىقتىڭ ۇلى تاقتىڭ يەسٸ سول بالۋعا تيٸستٸ. جەنە ول شىڭعىسحاننىڭ قارا شاڭىراعىنا يە بولعان تٶلەنٸڭ ٷلكەن ۇلى. سول سەبەپتٸ, ونى قاھان تاعىنا وتىرعىزۋ كەرەك» [3. 129].

وسىلاي حاتتى بەرٸنە تاراتىپ جٸبەرگەن سوڭ, ەر تٷكپٸردەگٸ حانزادالاردان باتۋدىڭ سٶزٸن قولداعان شابارماندار كەلە باستايدى. كەيبٸر ٷكٸتاي ۇرپاقتارى, كٷيٸكتٸڭ ۇلدارى مەن شاعاتايدىڭ ۇرپاقتارىنان يسۋ مٶڭكە مەن بٶرٸ عانا مۇنى قولدامايدى, بٸراق, باسىم بٶلٸگٸ قۇپ كٶرەدٸ.  وسى كەزدە باتۋ حان جوشى ۇلىسىنان بەدەلدٸ دەگەن وردا, شەيبان, بەركەنٸ, شاعاتاي ۇلىسىنان قارا قۇلاعۋدى قالىڭ ەسكەرمەن مٶڭكەنٸ قورعاۋ ٷشٸن قاراقورىمعا جٸبەرٸپ, قالاي بولعاندا دا مٶڭكەنٸ تاققا وتىرعىزىپ قايتۋدى قاتاڭ تاپسىرادى. ۋاقىتى جەتٸپ ۇلى قۇرىلتايدى ٶتكٸزۋ ٷشٸن بارلىق حانزادالاردىڭ جينالۋى عانا قالادى. سول سەتتە بۇل قۇرىلتايعا ٷكٸتاي مەن كٷيٸكتٸڭ ۇرپاقتارى جەنە شاعاتايلىق يسۋ مٶڭكە مەن بٶرٸ حاندار تاعى دا قاتىسپايدى. بۇلاردىڭ شىڭعىستەكتٸلەردٸڭ اراسىندا بەدەلٸ مەن ابىرويى تىم اسپانداپ تۇرعان كەز ەدٸ. بەركە سول سەتتە بٸردەن باتۋعا ولاردىڭ كەلمەگەنٸ ٷشٸن قۇرىلتايدىڭ ٶتپەي تۇرعانىن جازىپ حات جٸبەرەدٸ. ارتىنشا باتۋدان: «سەن ونى تاققا وتىرعىز. جوسىق زاڭىنا كٸم قارسى شىقسا, ونىڭ باسى الىنادى» [3. 131] دەگەن ٸنٸسٸ بەركەگە جازعان زٸلدٸ بۇيرىعى بار شابارمان جەتەدٸ. وسىلايشا ارادا ٷش جىل ٶتكەندە بارىپ ۇلى تاقتىڭ يەسٸ انىقتالىپ, 1251 جىلى شىڭعىسحاننىڭ التىن تاعىنا تٶلەنٸڭ ٷلكەن ۇلى مٶڭكە حان وتىردى. ياعني, بابالارى شىڭعىسحاننىڭ «جوسىق» زاڭىنا نەگٸزدەلگەن ۇلى تاقتىڭ يەسٸ تەك ٷكٸتاي ۇرپاقتارى بولادى دەگەن قاعيدا بۇزىلىپ, ٶزگەرٸسكە ۇشىراپ, باتۋ حاننىڭ بيلٸگٸ مەن ۇستانىمىنىڭ ارقاسىندا ۇلى حان تاعىنا تٶلەنٸڭ ۇرپاقتارى جايعاستى. بۇل ٶز كەزەگٸندە ٷكٸتايدىڭ ۇرپاقتارىنىڭ حان تاعىنان شەتتەتٸلگەنٸن بٸلدٸردٸ جەنە ولاردىڭ اشۋ-ىزاسى مەن تاققا تالاس كەكشٸلدٸگٸنٸڭ باستالاۋىنا الىپ كەلدٸ. دالا زاڭىن قاتتى قۇرمەتتەيتٸن جەنە ٶزدەرٸنٸڭ باباسى شىڭعىستىڭ اتا زاڭىنا تٷبەگەيلٸ باعىناتىن باتۋ حاننىڭ قالايشا مۇنداي قادامعا بارعانى جەنە «جوسىق» زاڭىنىڭ نە ٷشٸن بۇزىلۋىنا سەبەپكەر بولعانى ەلٸ كٷنگە دەيٸن ايقىندالماي قالعان تٷسٸنٸكسٸز جاعدايدا قالىپ, «جابۋلى قازان» كٷيٸندە كەلەدٸ.

ۇلى حانعا قاستاندىق

ٷكٸتاي ۇرپاقتارىنىڭ قۋدالاۋعا ۇشىراۋى

ۇلى يمپەرييانىڭ ىدىراۋىنىڭ باسى 1251 جىلى مٶڭكە حاننىڭ شىڭعىستىڭ ۇلى تاعىنا وتىرعانىنان باستالدى.  ول تاققا يە بولىسىمەن بٸردەن ٷكٸتاي حاننىڭ ۇرپاقتارىن قۋدالاۋعا ۇشىراتىپ, بەتبۇرىس جاساۋعا ارنالعان مەملەكەتتٸك ساياسات جٷرگٸزدٸ. قالاي بولعاندا دا مٶڭكە حاننىڭ ٷكٸتايدىڭ ۇرپاقتارىن قۋدالاۋى – ولاردان قورقۋى مەن ٶزٸنە دەگەن ٶشپەندٸلٸك قاسٸرەتتەرٸنەن جاسقانىپ, باسقا حانزادالارمەن بٸرٸگە وتىرىپ قارسى شاعۋى مٷمكٸن دەگەن ويلارىن قالىپتاستىرىپ ٷلگەرگەندٸ. ونىڭ بۇل ساياساتى ەرينە, قارسىلاستارىنا ۇناي قويعان جوق, سول سەبەپتٸ ولار وعان قالايدا قاستاندىق ۇيىمداستىرىپ, ونىڭ كٶزٸن جويىپ, تاقتى مۇراگەرلەردٸڭ ٶزدەرٸنە قايتارىپ الۋ ەرەكەتٸنە كٶشتٸ. بٸراق, مٶڭكە حان ٶزٸنٸڭ اينالاسىن ەسكەري مىقتى جاساقپەن جەنە ٶزٸنٸڭ ابىرويلى تۋىستارىمەن قورشاپ, ەرٸ باتۋ حانعا ارقا سٷيەگەن ساياساتى ارقىلى بەدەلٸ مەن ابىرويىن كٷشەيتٸپ العانى ونىڭ ٶمٸرٸن ساقتاپ قالدى. ۇلى حانعا قاستاندىقتى ۇيىمداستىرىپ جٷرگەن دە ۇلى تاقتىڭ يەسٸ بولۋعا تيٸستٸ قۋچۋدىڭ بالاسى شيرامۋن ەدٸ. بٸراق, اسىعىس ەرٸ جەتكٸلٸكتٸ تٷردە ويلاستىرىلماعاندىقتان جەنە ٷكٸتاي ۇرپاقتارىنىڭ بۇل كٶتەرٸلٸسكە تولىق قاتىسپاعاندىعىنان بٷلٸكتٸڭ اياعى ولاردىڭ جەڭٸلۋٸمەن اياقتالدى. بۇل تۋرالى ورىستىڭ موڭعولتانۋشى عالىمى يۋ.ر.پوچەكاەۆ: «ٷگەدەي نەمەرەلەرٸنٸڭ بٸرٸ شيرامۋن, وسى حاننىڭ ۇرپاقتارىنان تاراعان باسقا حانزادالارمەن اقىلداسا وتىرىپ, ٶزدەرٸنەن ۇلى تاقتى تارتىپ العانى ٷشٸن مٶڭكە حاندى ٶلتٸرۋ جايلى كەڭەس قۇرادى. ورداعا كەلگەن ولاردى مٶڭكە حان ٷش كٷن جاقسىلاپ, قۇرمەتپەن كٷتەدٸ. بٸراق, تٶرتٸنشٸ كٷنٸ شيرامۋننىڭ كەيبٸر ادامدارىنان قانداي ماقساتپەن جينالعانىن سۇرايدى. ولاردىڭ كەيبٸرٸ ٶزدەرٸنٸڭ بٷلٸك شىعارۋ ٷشٸن نيەتتەنٸپ كەلگەنٸن ٶز ەرٸكتەرٸمەن مويىنداعاننان كەيٸن بارىپ, حان ولاردىڭ 80-ٸن ٶلتٸرەدٸ. الايدا, شيرامۋن مەن ونىمەن بٸرگە بولعان كٷيٸك حاننىڭ بالالارىن, سونداي-اق, ولارمەن كەلٸسٸمدە بولعان باسقا دا 420 ادامدى كەشٸرەدٸ». [4. 215 ب], - دەپ ناقتىلاي تٷسەدٸ.

مٶڭكە حان شيرامۋن مەن 420 ادامدى ٶلتٸرمەگەنمەن ولاردى جەر اۋدارادى. ٷكٸتاي حاننىڭ ۇرپاقتارىنىڭ ٶزٸنە جاساعان قاستاندىقتارىنا قاتتى شٷيلٸككەنٸ سونشالىق, ۇلى تاقتىڭ مۇراگەرلەرٸ سانالعان ولاردان باس كٶتەرەتٸن ادام قالدىرمادى دەسە دە بولادى. مۇنىڭ بارلىعى دا ٷكٸتاي حان ٶلگەننەن كەيٸنگٸ تاق مۇراگەرلەرٸنٸڭ اراسىنداعى بابالارى ايتىپ كەتكەن شىڭعىستىڭ «جوسىق» زاڭىنىڭ بۇزىلۋىنان ٶرٸستەدٸ. ۇلى حان بوپ وتىرعان كٷيٸك حاننىڭ ٶزٸ دە شىڭعىسحاننىڭ ٶسيەت ەتكەن «جوسىق» زاڭدارىن بۇرمالاي وتىرىپ, ەر ۇلىسقا ٶز حانزادالارىن تاعايىنداۋ ارقىلى تٷبەگەيلٸ بەتبۇرىس جاساعان-دى. و.كاراەۆ ٶزٸنٸڭ ەڭبەگٸندە: «شاعاتاي ٶزٸنٸڭ مۇراگەرٸ دەپ مۋتۋگەننٸڭ ۇلى قارا قۇلاعۋدى جارييالايدى. 1241 جىلى ۋگەدەي, ال بٸراز ۋاقىتتان كەيٸن شاعاتاي قايتىس بولادى. ٶسيەت بويىنشا, شاعاتاي ۇلىسىنىڭ تاعىنا حارا-حۋلاگۋ يە بولدى .... ٷگەدەيدٸڭ مۇراگەرٸ ەرٸ ۇلى كٷيٸك حان (1246-1248) حارا-حۋلاگۋدى تاقتان تٷسٸرٸپ, «جوسىق» زاڭى بويىنشا ۇلى تٸرٸ تۇرعاندا نەمەرەسٸ تاق مۇراگەرٸ بولا المايدى دەپ جارييالايدى. سٶيتەدٸ دە تٸرٸ قالعان شاعاتاي ۇلدارىنىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ ٷلكەنٸ ەسۋ مٶڭكەنٸ شاعاتاي ۇلىسىنىڭ بيلەۋشٸسٸ ەتٸپ تاعايىندايدى» [5. 18 ب], - دەپ دەيەكتٸ تۇجىرىم جاسايدى.

سٶيتٸپ, مٶڭكە حان دا كٷيٸك حان تۇسىندا ٶزگەرٸسكە ۇشىراعان اتا-زاڭدارىن بۇرمالاۋدى جالعاستىرا وتىرىپ, «ٷگەدەي ۇرپاقتارى ساياسي تٶڭكەرٸس جاساۋعا ۇمتىلدى» دەگەندٸ سىلتاۋراتتى دا, بارلىعىن جەر اۋدارىپ جٸبەردٸ. سونىڭ ٸشٸندە ٷكٸتايدىڭ بەدەلدٸ دە بەلدٸ ۇرپاعى قايدۋ دا بار ەدٸ. مٶڭكە حان ولاردى بٸر جەرگە توعىستىرماي ەرقايسىسىن ەر جاققا جەر اۋدارادى, ونداعى وي دا بەلگٸلٸ, ەرينە. ال  قايدۋدى ەمٸل مەن قايالىققا قونىس اۋدارتتى. سەبەبٸ, قايدۋ بۇل كەزدە ەلٸ مەملەكەتتٸك ساياسي جٷيەگە ارالاسپاعان, جاسى 17 جاسار بوزبالا شاقتا بولاتىن. بٸراق, قايدۋ حان مۇندا دا ۇزاق بولماي, ۇلى حان تاراپىنان ٶزٸنە تاعى قاستاندىق جاسالۋى مٷمكٸن ەكەنٸن ەسكەرە وتىرىپ, ۇلى حان ورداسىنان الىستاۋ جٷرۋدٸ ويلايدى دا شاعاتاي ۇلىسىنىڭ وڭتٷستٸك-باتىسىنداعى تاراز قالاسىنا كەلٸپ تۇراقتايدى. العاش مۇندا كەلگەن كەزدە قايدۋ حاندا ٶزٸنٸڭ ناعاشى جۇرتى مەكرين تايپاسىنان قۇرالعان 2, 3 مىڭداي عانا ەسكەردەن باسقا ەشقانداي كٷش جوق ەدٸ. ٶزٸنٸڭ جەكە يەلٸگٸ جوق قايدۋعا بۇل وڭاي تيگەن جوق. مۇنىڭ سەبەبٸ, دەل سول كەزدە ٷگەدەيدەن تاراعان حانزادالاردىڭ ەشقايسىنىڭ يەلٸگٸندە تولىققاندى تەرريتورييا بوماعاندىعىنان بولاتىن. ٷگەدەي ۇلى قاعان بولىپ سايلانعان كەزدە, بٷكٸل مۇعۇل يمپەريياسىنىڭ تەرريتوريياسىن تەك ٶز يەلٸگٸ سانادى دا, ۇرپاقتارى ٷشٸن شاعاتاي مەن جوشى ۇلىسى سيياقتى ورتالىقتاندىرىلعان حاندىق بيلٸكتٸ قالىپتاستىرمادى. ٷگەدەي, كٷيٸك حانداردىڭ تۇسىندا ٷگەدەي ۇرپاقتارى جوعارى مەرتەبەنٸ يەلەنٸپ, ەسكەري بيلٸكتٸ قولدارىندا ۇستادى جەنە ەرقاشان وسىلاي باباسى شىڭعىستىڭ ٶسيەتٸ ورىندالا بەرەدٸ دەپ ويلاسا كەرەك. 1251 جىلى تٶلەنٸڭ ۇلى مٶڭكە ۇلى قاعان تاعىنا وتىرىپ, ۇلى قاعاندىق ٷگەدەي ۇرپاقتارىنان تٶلە ۇرپاقتارىنا كٶشكەن كەزدە عانا ولار ٶزدەرٸندە ارقا سٷيەر ناقتى ساياسي قۇرىلىم (ۇلىس) مەن جەكە بيلٸكتٸڭ جوقتىعىن سەزٸنگەندٸ.

قايدۋ حاننىڭ جەكە بيلٸگٸنٸڭ قالىپتاسۋى

قايدۋ حان – تاريحشىلاردىڭ ايتۋى بويىنشا 1233 جىلدارى ۇلى حاننىڭ ورداسىندا, ٷكٸتايدىڭ بەسٸنشٸ بالاسى قاشىنىڭ شاڭىراعىندا دٷنيەگە كەلەدٸ. اناسى مەكرين تايپاسىنىڭ قىزى, ەسٸمٸ سەبكينا حاتۋن بولاتىن. ول ەكەسٸنەن ەرتە ايىرىلعان سوڭ موڭعوليياداعى ۇلى حاننىڭ ورداسىندا ەر جەتكەنشە تەربيەلەنەدٸ. اتاسى ٷكٸتاي حاننىڭ, اعالارى كٷيٸك حان مەن مٶڭكە حاننىڭ بارلىق باسقارۋ قابٸلەتتەرٸن كٶزبەن كٶرٸپ, ەبدەن شىڭدالىپ, ۇلى وردادا بارلىق بىلىق پەن قىلمىستاردىڭ, اتا زاڭى بولعان «جوسىق» بٸتٸگٸنٸڭ بۇزىلۋى مەن بۇرمالانۋىنىڭ كۋەسٸ بولادى. تاق مۇراگەرلٸگٸ بۇل ۇرپاقتان باسقا ۇرپاققا اۋىسقاندا جٷرەگٸ قىنجىلعان دارىندى جاس حانزادانىڭ بٸرٸ دە وسى ەدٸ. شيرامۋننىڭ ٸس-ەرەكەتٸن ٸشتەي قولداسا دا ولارعا قوسىلا المادى. سەبەبٸ, ولار مۇنى جاس كٶرٸپ, قولىن قانعا بوياماعانىن ەسكەرگەن سيياقتى. ۇلى حاننىڭ مۇنىڭ اتالاستارىن قۋعىنداپ, قارسىلاستارىن ٶلٸمگە قيعاندارىن, ۇيىمشىلدىقتىڭ اسا بٸر جەتٸلگەن تٷردە بولماعانىن كٶرگەن باوزبالاعا ٶمٸرلٸك وي تٷيۋگە تەجٸريبە جيناقتاپ بەردٸ. مۇنىڭ بارلىعى دا ونىڭ ەسكەري شىڭدالۋى مەن اتالاستارىنىڭ تاق ٷشٸن بەرٸنە دايىن ارام پيعىلدارىنىڭ  اراسىنان دۇرىس جولدى تاڭداپ شىعۋىنا كەرەمەت ساباق بولىپ ٶربٸدٸ. وسى ۋاقىتقا دەيٸن قايدۋ حان ەشقانداي مەملەكەتتٸك ٸسكە ارالاسپاي كەلسە, ەندٸگٸ ٸس-ەرەكەتٸ تەك ٶزٸنٸڭ ەسكەري قۋاتىن كٷشەيتە وتىرىپ, ەرقاشان بارلىق جاعدايعا دايىن بولۋدى, سونىمەن قاتار, تاق مۇراگەرلٸگٸن قالپىنا كەلتٸرۋ تەتٸكتەرٸن ويلاستىرۋدى قولعا الۋدى كٶزدەدٸ دە ارىق بۇعى قۇبىلايعا قارسى شىققان كەزدە بٸردەن سونى قولداپ ەڭ بٸرٸنشٸ رەت مەملەكەتتٸك ٸسكە ارالاسادى.

مٸنە, دەل وسى كەزەڭنەن باستاپ, بٸز سٶز ەتكەلٸ وتىرعان, تاريحتا ٶزٸندٸك اقيقي ورنى بار, شاعاتاي مەملەكەتٸ مەن موعولستان ۇلىسىنىڭ نەگٸزٸن سالۋشى قايراتكەر تۇلعا رەتٸندە قايدۋ حاننىڭ تاريحتا سارا جولى باستالادى. ارادا بٸرنەشە جىل ٶتكەندە مٶڭكە حان دا قايتىس بولىپ, ارىق بۇعى مەن قۇبىلاي اراسىنداعى تاق تالاسى باستالعاندا سول بٸر ٸشتەگٸ ىزا-كەكتٸڭ جاۋابى رەتٸندە بٸردەن ارىق بۇعى جاعىنا شىعىپ, ونى قولداي جٶنەلدٸ. بۇل كەزدە قايدۋ دا بٸرشاما كٷشەيٸپ, ٶزٸنٸڭ ٶمٸرلٸك قاعيداسىن جەتٸلدٸرٸپ ٷلگەرگەن ٸرٸ ستراتەگ, قولباسشىعا اينالعان كەزٸ ەدٸ. قۇبىلايمەن بولعان العاشقى ٸرٸ شايقاس مونعولييانىڭ وڭتٷستٸگٸندەگٸ سارى جازىقتا ٶتەدٸ. بۇل سوعىس ولارعا وڭاي تيگەن جوق جەنە ەكٸ جاقتىڭ دا جاعدايى مەز بولمادى, كٶپتەگەن ەسكەر قىرىلدى, قانشاما قان تٶگٸلدٸ. بٸراق, ارىق بۇعى جەڭٸپ شىعادى. بۇل جەڭٸس تٶلە ۇرپاقتارىنا كەك ساقتاعان قايدۋ حاننىڭ رۋحىن كٶتەرٸپ تاستادى جەنە ونىڭ بولاشاقتا ٶز حاندىعىن قۇرۋ مەن جەڭٸسكە جەتۋ جٶنٸندەگٸ نيەت-جٸگەرٸنٸڭ ايقىن كٶزقاراسىن قالىپتاستىردى. ٶزٸنە دەگەن نىق سەنٸمدٸ ارقالاعان قايدۋ حان بٸرتە-بٸرتە اينالاسىنا اتالاس حانزادالاردى جيناپ, ەسكەر جاساقتاي باستايدى. ونىڭ كٶرەگەندٸگٸنٸڭ بٸر تۇسى سول, ول - ەڭ بٸرٸنشٸ بولىپ ابىروي-بەدەلٸ جوعارى, مۇعۇل يمپەريياسىنداعى ازۋلى دا ايبارلى حاندىق – التىن ورداداعى جوشى ۇلىسىنىڭ حانى بەركەمەن دوستىق قارىم-قاتىناستى ورناتتى. بۇل دوستىق شىڭعىستەكتٸلەردٸڭ اراسىندا ونىڭ بەدەلٸن بيٸككە كٶتەردٸ. وسىلايشا ابىرويىن تٸكتەپ العان ول شىڭعىس حانزادالارىنىڭ اراسىندا قۇبىلايعا قارسى باس قوسىپ سوعىسۋدى ٷگٸتتەپ, اشىق ناسيحات جٷرگٸزدٸ. «قۇبىلايدىڭ بابامىز شىڭعىسحان قالدىرىپ كەتكەن «جوسىق» زاڭىن بۇزىپ, اتا-بابا دٸنٸن تەرك ەتٸپ, بٷكٸل كٶشپەندٸ دالا ۇلدارىنىڭ قاس جاۋى بولعان قىتاي مەدەنيەتٸنٸڭ ىقپالىندا كەتۋٸ – بٸزدٸڭ اتا-بابامىزعا جەنە بٸزگە جاسالعان ساتقىندىق. ۇلى قاھان شىڭعىستىڭ ٶسيەتٸن اياققا باسىپ, مۇعۇل حالقىنىڭ سالت-جورالعىلارىن ۇمىتۋى – بٸزگە ٸستەلٸنگەن قاستاندىق» دەپ جاھانعا جار سالدى. ونىڭ بۇل ٷندەۋٸ جوشى, شاعاتاي, ٷكٸتاي ۇلىستارىنىڭ حاندارىنان ٷلكەن قولداۋ تاپتى. تٸپتەن, اينالاسىنا كٶپتەگەن ەمٸرلەر مەن نوياندار, حانزادالار جينالىپ, ونى قولداعان جاساقتىڭ دا سانى 100 مىڭعا جەتتٸ. ياعني, سوناۋ قۋدالاۋعا ۇشىراعان جىلداردان بەرگٸ 7-8 جىلدىڭ ٸشٸندە وسىنداي ابىروي-اتاققا يە بولىپ ٷلگەرگەن قايدۋ, ەندٸگٸ بار ەرەكەتٸن قۇبىلايعا قارسى پايدالانىپ, ۇلى مۇراگەرلٸكتٸ قايتارۋ جولىنا جۇمسادى. ارىق بۇعى قۇبىلايمەن سوعىسقاندا ەرقاشان ونى قولداپ وتىردى, ەسكەري دەمەۋ دە بەردٸ. 1264 جىلى ارىق بۇعى قۇبىلايدان تولىققاندى جەڭٸلٸپ, وعان باعىنعاندا دا, قۇبىلايعا قارسى اشىق سوعىسۋدان قايتپادى. ٶزٸن ۇلى قاھان ساناعان قۇبىلاي دا ٶزٸنٸڭ ەڭ باستى جاۋى قايدۋ ەكەنٸن تٷسٸندٸ جەنە ٶزٸنٸڭ ۇلى حاندار قۇرىلتايىنا دوستىق نيەتپەن قايدۋدى سان مەرتە شاقىرىپ, كەشٸرٸم كٶزبەن قارايتىنىن ايتىپ باقتى. بٸراق, ول ونىڭ ارام پيعىلىنان قورقىپ, ەرتٷرلٸ سىلتاۋ ايتۋمەن ٷش جىل بويى بارمادى, قۇرىلتايىنا قاتىسپادى. مۇنىڭ اياعى ٷلكەن سوعىسقا ەكەلەتٸنٸن قايدۋ حان سەزدٸ دە, بٸلدٸ, سٶيتتٸ دە ٶزٸنٸڭ ەسكەري شەبٸن كٷشەيتۋگە تىرىستى. بۇل ٷشٸن ول الدىمەن ٶزٸنٸڭ تەرريتورييالىق اۋماعىنا جاقىن جەنە ٶزٸنٸڭ يەلٸگٸنە تالاسىپ جٷرگەن شاعاتاي ۇلىسىنىڭ حانى, قۇبىلايدىڭ جاقتاسى العيمەن سوعىسقا شىعىپ, ونى جەڭۋ ارقىلى ۇلىسىن كٷشەيتٸپ كەڭەيتۋدٸ, ەرٸ ٸرگەسٸندە ورنالاسقان ولاردان بٸرجولاتا قۇتىلىپ, جار استىندا جاۋدىڭ بولماۋىن ويلادى. بۇل قايدۋ حاننىڭ ەڭ مىقتى ستراتەگييالىق قيسىندى باعىتى بولدى. سەبەبٸ, وعان ەكٸ جاقتا بٸردەي سوعىسۋ مٷمكٸن ەمەس. ال العي بۇل كەزدە بەركەمەن سوعىسىپ جاتقاندى. ال, بەركە بولسا بۇل ۋاقىتتا قۇلاعۋ حانمەن كاۆكازداعى يەلٸكتەرٸ ٷشٸن قييان-كەسكٸ سوعىستىڭ ٷستٸندە ەدٸ. سونىسىنا قاراماستان العيمەن دە سوعىسۋعا تۋرا كەلدٸ. ٶيتكەنٸ, العي قۇبىلاي تاراپىنان شاعاتاي تاعىنا سايلانىسىمەن ماۋەرەنناھر ٶلكەسٸندەگٸ جوشى ۇرپاقتارىنا تيەسٸلٸ التىن وردا يەلٸگٸنٸڭ ەمٸرلەرٸن قىرىپ, ٶز ادامدارىن قويعاندى. وسىدان سوڭ التىن وردا مەن ەكەۋٸنٸڭ اراسىندا سوعىس ٶرتٸ بۇرق ەتە تٷسەدٸ. بەركەنٸڭ قايدۋدى قولداۋى, ونىمەن باۋىرمالدىق دوستىقتا بولۋىنىڭ سەبەبٸ دە وسى ەدٸ, ياعني, قايدۋ حاندى قولداي وتىرىپ, ماۋەرەنناھرداعى ٶزٸنٸڭ ەسكەري شەبٸ رەتٸندە ۇستاۋ بولاتىن جەنە قايدۋدىڭ دا وڭاي شاعىلمايتىن جاڭعاق ەكەنٸن دە بٸلەتٸن. ەسەسٸنە, التىن وردانىڭ قولداۋىنا يە بولعان قايدۋعا ەشكٸمنٸڭ تٸسٸ باتا المادى دەسە دە بولادى. سول ٷشٸن قايدۋ وعان كٶمەك رەتٸندە العي ەسكەرٸنٸڭ بٸر بٷيٸرٸنەن كەلٸپ تيدٸ. سٶيتٸپ, شاعاتايلىقتاردى بەركە مەن قايدۋ جەڭگەن سوڭ, بەركە حان وعان دەگەن ريزاشىلىعى مەن دوستىعى ٷشٸن ماۋەرەنناھرداعى ٶز يەلٸكتەرٸنە بيلٸك ەتۋدٸ تاپسىرادى. بۇل – قايدۋدىڭ ابىرويىن ودان سايىن اسقاقتاتىپ جٸبەرگەنٸ سونشالىق, ول وسى ٶلكەنٸڭ بٸردەن-بٸر ەمٸرشٸسٸنە اينالادى. ەكٸنشٸ رەت شاعاتايلىقتارمەن سوعىسقاندا قايدۋ جەڭٸلٸس تابادى, بٸراق, العي دا كٶپ ۇزاماي قايتىس بولادى. العيدىڭ ٶلٸمٸنەن سوڭ قارا قۇلاعۋدىڭ ەيەلٸ ەرگەنە حاتۋن بالاسى مٷباراك شاحتى شاعاتاي تاعىنىڭ مۇراگەرٸ دەپ جارييالايدى. بۇل قۇبىلايعا ۇنامايدى دا, ول ۇلى حان رەتٸندە ٶز بەتٸنشە جارلىق شىعارىپ, شاعاتايدىڭ شٶبەرەسٸ, مٷتٷگەننٸڭ نەمەرەسٸ, ەسەن دۋبانىڭ ۇلى باراقتى تاق يەسٸ دەپ جار سالادى. ونداعى قۇبىلايدىڭ ساياسي ويى – باراق ارقىلى ٶزٸنٸڭ قارسىلاسى قايدۋ حاندى تالقانداۋ جەنە وعان دەل قاسىنان قارسىلاس تاۋىپ بەرۋ بولاتىن. اتالعان جارلىقتان سوڭ, باراق ٶزكەنت قالاسىندا ٶزٸن حان جارييالايدى دا, كەرٸسٸنشە, ماۋەرەنناھرداعى قۇبىلايدىڭ قويعان ەمٸرشٸلەرٸن الىپ تاستاپ, ٶز ادامىن قويۋ ارقىلى ٶز بيلٸگٸن كٷشەيتٸپ, قۇبىلايدىڭ ٶزٸنە قارسى شىعادى. قۇبىلاي بۇعان قارسى جوشى حاننىڭ نەمەرەسٸ, شەيباننىڭ ۇلى كٶنٸشٸ باستاعان 6 مىڭدىق جازالاۋ ەسكەرٸن جٸبەرەدٸ. باراق تا بۇعان دايىن تۇرعاندى, قالىڭ ەسكەرمەن قارسى الادى. مۇنى كٶرگەن كٶنٸشٸ جەڭٸستٸڭ اۋىلى الىس ەكەنٸن سەزٸپ, سوعىسسىز كەرٸ قايتىپ كەتەدٸ. قۇبىلايدىڭ شەگٸنگەنٸنە ماساتتانعان باراق, ەندٸ قايدۋعا قارسى سوعىس جارييالايدى. سەبەبٸ, بۇل كەزدە ماۋەرەنناھردىڭ كٶپ بٶلٸگٸ  التىن وردا تاپسىرعان قايدۋدىڭ بيلٸگٸندە بولىپ, وعان سالىق تٶلەيتٸن. ەكٸ ەسكەر امۋدارييا جاعاسىندا كەزدەسٸپ, قييان-كەسكٸ سوعىس باستالادى. قايدۋ حان جەڭٸلەدٸ. بۇل وقيعالار بولىپ جاتقان كەزدە بەركە حان ٶمٸردەن ٶتٸپ, ورنىنا باتۋدىڭ ەكٸنشٸ ۇلى توعاننىڭ بالاسى مٶڭكە تەمٸر وتىرعان بولاتىن. كٶپ كەشٸكپەي قايدۋ ٶزٸنٸڭ وداقتاسى التىن وردا حانى مٶڭكە تەمٸردەن كٶمەك سۇرايدى. ول كٶكەسٸ بەركەنٸڭ ٶسيەتٸنە بەرٸك بولىپ, ادال دوستىعى ٷشٸن وعان 50 مىڭ ەسكەر جٸبەرەدٸ. مۇنداي ٸرٸ كٶمەك ونىڭ ەرٸك-جٸگەرٸن كٷشەيتتٸ. سٶيتٸپ, باراق پەن قايدۋ سىردارييا ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىندا ەكٸنشٸ مەرتە كەزدەسكەندە قايدۋ باراقتى بىت-شىتىن شىعارا تالقاندايدى. باراق زورعا دەگەندە قاشىپ قۇتىلىپ, وڭتٷستٸك ماۋارەنناھرعا قاراي ىعىسادى. بارلىق يەلٸگٸنەن ايرىلىپ, ول بيلەگەن جەتٸسۋ, ماۋەرەنناھر, شىعىس تٷركٸستاننىڭ يەسٸ جالعىز قايدۋ حان بولىپ قالادى. ياعني, بويىنا بٸتكەن دارىندى قابٸلەتٸ مەن التىن وردانىڭ حانى بەركە مەن مٶڭكە تەمٸردٸڭ قولداۋىمەن قايدۋ ٶزٸنٸڭ جەكە بيلٸگٸ مەن شاعاتاي ۇلىسىنىڭ يەسٸ بولىپ شىعا كەلەدٸ. دەل وسى بٸر تۇستا قايدۋعا قارسى شىعاتىن ەشكٸم بولمايدى, سەبەبٸ, 1266 جىلدارى قاتارىنان ۇلى يلحان قۇلاعۋ دا, التىن وردالىق بەركە حان دا, شاعاتايلىق العي حان دا قايتىس بولعان كەز ەدٸ. ال, قۇبىلاي بولسا الىستا, قىتاي ەلٸن باعىندىرام دەپ ەۋرە بولىپ جاتقان-دى, التىن وردا بولسا ٶزٸنٸڭ دوسى, ال, شاعاتاي ٶزٸنٸڭ قول استىندا قالدى, وسىلايشا ەمٸل مەن تارباعاتايدان باستاپ ماۋەرەنناھر, جەتٸسۋ, قاشعاردىڭ بٸردەن-بٸر يەلٸگٸ سونىڭ قولىندا قالادى. وسى كٷننەن باستاپ ونىڭ بيلٸگٸ ٶزٸ اڭساعان ۇلى تاقتىڭ دەرگەيٸنە دەيٸن كٶتەرٸلٸپ, شەكسٸز دەرەجەگە جەتەدٸ. قايدۋ حان شىڭعىسحان تەكتٸلەردٸڭ ٸشٸندەگٸ حان تاعىندا ەڭ ۇزاق وتىرعان جەنە ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن شايقاسىپ ٶتكەن, ەرٸ ەلٸ مەن جەرٸن ٶلە-ٶلگەنشە ەشكٸمگە بەرمەي ابىرويى اسقاق كٷيدە كٶز جۇمعان حانداردىڭ بٸرەگەيٸ بولىپ سانالادى. دەل بۇل سيياقتى ەشكٸم ۇزاق ۋاقىت باسقارعان ەمەس. ورتاعاسىرلىق مۇعۇل شەجٸرەسٸ جازىلعان «مۋيزز ال-انساب» اتتى ەڭبەكتە: «قايدۋ حان ۇزاق ٶمٸر سٷردٸ جەنە 40 جىلداي پاتشالىق قۇردى. ونىڭ قىرىق شاقتى ۇلدارى بولدى» [6. 60 ب] - دەپ, بٸزدٸڭ ويىمىزدى ناقتىلاي تٷسەدٸ.  

وسىلايشا, اتالعان اۋماقتار مەن قاراقورىمداعى بٸرنەشە ايماقتاردىڭ يەسٸ ٶزٸ بولىپ, جەكە دە دارا بيلٸكتٸڭ قوجايىنى اتانىپ شىعا كەلەدٸ. سٶيتەدٸ دە ٶز يەلٸگٸنٸڭ استانالىق ورداسى رەتٸندە گٷلدەنگەن تاراز قالاسىن تاڭدايدى.

تالاس قۇرىلتايى, قايدۋ مەملەكەتٸ.

تارازدىڭ استانالىق قالاعا اينالۋى

قايدۋ حان تالقاندالعان باراقتىڭ ارتىنان قۋمايدى, قايتا باۋىرى قىپشاق سۇلتاندى ونىمەن تاتۋلاسۋ ٷشٸن قالايدا تاۋىپ, سٶيلەسٸپ كەلۋگە جٸبەرەدٸ. ونىڭ مۇنداي كٶرەگەندٸگٸ مەن شىڭعىس ۇرپاقتارىنىڭ باسىن قوسىپ, تاتۋلىقتا ٶمٸر سٷرۋدٸ قالاعان سانالى تٷردەگٸ ويى ٸسكە اسادى. ٶزٸن ۇلى تاقتىڭ مۇراگەرٸ دەپ سانايتىن ول, بارلىق شىڭعىستەكتٸلەردٸڭ ورتاق قۇرىلتايىن جاساپ, بٸر مەمٸلەگە كەلۋدٸ شىنايى تٷردە قالاپ, بەرٸنە ٶزٸنٸڭ استاناسى تاراز قالاسىنىڭ ماڭىنداعى تالاس ٶزەنٸنٸڭ كٶكمايسالى شالعىندى دالاسىندا جينالۋعا ۇسىنىس جاساعان ٷندەۋٸن جولدايدى. مۇنىڭ بۇل ەرەكەتٸن قۇپ كٶرگەن بارشا حان ۇرپاقتارى 1269 جىلى تالاس ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىنداعى كەنجەك قالاسىنىڭ ماڭىندا جينالادى. مٶڭكە حاننىڭ ۇلى حاندىق تاعىنا وتىرارداعى ٶتكەن قۇرىلتايىنان كەيٸنگٸ بٸرٸنشٸ رەت ٶتٸپ تۇرعان بۇل جينالىس, تاريحتا - ۇلى تالاس قۇرىلتايى دەگەن اتاقپەن قالدى. راشيد اد-دين: «1269 جىلى كٶكتەم شىعا بارلىق حانزادالار كەنجەك پەن تالاستىڭ جاعاسىنا جينالدى دا, بٸر اپتا تويلاعان سوڭ, جەتٸنشٸ كٷنٸ قۇرىلتايدى ٶتكٸزدٸ. سٶزدٸ بٸرٸنشٸ بولىپ قايدۋ باستادى: «بٸزدٸڭ داڭقتى بابامىز شىڭعىسحان مىنا ەلەمدٸ ٶزٸنٸڭ اقىلدىلىعى مەن باتىلدىلىعى ارقاسىندا, قىلىش پەن ساداقتىڭ كٷشٸمەن جاۋلاپ الىپ, ٶز ۇرپاعىنا مۇرا قىلىپ قالدىردى. ەكە جاعىنان بەرٸمٸز بٸر-بٸرٸمٸزگە تۋىسپىز. باسقا حانزادالار دا ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ بٸزدٸڭ باۋىرلارىمىز. ولارمەن ارامىزدا ەشقانداي الاۋىزدىق پەن دۇشپاندىعىمىز دا جوق. وندا نەگە ارامىزدا ارازدىق بولۋى كەرەك? سوندا باراق: «يە, جاعداي سونداي بولدى. مەن دە وسى تەكتٸڭ بالاسىمىن عوي. ماعان دا ٶزٸمە تيەسٸلٸ جۇرتىم مەن ٶمٸر سٷرۋٸمە قاجەتتٸ دٷنيەلەر بەرٸلۋٸ كەرەك... سەندەر ماعان جاۋلىقتىڭدار. بەرٸن ويلاپ قاراسام مەنٸڭ كٸنەم جوق دەپ ويلايمىن. سوندا بەرٸ: «يە, شىندىق سەن جاعىندا. وندا بىلاي شەشٸلسٸن: ەندٸ ٶتكەندٸ ەسكە المايمىز. بارلىق قىستىق جەنە جازدىق جايىلىمداردى ەدٸلەتتٸ تٷردە بٶلٸسەيٸك, تاۋلار مەن جازىق دالالارعا ورنالاسايىق, ولار ەلٸ بٶلٸنبەگەن ەرٸ بوس جاتىر» دەي كەلە «ماۋەرەنناھردىڭ ٷشتەن ەكٸسٸ باراققا, ٷشتەن بٸرٸ قايدۋ مەن مٶڭكە تەمٸرگە تيەسٸلٸ بولسىن» دەپ شەشەدٸ» [7. 71 ب].

اتالعان تالاس قۇرىلتايى نەگٸزٸندە مۇعۇل يمپەريياسى ىدىراپ, ەر ۇلىس ٶزٸنٸڭ جەكە بيلٸگٸ مەن حاندىعىن قۇرىپ, ەۋرازييا دالاسىندا ۇلتتىق مەملەكەتتەردٸڭ قالىپتاسۋ نەگٸزٸنٸڭ باستاماسى بولىپ اياقتالدى. ەندٸگٸ جەردە ەركٸمنٸڭ ٶز تەرريتورييالىق مەكەنٸ مەن دارا مەملەكەتتٸك زاڭ قۇرىلىمى جاساقتالدى. وسىلايشا بٸر شەشٸمگە كەلە وتىرىپ, كەلەسٸ كٶكتەمدە باراق امۋدارييا ٶزەنٸنٸڭ ارعى بەتٸندەگٸ اباعا حاننىڭ جەرلەرٸنە جايىلىمدىق جەرلەر مەن يەلٸكتەردٸ كەڭەيتۋ ٷشٸن جورىققا شىعادى دەپ قۇرىلتايدى اياقتايدى. سەبەبٸ, وسى قۇرىلتايعا دەيٸن باراقتا ەشتەڭە جوق بولاتىن. ونىڭ قۇرىلتايدا جالىنا سٶيلەگەنٸ مەن قايدۋدىڭ اعالىق باۋىرمالدىعى ونى جوقشىلىقتان قۇتقارىپ قالدى. وسىنداي اسىلتەكتٸ حانزادانىڭ تۋىلۋى كٶك تەڭٸرٸنٸڭ قالاۋى عوي. قايدۋ تۋىلعاندا ٷكٸتايدىڭ ٶزٸ وسى نەمەرەسٸنەن كٶپ ٷمٸت كٷتكەن ەكەن. بۇل تۋرالى قايدۋدىڭ زامانداسى, عالىم, سول دەۋٸردٸ ٶز كٶزٸمەن كٶرگەن جامال قارشى بىلاي دەيدٸ: «كىستاي (قايدۋدىڭ ەكەسi) حوراساندا ەكەسٸنٸڭ قاسىندا جٷرگەندە قايتىس بولدى. ارتىندا بالاسى قايدۋ اناسىنىڭ قۇرساعىندا قالدى. قايدۋ دٷنيەگە كەلگەن كەزدە, ونى اتاسى حانعا الىپ بارادى. ول نەمەرەسٸن كەۋدەسٸنە قىسىپ, بەتٸنەن سٷيٸپ تۇرىپ: «مەنٸڭ مىناۋ كٸشكەنتاي ۇلىم مەنەن كەيٸن مەنٸڭ تاق مۇراگەرٸم بولسىن», - دەيدٸ. سٶيتٸپ, قايدۋدى اللانىڭ قالاۋىمەن جاقسىلىپ تاماقتاندىرىپ, جاقسىلاپ ٶسٸرٸڭدەر دەپ بۇيىرادى». [8. 104 ب].

وسى قۇرىلتايدان بايقايتىنىمىز سول كەزدەگٸ شىڭعىس ۇرپاقتارى اراسىندا اتاعى اسقاق باتۋ حان سيياقتى, قايدۋدىڭ دا ٶز زامانداستارى اراسىندا ابىرويى سونداي دەرەجەدە بولعانىن انىق بايقايمىز. دەربەس مەملەكەتتٸ قۇرا وتىرىپ, ونىڭ استانا قالاسى رەتٸندە تاراز قالاسىن تاڭداپ الدى. ەجەلدەن قانشاما ۇلىستاردىڭ تارتىسى مەن تالاسىنا اينالعان, تٷركٸ, تٷرگەش, قارلۇق, قاراحان, قاراقىتاي سيياقتى ۇلى قاعاناتتاردىڭ استاناسى بولعان, بٸلٸم مەن عىلىمنىڭ, مەدەنيەت پەن ٶركەنيەتتٸڭ ورداسىنا اينالعان قاسيەتتٸ تاراز قالاسىن تاڭداۋى دا تەگٸن ەمەس ەدٸ. تاڭداپ قانا قويعان جوق, شاپقىنشىلىقتان جارتىلاي قيراعان قالانى قايتا تۇرعىزىپ, ورتا ازييالىق حورەزمشاحتاردىڭ سەندٸ قالاسىنداي حان وتىراتىن ۇلى ورداعا لايىقتى ەتٸپ سالدىردى. قورعانىس قامالدارى كٷشەيتٸلٸپ, قالا ٸشٸ جاڭاشا ٶزگەرٸسكە ەنٸپ, شىعىستىڭ شىنايى سۇلۋلىعىنداي قۇلپىردى. وسىدان باستاپ قالانىڭ اتاۋى حالىقتىڭ اراسىندا يانگي تاراز, ياعني, جاڭا تاراز دەپ اتالدى. بۇل - قايدۋ حاننىڭ ٶركەنيەتكە قوسقان مەڭگٸلٸك قولتاڭباسى مەن مەملەكەتٸنٸڭ استاناسى رەتٸندە تاريحتىڭ تٶرٸنەن ٶز ورنىن الدى.

الىستى بولجاي الاتىن, ەربٸر ٸسكە قايىر-قاسيەت كٶزٸمەن قاراي الاتىن ساياساتكەرلٸگٸمەن قۇرعان مەملەكەتٸنٸڭ ٶزٸ كەتكەن سوڭ شاعاتاي ۇرىقتارىنىڭ يەلەنٸپ قالاتىنىن قايران قايدۋ قايدان بٸلسٸن?! التىن وردانىڭ دەۋٸرلەۋٸ مەن دامۋى, مەدەنيەتٸنٸڭ ٶركەندەۋٸ مەن ٶسٸپ-ٶنۋٸ باتۋ حانعا قالاي بايلانىستى بولسا, شاعاتاي ۇلىسى مەن كەيٸننەن پايدا بولعان موعولستان مەملەكەتٸنٸڭ دە جارقىراپ تاريح بەتٸنە شىعىپ قالىپتاسۋى وسى قايدۋدىڭ اقىلدىلىعى مەن كٶرەگەن ەڭبەگٸنٸڭ ارقاسى دەپ تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. قانشا باراققا جەر بەرٸپ شاعاتاي ۇلىسىنا وتىرعىزعانىمەن بۇل اۋماقتىڭ ۇلى حانى قايدۋ بولىپ قالا بەردٸ. وسى ٶڭٸردەگٸ حاندار مەن ەمٸرلەر تەك قايدۋدىڭ بۇيرىعىمەن عانا تاعايىندالدى. جامال قارشى: «بٸزدٸڭ ەلدٸڭ حانى - كايدۋ يبن قىستاي يبن كاان ەل-كابير ٷكتاي يبن شىڭعىس حان, ول 670/1271 ج. قىركٷيەك ايىنىڭ سوڭىندا تارازدا تاققا وتىرعان. ول ەدٸلەتتٸ, جومارت, جۇمساق مٸنەزدٸ, ەلدٸڭ مٷددەلەرٸن تٷسٸنەتٸن, بٸلٸمدٸ, مۇسىلمانداردى قولداۋشى, مەيٸرٸمدٸ, تاپقىر حان ەدٸ, اللا ونىڭ تاعدىرىن جەڭٸلدەتسٸن». [8. 104 ب] - دەپ ونى سونداي بيٸك دەرەجەدە ماقتاپ سٶيلەيدٸ جەنە ونىڭ استانا قالاسى تاراز ەكەنٸن, ٶزٸنٸڭ وسى قالادا حان تاعىنا وتىرعانىن تايعا تاڭبا باسقانداي سەنٸمدٸ باياندايدى. جامال قارشىنىڭ قايدۋ حاننىڭ تارازداعى سارايىندا ەكٸ مەرتە بولعانىن ەسكەرسەك بۇل ناقتىلىق دەپ قابىلدايمىز. قايدۋ تەك اقىلدى باسشى بولىپ قانا قويعان جوق, سول كەزدەگٸ عىلىم يەلەرٸن دە قاتتى قۇرمەتتەگەن. جامال قارشىنى ٶز ورداسىنا ەكٸ مەرتە قابىلداپ, وعان عىلىم مەن بٸلٸمنٸڭ دامۋىنا ٷلەس قوسۋىن سۇراپ, ول ٷشٸن بارلىق جاعدايدى جاسايتىنىن دا ايتقان ەكەن. جامال قارشىنىڭ ٶزٸ: «مەن وعان قىزمەتكە ەكٸ رەت قابىلداندىم: ونىڭ بيلٸگٸنٸڭ باسىندا جەنە بيلٸگٸنٸڭ سوڭىندا. ەربٸر قابىلدانعانىمدا ونىڭ ماعان دارىندى جان رەتٸندە قارايتىن جىلى ىقىلاسى مەن يگٸلٸگٸنە, راقىمى مەن قۇرمەتٸنە يە بولاتىنمىن. ول ٶزٸنٸڭ اقسٷيەكتەرٸ مەن حالقىنىڭ جوعارعى توپ مٷشەلەرٸ الدىندا ماعان ەرەكشە نازار اۋدارىپ, مەنٸ اتاپ ٶتەتٸن. ونىڭ بيلٸگٸ 33 جىلعا سوزىلدى, 701/1301 جىلدىڭ باسىندا 68 جاسىندا قايتىس بولدى». [8. 104 ب] - دەپ ماقتانىشپەن ايتۋى تەگٸن ەمەس.

سونىمەن 1270 جىلى كٶكتەم شىعا باراق حان ەلحاندىقتاردىڭ يەلٸگٸنە, قۇرىلتاي كەڭەسٸنٸڭ بۇيرىعى بويىنشا جورىققا اتتانادى. وعان قايدۋ حان دا اتالاس باۋىرلارى قىپشاق پەن چاپاتتى كٶپ ەسكەرمەن قوسا اتتاندىرادى. بٸراق, قايدۋ حان باۋىرلارىنا جاسىرىن تاپسىرما بەرەدٸ: ەگەر باراق پەن اباعا حان سوعىسۋعا بەتپە-بەت كەلگەن جاعدايدا, ەكەۋٸنٸڭ ول سوعىستى تاستاپ شىعۋىن تاپسىرادى. وسىلايشا باراقتىڭ جەڭٸلۋٸن تٸلەپ, ونىڭ شاعاتاي ۇلىسىن ٶزٸنە مەڭگٸلٸك قوسىپ الىپ, ٷكٸتاي ۇلىسىنىڭ جاڭا مەملەكەتٸن قۇرۋدى ارماندايدى. شىنىندا دا قايدۋ تاپسىرعانداي شايقاس باستالار الدىندا ەكٸ باۋىرى مايدان دالاسىن تاستاپ كەتەدٸ دە, باراق حان گەرات تٷبٸندە وڭباي جەڭٸلٸپ, قىرعىنعا ۇشىرايدى. سول سەتتٸ پايدالانعان قايدۋ تاشكەنت ماڭىندا جاتقان باراققا ونى تاستاپ كەتكەن ەمٸرلەردٸ جازالاۋ ٷشٸن كٶمەككە كەلگەنٸن ايتىپ حابار بەرەدٸ. بٸراق, باراق ولارمەن ٶز ەسەبٸ بار ەكەنٸن جەتكٸزٸپ, كٶمەككە مۇقتاج ەمەسپٸن دەگەن سىڭاي تانىتقانىن ەستٸگەن قايدۋ حان ەكٸ تٷمەن ەسكەرٸمەن ونىڭ لاگەرٸن قورشاۋعا الادى. نە كەرەك سول تٷنٸ باراق حان بەلگٸسٸز جاعدايدا كٶز جۇمادى. وسىمەن قايدۋ حان ٶز يەلٸگٸندەگٸ باقتالاس حان ۇرىقتارىنان تولىعىمەن قۇتىلادى دا, 1271 جىلى ٶزٸنٸڭ جەكە مەملەكەتٸن قۇرىپ, تاراز قالاسىندا حان تۇعىرىنا وتىرادى دا, مەملەكەتٸندە شەكسٸز بيلٸكتٸ يەلەنٸپ, ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن ٶزٸنە باعىناتىن قۋىرشاق حانداردى تاعايىنداۋمەن ٶمٸرٸن ٶتكٸزەدٸ. قايدۋ تاراپىنان باراقتىڭ ورنىنا سونداي قۋىرشاق حان شاعاتايدىڭ نەمەرەسٸ نيكباي وتىرادى. بٸراق, ول دا ۇزاق وتىرماي ٶلٸم قۇشقان سوڭ ونىڭ ورنىنا شاعاتايدىڭ شٶپشەگٸ بۇقا تەمٸردٸ وتىرعىزادى. جامال قارشى بىلاي باياندايدى: «بۇقا-تەمٸر يبن كاداعاي يبن بٶرٸ يبن مۋتۋگەن يبن شاعاتاي تاققا 671 / 1272-1273 جىلدارى قايدۋدىڭ بۇيرىعى بويىنشا تٷنگٸ شايقاستا نيكباياندى ٶلتٸرگەننەن كەيٸن بارىپ, ورنىنا وتىردى. بۇقا تەمٸر 680 / 1281-1282 جىلدارى قايتىس بولدى». [9. 105 ب].

قاراپ وتىرساق, جامال قارشى ايتقانداي بارلىعى دا قايدۋدىڭ بۇيرىعىمەن تاعايىندالىپ وتىرعان. بۇل ۇلىستىڭ ۇلىق حانى قايدۋ بولعانى سول دەۋٸردە بەلگٸلٸ ەدٸ. كٷشەيٸپ العان قايدۋ حان بٷكٸل قىتايدى جاۋلاپ العان قۇبىلايمەن سان مەرتە ايقاسقا شىعادى. ونىمەن تەرەزٸ تەڭ پاتشا رەتٸندە سٶيلەسٸپ, كەلٸسٸمدەر جٷرگٸزەدٸ. ٶزٸن ەلەمنٸڭ ەمٸرشٸسٸ سانايتىن قۇبىلاي بۇعان كٶنە الماي ەكەۋٸنٸڭ اراسىندا قانشاما جويقىن جورىقتار بولىپ, قانشاما جاننىڭ قانى سۋداي اعادى. بۇل ەسٸرەسە, قۇبىلايدىڭ 1271 جىلى ٶز مەملەكەتٸن قىتايلىق يۋان اتاۋىنا اۋىستىرعان كەزدە مٷلدەم ٶرشي تٷستٸ. سەبەبٸ, قايدۋ حان ەۋ باستان-اق قۇبىلايدىڭ اتا-بابا سالتىنان الىستاپ بارا جاتقانىن, باباسى شىڭعىسحاننىڭ قۇراستىرىپ كەتكەن مەڭگٸلٸك ەلٸنٸڭ «التىن جوسىق» زاڭىنىڭ قىتايلانىپ بارا جاتقانىن ٶتە قاتال سىنعا الىپ, ونى ٶز اتالاستارىنا جاساعان قاستاندىق دەپ سانايتىنىن ايتىپ, مۇنداي ساتقىندىقپەن ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن كەلٸسە الماي كەتتٸ. ەسٸرەسە, شاعاتاي تاعىنا جامال قارشى ايتقانداي: «قايدۋدىڭ بۇيرىعى بويىنشا 681 / 1282-1283 جىلدارى باراقتىڭ ۇلى دۋۆا ەكەسٸ مەن اتاسى كٶتەرگەن ولاردىڭ تاعىنا كەلٸپ وتىردى» [10. 106 ب]. - دەگەندەي, باراقتىڭ ۇلى دۋبانى وتىرعىزعاننان كەيٸنگٸ ەكەۋٸنٸڭ بٸرٸككەن قولدارى سان مەرتە قۇبىلايدىڭ قالىڭ قولىمەن شايقاسقا تٷستٸ.

شىڭعىس ۇرىقتارىنىڭ ٸشٸندە دەل سول كەزدە وسى قۇبىلايدان اسقان ادۋىندى يمپەرييا بولعان جوق, ونىڭ جاي كٷندەگٸ ەسكەر سانىنىڭ ٶزٸ 300 مىڭداي, ال سوعىس ۋاقىتىندا 500-600 مىڭداي ەسكەر شىعارا الاتىن ەڭ قۋاتتى ەل ەدٸ. وسىنداي ايبىندى يۋان يمپەريياسىمەن قايدۋدىڭ كٷرەسۋٸ سول كەزدەگٸ باسقا ۇلىس حاندارى ٷشٸن ٷش باستى اجداھامەن ايقاسقانداي قورقىنىشتى كٶرٸنەتٸن. بٸراق, بۇل قايدۋدى ەش ٷرەيلەندٸرگەن ەمەس, قايتا ول «اتا زاڭنىڭ ساتقىنى» سانالاتىن باۋىرىن قالايدا تالقانداۋدى, تٸپتەن بولماعاندا ونىڭ بەتٸن قايتارۋدى ويلايتىن. بار ارمانى ۇلى مۇعۇل يمپەريياسىنىڭ التىن تاعىن قايتا قالپىنا كەلتٸرٸپ, باباسى شىڭعىستاي بٸر تۋدىڭ, بٸر شاڭىراقتىڭ استىنا جيناۋ بولاتىن. ەيتسە دە مۇنىڭ بەرٸ وڭاي شارۋ ەمەس ەدٸ.

1286 جىلى قۇبىلايدىڭ سەنٸمدٸ ەرٸ ۇلىق ەمٸرلەرٸنٸڭ بٸرٸ, قانشاما جىلدان بەرٸ قاسىندا بٸرگە جٷرگەن ٶزٸنٸڭ اتالاسى, شىڭعىسحاننىڭ كٸشٸ ٸنٸسٸ وتچيگيننٸڭ ۇرىعى نايا ەمٸرشٸ, قۇبىلايعا قارسى استىرتىن ەرەكەتكە كٶشەدٸ. قىتايدى جاۋلاۋ بارىسىندا كٶرسەتكەن ەڭبەكتەرٸ مەن ادالدىعى ٷشٸن قۇبىلاي حان وعان كٶپتەگەن قالالارى بار بٸر ايماقتى ەنشٸسٸنە بەرگەن. وسى اۋماقتى بيلەي وتىرىپ, ٶزٸنٸڭ بارلىق كٷش-قۋاتىن كٶتەرٸپ العان نايانىڭ قول استىندا سول كەزدە 300 مىڭنان اسا ەسكەرٸ بار ەدٸ. ٶزٸنٸڭ كٷش-قۋاتىنا سەنگەن ول, بيلٸككە دەگەن ويى ٶزگەرٸپ, قۇبىلايعا قارسى ەسكەري تٶڭكەرٸس جاساۋدى ۇيىمداستىرادى دا, ول ٷشٸن ٶزٸنە وداقتاس ٸزدەيدٸ. بۇل تۋرالى ماركو پولو بىلاي باياندايدى: «قۇبىلايدىڭ نايا ەسٸمدٸ بٸر ەمٸرشٸسٸ بولدى. جاسى وتىزدان اسقان جاس بولسا دا كٶپتەگەن قالالار مەن اۋدانداردى يەمدەنگەن اۋماقتىڭ باسقارۋشىسى ەدٸ. ول اۋماق بۇعان 400 مىڭداي اتتى ەسكەر جيناۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. بٸراق, ونىڭ وسى جاستىق البىرت سەزٸمٸ وسىنشاما بيلٸكتٸڭ باسىندا تۇرعان ونىڭ ويىن ٶزگەرتٸپ, ادال بولۋ مەن وعان دەگەن باعىنۋشىلىقتان قۇتىلۋ جٶنٸندە وي سالدى. 1286 جىلى ول قولىنداعى وسى بٸر ٷلكەن كٷشكە سٷيەنە وتىرىپ بيلٸكتٸ باسىپ الۋعا قادام جاسايدى. وسى ماقساتپەن ول جاسىرىن تٷردە ٶزٸنٸڭ وداقتاسى ەرٸ قولداۋشىسى بولا الاتىن قايدۋ حانعا ەلشٸ جٸبەرەدٸ». [11. 80 ب].

وسى تۇستا وعان وداقتاس بولاتىن قايدۋ حاننان ارتىق جان جوقتى, ونىڭ ٷستٸنە قايدۋدىڭ ونىمەن قاس ەكەنٸن دە بٸلەتٸن. سونىمەن بٸر تٷندە قايدۋعا ەلشٸ جٸبەرەدٸ. مۇنىڭ بۇل ەرەكەتٸن قايدۋ حان قۋانا-قۋانا قۇپ الىپ, 150 مىڭ ەسكەرمەن وعان كٶمەككە كەلەتٸنٸن جەتكٸزەدٸ. بەرٸ قۇپييا تٷردە جاسالادى. ەكٸ جاق استىرتىن حاتتار الماسىپ, نايا قايدۋ حانمەن بٸرٸگۋ ٷشٸن شىعىس تٷركٸستانعا قاراي جاسىرىن تٷردە قوزعالادى. بٸراق, بۇل قىلمىستىڭ سىرىن بٸلٸپ قويعان قۇبىلاي, قولىنداعى 300 مىڭ ەسكەرمەن جىلدامداتا جورىققا شىعىپ, تىنىم تاپپاستان كٷنٸ-تٷنٸ جٷرٸپ وتىرىپ, بٸر تٷندە ناياننىڭ ورداسىن قورشاپ الادى دا, ونىڭ كٶزٸن جويادى جەنە وسى قاستاندىعى ٷشٸن وتچيگيننٸڭ ۇرپاقتارىنىڭ ەسٸمدەرٸن تاريح بەتٸنەن مٷلدەم سىزعىزىپ تاستايدى. قايدۋدىڭ دا قۇبىلايعا قارسى ەڭ ماڭىزدى قارسىلىعى بولاتىن جەنە ونى نايانىڭ قالىڭ قولى ارقىلى تالقانداپ, جەڭٸسكە جەتەم دەگەن ۇشقىر ويىنىڭ تاس-تالقانى شىعادى. ەيتكەنمەن بۇل ونى قىنجىلتا قويمادى. ٶيتكەنٸ, ول بۇل كەزدە ٶز الدىنا جەكە مەملەكەتٸ بار, ەشكٸمگە مۇقتاج ەمەس تەۋەلسٸز حاندىقتىڭ بيلەۋشٸسٸ ەدٸ.

قايدۋ قۇرعان مەملەكەت ماۋەرەنناھر, جەتٸسۋ, شىعىس تٷركٸستان مەن تارباعاتاي, ەمٸل ٶلكەسٸنە دەيٸنگٸ كەڭ القاپتى قامتىدى. وسىنشاما ٷلكەن تەرريتورييا قايدۋ يمپەريياسى دەپ اتالدى. مۇنىڭ اتاعى دٷركٸرەپ تۇرعان شاعىندا شاعاتاي ۇلىسى دەگەن مٷلدەم اۋىزعا الىنبادى. 1271 جىلداردان باستاپ قۇرىلعان ۇلى مەملەكەتٸن ٶزٸ ٶلگەن 1301 جىلعا دەيٸن باسقاردى جەنە اۋماعىن كەڭەيتە وتىرىپ, ۇلدارىنا جاڭا حاندىقتىڭ نەگٸزٸن قالاپ بەردٸ. وسى 30 جىلدىڭ ٸشٸندە  ول قۇبىلايمەن, قۇلاعۋمەن, ٸشٸنارا شاعاتاي ۇلىسىنىڭ حاندارىمەن جەر اۋماعى ٷشٸن ايقاسقا تٷسە وتىرىپ, ٶز مەملەكەتٸن بيٸك دەرەجەگە كٶتەردٸ. نەگٸزٸنەن, سوعىستارىنىڭ كٶبٸسٸ قۇبىلايمەن ٶتتٸ. ول ٶز ٶمٸرٸندە قۇبىلايمەن اشىق شايقاسقا 41 رەت شىعىپ, سونىڭ سوڭعى 42-شٸ قاقتىعىسىندا قاتتى جارالانىپ, باباسى شىڭعىستىڭ اتاقونىسى بولعان قاراقورىم دالاسىندا سول جاراقاتتان قايتىس بولادى. ەدٸلدٸك پەن ادالدىقتى, ەلدٸك پەن تەڭدٸكتٸ, ەركٸندٸك پەن تاتۋلىقتى اڭساعان سايىن دالانىڭ قايتپاس-قايسار ايباتتى جولبارىسىنا اينالعان تاريحتىڭ تاعىلىمدى تۇلعاسى وسىلايشا كٶز جۇمدى.  راشيد اد-دين: «دەنەسٸن ارۋلاپ, ون كٷن جٷرٸپ, ٶزٸنٸڭ ورداسى سانالاتىن وڭتٷستٸكتەگٸ ٸلە مەن شۋ ٶڭٸرٸندەگٸ شانحورلىق اتالاتىن بيٸك تاۋ ەتەگٸنە جەرلەدٸ. بۇل جەر تارساكەنت (تاراز) جەنە قارالىق دەپ اتالاتىن ٷلكەن ەكٸ مەكەننەن تۇرادى» [12. 16 ب] - دەپ حابارلايدى.

كٷيرەۋ مەن ىدىراۋ: سوڭعى سەرپٸلٸس

ونىڭ جەرلەۋ رەسٸمٸ ٶتكەسٸن, ول تۇرعىزىپ كەتكەن مەملەكەتتٸڭ التىن تاعىنا ونىڭ ٷلكەن ۇلى چاپار (دجافار) وتىرادى. ەكەسٸنٸڭ ٸسٸن ەرٸ قاراي جالعاستىرعان ول قۇبىلايدىڭ نەمەرەسٸ تەمٸر قاھانمەن سوعىسىن جالعاستىرا بەرەدٸ. چاپار قاراقورىمدا, باراقتىڭ ۇلى دۋۆا امۋدارييادا قۇلاعۋ بالالارىمەن ەكٸ جاقتاپ ٷزدٸكسٸز جورىقتار جالعاسىن تاۋىپ تۇرادى. بٸراق, ايبىندى قايدۋ حان كەتكەن سوڭ, بارلىق حان ۇرىقتارى بۇلاردان تايسالمايتىن دەرەجەدە جان-جاقتان قىسپاققا الادى. چاپار تەمٸر قاھاننان جەڭٸلٸپ, كٷشٸ ەلسٸرەي تٷسەدٸ. تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا ول ەكەسٸ سيياقتى اقىلدى, ايلاكەر, كٶرەگەن بولماي شىعادى. ونىڭ سول بٸر ەلسٸزدٸگٸنەن قايدۋ قۇرعان مەملەكەت ەندٸ جالتاق ۇلداي دۋۆانىڭ تەۋەلدٸلٸگٸنە قارايدى. دۋۆا حان وسى سەتتٸ پايدالانا وتىرىپ, قاسيەتتٸ قايدۋ حاننىڭ اقىلعا قونار ٸسٸن جالعاستىرعىسى كەلٸپ, بارلىق شىڭعىس ەۋلەتٸنٸڭ باسىن قوسىپ, ۇلى مۇعۇل يمپەريياسىن قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ جايلى قۇرىلتاي ٶتكٸزۋگە ۇسىنىس جاسايدى. 1304 جىلى عازان حاننىڭ ورداسىندا بارلىعى باس قوسىپ, ٶزارا تاتۋلىقپەن ٶمٸر سٷرۋدٸ قولدايدى دا, تەمٸر قاھاندى ۇلى حان دەپ تانۋعا كەلٸسٸم جاسايدى. بٸراق, مۇنىڭ بەرٸ كەيٸننەن سٶز جٷزٸندە قالىپ قويادى. وسى قۇرىلتايدان كەيٸن-اق سىرى بەلگٸسٸز, قۇپييا جاعدايدا شاعاتاي تۇقىمدارى چاپارمەن ەسكەري قاقتىعىستارعا بارادى دا چاپار جەڭٸلٸس تابادى. بۇعان اراشاشى بولعان دۋۆا بارلىعىن تاشكەنت قالاسىنا باس قوسۋعا شاقىرىپ ٸستٸڭ مەن-جايىن انىقتاماقشى بولادى. بٸراق, ارتىنشا تاعى دا بٸر بەلگٸسٸز سەبەپتەرمەن تالاس دالاسىنداعى شوي-بالىق دەگەن جەردە چاپاردىڭ كٸشٸ ٸنٸسٸ شاحا حانزاداعا شابۋىل جاسالادى. وعان دۋۆانىڭ كەيبٸر ەسكەرباسىلارى دا قوسىلىپ كەتەدٸ دە شاحانى تالقانداپ, تاراز قالاسىن باسىپ الادى.  [13. 35 ب]

قايدۋدىڭ استانا قالاسى تارازدى كٸشٸ بالاسى شاحا يەلەنٸپ قالعان بولاتىن. بٸراق, وسى سوعىستان كەيٸن تاراز قالاسى ولاردىڭ قولىنا ٶتٸپ, قالانىڭ بولاشاق ٶركەندەۋٸنٸڭ جولى كەسٸلدٸ دەۋگە بولادى. ال بۇل كەزدە چاپار ەرتٸس پەن التاي تاۋلارى جاعىندا تەمٸر قاھاننىڭ ەسكەرٸمەن سوعىسىپ جاتقان بولاتىن. بٸراق, ٶز ەسكەرٸ اراسىنداعى ەمٸرلەر اراسىنان الاۋىزدىق شىعىپ, ول دا جەڭٸستٸڭ دەمٸن تاتۋ ارمانىنان قۇر الاقان قالادى. قالعان-قۇتقان شامالى جاۋىنگەرٸمەن دۋۆاعا كەلٸپ تىعىلادى. اينالدىرعان بەس, التى جىلدىڭ ٸشٸندەگٸ وسى بٸر وقيعالاردان سوڭ ۇلى قايدۋ مەملەكەتٸنٸڭ تاعى قۇلاپ, شاعاتاي ۇلىستارىنىڭ قولىنا تولىققاندى ٶتەدٸ. تاريحتىڭ سارقىلماس سارى بٸتٸگ كٶزٸمەن قاراساڭ قايدۋ حان ۇلىسىن دۋۆا حان ەشقانداي قىرعىن سوعىسسىز-اق ٶز قولىنا قاراتىپ الادى دا شاعاتاي ۇلىسىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى تۇلعا رەتٸندە تاريح ساحناسىنا شىعا كەلەدٸ. وسىلايشا قايدۋ مەملەكەتٸ مەڭگٸلٸككە ٶشتٸ. 

تەڭٸردٸڭ نۇرى تٷسكەن بٸر پەندەدەن كەيٸن تاعى بٸر سونداي پەندەنٸڭ ٶمٸرگە كەلەرٸ تاريحي اقيقات ەكەنٸن ٶمٸردٸڭ ٶزٸ دەلەلدەپ بەردٸ. مەڭگٸلٸك ەشنەرسە جوق, بولمايدى دا بولماعان دا. قانشاما ٶرەلٸ ٸستٸڭ ٷستٸندە تۇرساڭ دا ٶرٸلمەي قالار تٸرلٸگٸڭنٸڭ تٸرشٸلٸگٸن كٶرگەندە ەرٸكسٸز تاعدىرعا باس يەتٸنٸڭ راس. بٸراق, پەندە ٶمٸر ەمەس, ٶمٸر پەندە ەمەس. ٶمٸر جالعاسىن تاۋىپ جٷرە بەرسە, ال پەندە ٶز تاريحىن سول ٶمٸرگە ايشىقتاپ جازىپ ٶمٸردەن ٶتٸپ كەتە بەرەدٸ.

ۇلى حان, ۇلى تاقتىڭ يەگەرٸ, ۇلى مەملەكەتتٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى, ۇلى جوسىقتى جاڭعىرتۋشى, ۇلى قۇرىلتايدىڭ سەبەپشٸسٸ بولعان قايدۋ حان - ٶز تاريحىن وسىلاي مەڭگٸلٸك اسپانىنىڭ استىندا مەڭگٸلٸككە جازىپ كەتكەن تاريحي بٸرەگەي تۇلعاعا اينالىپ قالا بەردٸ.

اسىلجان دۋلاتي

قر جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ

تاريحشى-دەرەكتانۋشى

پايدالانىلعان ەدەبيەتتەر:

1. 1.ينوك ماگاكييا «يستورييا مونگولوۆ XIII ۆ (يستورييا نارودا سترەلوۆ)». پەرەۆود ي وبياسنەنيە ك.پ.پاتكونوۆا. سانكت-پەتەربۋرگ. تيپوگرافييا يمپەراتورسكوي اكادەميي ناۋك  1871 گ. 10 بەت.
2. 2.فازلاللاح يبن رۋزبيحان «زاپيسكي بۋحارسكوگو گوستيا» (ميحمانناما-يي بۋحارا). (يستورييا كازاحستانا ۆ پەرسيدسكيح يستوچنيكاح). وتۆ. رەد. م.ح.ابۋسەيتوۆا; سوست: م.ح.ابۋسەيتوۆا. الماتى – «دايك-پرەس», 2007 گ. 144 بەت.
3. 3.راشيد اد-دين «سبورنيك لەتوپيسەي» 2-توم. يزداتەلستۆو اكادەميي ناۋك سسسر. موسكۆا 1952. لەنينگراد. پەرەۆود س پەرسيدسكوگو ل.ا.حەتاگۋروۆا, رەداكتسييا ي پريمەچانييا پروف. ا.ا.سەمەنوۆا. 112 بەت.
4. 4.يۋ.ر.پوچەكاەۆ. «تسارى وردىنسكيە. بيوگرافيي حانوۆ ي پراۆيتەلەي زالوتوي وردى». «ەۆرازييا» سانكت-پەتەربۋرگ. 2012 گ. 215 بەت.
5. 5.و.ك.كاراەۆ «چاگاتايسكيي ۋلۋس. گوسۋدارستۆو حايدۋ. موگۋليستان». وبرازوۆانيە كىرrىزسكوگو نارودا.- ب.: كىرگىزستان, 1995 گ. 18 بەت.
6. 6.«مۋيزز ال-انساب» (پروسلاۆليايۋششەە گەنەولوگيي). الماتى: «دايك-پرەسس», 2006 گ,  وتۆ. رەد. ا.ك.مۋمينوۆ. پەرەۆود س پەرسيدسكوگو, پرەديسلوۆيە, پريمەچانييا, پودگوتوۆكا فاكسيميلە ك يزدانييۋ ش.ح.ۆوحيدوۆا. 60 بەت.
7. 7.راشيد اد-دين «سبورنيك لەتوپيسەي» 3-توم. يزداتەلستۆو اكادەميي ناۋك سسسر. موسكۆا 1952. لەنينگراد. پەرەۆود س پەرسيدسكوگو ل.ا.حەتاگۋروۆا, رەداكتسييا ي پريمەچانييا پروف. ا.ا.سەمەنوۆا. 71 بەت.
8. 8.دجامال ال-كارشي «ال-مۋلحاكات بي-س-سۋراح». وتۆ. رەد. ا.ك.مۋمينوۆ. ۆۆەدەنيە, پەرەۆود س ارابسكو-پەرسيدسكوگو, كوممەنتاريي, تەكست, فاكسيميلە ش.X.ۆوحيدوۆا, ب.ب.امينوۆا. الماتى: «دايك-پرەسس» 2005 گ. 104 بەت.
9. 9.دجامال ال-كارشي «ال-مۋلحاكات بي-س-سۋراح». وتۆ. رەد. ا.ك.مۋمينوۆ. ۆۆەدەنيە, پەرەۆود س ارابسكو-پەرسيدسكوگو, كوممەنتاريي, تەكست, فاكسيميلە ش.X.ۆوحيدوۆا, ب.ب.امينوۆا. الماتى: «دايك-پرەسس» 2005 گ. 105 بەت.
10. 10.دجامال ال-كارشي «ال-مۋلحاكات بي-س-سۋراح». وتۆ. رەد. ا.ك.مۋمينوۆ. ۆۆەدەنيە, پەرەۆود س ارابسكو-پەرسيدسكوگو, كوممەنتاريي, تەكست, فاكسيميلە ش.X.ۆوحيدوۆا, ب.ب.امينوۆا. الماتى: «دايك-پرەسس» 2005 گ. 106 بەت.
11. 11.ماركو پولو «پۋتەشەستۆيە ۆ 1286 گودۋ پو تاتاري ي درۋگيم سترانام ۆوستوكا». سانكت-پەتەربۋرگ. تيپوگرافييا پ.پ.مەركۋلەۆا 1873 گ. 80 بەت.
12. 12.راشيد اد-دين «سبورنيك لەتوپيسەي» 2-توم. يزداتەلستۆو اكادەميي ناۋك سسسر. موسكۆا 1952. لەنينگراد. پەرەۆود س پەرسيدسكوگو ل.ا.حەتاگۋروۆا, رەداكتسييا ي پريمەچانييا پروف. ا.ا.سەمەنوۆا. 16 ست.
13. 13.و.ك.كاراەۆ «چاگاتايسكيي ۋلۋس. گوسۋدارستۆو حايدۋ. موگۋليستان». وبرازوۆانيە كىرrىزسكوگو نارودا.- ب.: كىرگىزستان, 1995 گ. 35 بەت.