Maqalamdy qazaqtyń kórnekti jazýshysy Iliias Esenberlinniń myna sózimen bastaǵandy jón kórdim: «Halqymnyń qiyn da erlikke toly tarihyn sýretteý mindeti ómirimniń mánine ainaldy. Elimniń ótkenin áńgimeleý ómirimniń basty maqsaty boldy. Memlekettik jáne ulttyq tutastyqtyń ómirsheńdigi men ony saqtap qalý úshin bolǵan kúres týraly shynaiy tarihty kórsetý. «Kóshpendilerde» jáne «Altyn Orda» trilogiiasynda men osy týraly aitqym keldi».
Altyn Orda tóńireginde ulttyq tarihymyzda qazir bolyp otyrǵan ózgeristerdi túsiný úshin ótken kúndi bir sholyp shyǵý qajet.
Tóńkeriske deiingi tarihshy ataýlynyń barlyǵy qazaqtardy Altyn Ordanyń murageri dep tanydy. Máselen, Shoqan Ýálihanov qazaqtar ózderin Altyn Orda halqynyń urpaǵy dep sanaitynyn jazdy. Dál osy ǵylymi konsensýs Qazan tóńkerisinen keiin de 20 jyl boiy saqtaldy.
1937 jyly B.D. Grekov pen A. Iakýbovskiidiń ǵylymi monografiiasy jaryq kórgen soń bári de túbirinen ózgere bastady. Boris Dmitrievich Grekov sonyń az-aq aldynda SSSR Ǵylym akademiiasynyń akademigi bolǵan edi, al artynsha Stalin syilyǵyn aldy. Onyń sózi Qazaqstan tarih ǵylymyna aitylǵan resmi úkimge ainaldy da qaldy: Qazaq handyǵy «Altyn Orda muragerleriniń» quramynan resmi túrde shyǵaryldy. 1937 jylǵy repressiiadan keiin tarihshy ataýly úreimen ómir súrdi. 1937 jyly atylyp ketken Sanjar Asfendiiarovtyń ólimi Qazaqstannyń tarihshylarynyń kóz aldynan ketpei qoidy. «1937 jyldyń 29 qyrkúieginde «Kazahstanskaia pravda» Qazaq marksizm-leninizm institýty stýdentteriniń «Tarihshy atyn jamylǵan japon shpiony» atty maqalasyn jariialady. Onda Sanjar Asfandiiarovqa «handardy maqtap, qazaq halqynyń tarihyna qiianat jasady» degen aiyp taǵyldy.
Qazaqstannyń tarihshylary men ideologtary partiianyń jańa ustanymyna beiimdelýmen birge, «Altyn orda murasynyń» jurnaǵyn bolsa da saqtap qalýǵa tyrysty. Qazaq aqyn-jazýshylary, tarihshylarynyń barlyǵy Altyn orda kniazi Edigeni Qazaq tarihynyń basty ulttyq batyrlarynyń biri dep jyrlai bastady.
1940-jyldary qazaq jazýshysy, ádebiettanýshy, filologiia ǵylymdarynyń doktory Qajym Jumaliev Edige pesasyn qoidy. Onyń 1942 jyly jaryq kórgen «Qazaq ádebieti» kitabynda (orta mektepterdiń 8-synybyna arnalǵan oqýlyq) Edige Qazaq halqynyń negizgi batyrlarynyń biri delingen. Sábit Muqanov sol 1942 jyly shyqqan «XVIII — XIX ǵǵ. qazaq ádebieti tarihynyń ocherkteri» kitabynda: «Týǵan halqynyń táýelsizdigi úshin kúres Edige syndy tarihi batyrlardy dúniege ákeldi», — dep jazdy. Iaǵni, Sábit Muqanov qazaq batyrlarynyń arasynan birinshi oryndy Edigege berdi. Odan ári jazady: «Mońǵoldyń Shyǵys pen Orta Aziiany túgel bilegen Shyńǵys hany qaitys bolǵan soń, tuńǵysh uly Edil jaǵasynda «Altyn Orda» memleketiniń negizin qalady. Memleket 300 jyl boiy dáýirledi. Ony basqarýǵa, qorǵaýǵa Edige, Qobylandy, Shora, Syrym, Mamai, Qaztýǵan, Shalkiiz syndy qazaq batyrlary da atsalysyp, dańqqa ie boldy. Osynaý tarihi tulǵalardyń jerin syrtqy jaýdan qorǵaǵan halyq batyrlary retinde tarihta aty qaldy». Osy jerde jazýshy Edigeni qazaqtyń batyry dep ashyq-aiqyn jazyp tur.
1943 jyly shyqqan «Qazaq SSR tarihynyń» avtorlary da Edigeni Qazaqstannyń orta ǵasyrlar tarihyndaǵy basty qaharmandardyń biri dep sanady. 1945 jyly Qazaqstan Kommýnistik partiiasy Ortalyq komitetiniń ekinshi hatshysy Jumabai Shaiahmetov «Qazaq SSR tarihy» kitabynyń ekinshi basylýyn ázirleý týraly» qaýlynyń jobasy talqylanǵan kezde «Edige qazaq arasynda kópshilik tanidy, balalaryna Edige dep at qoiyp júr, qarttar da balasyn Edige dep madaqtaidy», — dedi.
1944 jyly Álkei Marǵulan Edigeniń ómirine arnalǵan «Ertegidegi Edige men tarihtaǵy Edige» ǵylymi monografiiasyn jazyp shyqty. Qazir osy kitaptyń birde-bir nusqasy saqtalmaǵan. Buǵan eki túrli tuspal bar. Birinde osy kitapta Edige beinesin ulyqtaǵany úshin Álkei Marǵulannyń ózi qýdalana bastady, sondyqtan repressiiaǵa ushyraýdan qorqyp, kitaptyń búkil taralymyn óz qolymen joidy degen joramal aitylsa, ekinshisinde keńestiń quqyq qorǵaý organdary Edige jaiyndaǵy kitaptyń bárin joidy dep aitylady. Ár munyń negizi bar siiaqtanady. Edige tóńiregindegi osy oqiǵadan keiin Álkei Marǵulan Altyn Orda jáne qazaq aýyz ádebietin zertteýden qaýipsizdeý arheologiia salasyna ketip qutyldy. Álkei Marǵulan qýdalanýǵa deiin-aq Edige týraly: «Edige — Altyn Orda dáýirindegi eń erekshe tulǵalardyń biri. Edige búkil ómirin Otanyna arnaǵan. Sondyqtan onyń esimi qansha ǵasyr ótse de, umytylmai keledi», — dep jazǵan bolatyn.
Biraq ortalyqtyń qyspaqqa alýymen Edigeni zertteýge tyiym salynyp, onyń beinesi «Qazaq halqynyń ata-babalarynyń esimderi tizbeginen» syzyp tastaldy.
1944 jyly BKP (b) OK 1944 jylǵy 9 tamyzdaǵy «Tatar partiia uiymynda buqaralyq saiasi jáne ideologiialyq jumystardyń jai-kúii jáne ony jaqsartý sharalary» qaýlysynda berilgen Edige týraly epostyń handyq-feodaldyq máni týraly nusqaý shyǵardy. Sodan keiin SSSR-de Altyn ordanyń tarihyn zerttegen ǵalymdar da, Edigeniń ómirin zerttegender de qýdalana bastady. Sol tusta «Institýt «Edige» eposynda SSSR halyqtarynyń barlyǵyna jat ulttyq ideialar (orys halqyn jek kórýshilik jáne oǵan qarsy kúres, búkil Deshti Qypshaq dalasyndaǵy tatar taipalarynyń basyn qosý ideiasy) aitylǵanyn eskermegen» degen oilar aityldy. Altyn Ordany zertteýshiler «Edige» eposy pantúrkizm jáne ultshyldyq ideialaryna toly», bul «halyqtyń emes, handar men feodaldardyń eposy» dep aiyptaldy.
Osylaisha, keńestik kezeńde 1944 jyldan bastap Altyn Ordany zertteýge tyiym salynyp, Altyn Orda ataýynyń ózi jek kórinishti etildi. Qazaqstannyń resmi tarih ǵylymynda Altyn Orda «qazaqtardyń ata-babalarynyń (qypshaqtar) jerin jaýlap alǵan jat memleketke» ainaldy.
Keiinirekte, Altyn Orda taqyrybyn zerttegeni úshin qazaqtyń birtýar ǵalymy Qanysh Imantaiuly Sátbaev ta japa shekti. Ǵalym Edige eposyn zerttegeni úshin qýdalandy. Sonyń saldarynan Qanysh Sátbaev 1951 jyly Qazaqstan KP (b) OK hatshysy J. Shaiahmetovke, BKP (b) OK hatshysy M.A. Sýslovqa «ókinishke toly hattar» jazyp júrip, respýblika jáne búkilodaq biliginiń aldynda aqtalýyna týra keldi.
Osylaisha, 1950-jyldary keńester biligi «Altyn Orda» kontseptisine túbegeili jat tańbasyn basyp, «Qazaqstannyń ulttyq tarihynan» shyǵaryp tastady. 1980-jyldary jylymyq kezeń qylań bere bastady. 1983 jyly Iliias Esenberlin «Altyn Orda» trilogiiasyn aiaqtady. Jazýshy osy shyǵarmasynda Altyn Ordany Qazaq handyǵynyń atasy retinde sýrettedi. Alaida keńestik tsenzýranyń burynǵy ekpinine bailanysty, qalamgerdiń osy týyndysy «Kóshpendilerge» qaraǵanda qazaq oqyrmanynyń arasynda aitarlyqtai tanymal bola qoiǵan joq. Sonda da Iliias Esenberlin Altyn Ordany jekkórinishti qylǵan burynǵy kózqarasqa batyl qarsy bardy. Jazýshynyń osynaý batyl qimyly basyna bále bolýy da múmkin edi. Biraq kitap o basta qazaq tilinde jazylǵandyqtan, onyń ústine keńes saiasi júiesiniń birtindep jibi bastaýynyń arqasynda Iliia Esenberlin aman qaldy.
Sonymen qatar Qazaqstannyń kórnekti tarihshysy Veniamin Iýdin de Altyn Ordany ǵylymi turǵyda «aqtaýǵa» qol jetkize bastap edi. Onyń 1983 jyly az taralymmen shyǵarǵan birneshe ǵylymi maqalasy Altyn Ordany zertteýdiń jańa kontseptsiiasyna negiz boldy. Dál osy kontseptsiia Qazaqstanda qazir de basshylyqqa alynady. Ókinishke qarai, Veniamin Petrovich Iýdinniń ólimi onyń ideialaryna balta shapty. Degenmen, onyń jumystary jaily aitylǵan pikirler arqyly, ǵalymnyń kontseptsiiasy ýaqyt tezinen ótip, 2010-jyldardyń basynda moiyndala bastady.
Túiindei kele, keńestik kezeńde, 1937 jyldan bastap «Altyn Orda murasy» «ulttyq tarihtan» julyp alyndy deýge bolady. 1944 jyly sol protsess aiaqtaldy. Sodan 1980-jyldarǵa deiin «Altyn Orda» kontseptisine qatań tyiym salyndy. 1983 jyly jazýshylar da (Iliias Esenberlin), ǵalymdar da (Veniamin Iýdin) Altyn Ordany aqtaýǵa kiristi. Altyn Ordany aqtaý úderisine 2013-2014 jyldary Nursultan Ábishuly Nazarbaev pen Murat Muhanbetqazyuly Tájin «Qazaq handyǵy Altyn Ordanyń zańdy muragerleriniń biri» degen bekem tezisti aitýy núkte qoidy. Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń 2019 jylǵy Joldaýy «Qazaqstannyń ulttyq tarihynyń» jańa paradigmasyn qalyptastyrýǵa tyń serpin bere otyryp, osy taqyryptyń ózektiligin arttyra tústi.
Jaqsylyq Sábitov,
Tuńǵysh Prezident Qory janyndaǵy ÁESI sarapshysy
