ماقالامدى قازاقتىڭ كٶرنەكتٸ جازۋشىسى ٸليياس ەسەنبەرليننٸڭ مىنا سٶزٸمەن باستاعاندى جٶن كٶردٸم: «حالقىمنىڭ قيىن دا ەرلٸككە تولى تاريحىن سۋرەتتەۋ مٸندەتٸ ٶمٸرٸمنٸڭ مەنٸنە اينالدى. ەلٸمنٸڭ ٶتكەنٸن ەڭگٸمەلەۋ ٶمٸرٸمنٸڭ باستى ماقساتى بولدى. مەملەكەتتٸك جەنە ۇلتتىق تۇتاستىقتىڭ ٶمٸرشەڭدٸگٸ مەن ونى ساقتاپ قالۋ ٷشٸن بولعان كٷرەس تۋرالى شىنايى تاريحتى كٶرسەتۋ. «كٶشپەندٸلەردە» جەنە «التىن وردا» تريلوگيياسىندا مەن وسى تۋرالى ايتقىم كەلدٸ».
التىن وردا تٶڭٸرەگٸندە ۇلتتىق تاريحىمىزدا قازٸر بولىپ وتىرعان ٶزگەرٸستەردٸ تٷسٸنۋ ٷشٸن ٶتكەن كٷندٸ بٸر شولىپ شىعۋ قاجەت.
تٶڭكەرٸسكە دەيٸنگٸ تاريحشى اتاۋلىنىڭ بارلىعى قازاقتاردى التىن وردانىڭ مۇراگەرٸ دەپ تانىدى. مەسەلەن, شوقان ۋەليحانوۆ قازاقتار ٶزدەرٸن التىن وردا حالقىنىڭ ۇرپاعى دەپ سانايتىنىن جازدى. دەل وسى عىلىمي كونسەنسۋس قازان تٶڭكەرٸسٸنەن كەيٸن دە 20 جىل بويى ساقتالدى.
1937 جىلى ب.د. گرەكوۆ پەن ا. ياكۋبوۆسكييدٸڭ عىلىمي مونوگرافيياسى جارىق كٶرگەن سوڭ بەرٸ دە تٷبٸرٸنەن ٶزگەرە باستادى. بوريس دميتريەۆيچ گرەكوۆ سونىڭ از-اق الدىندا سسسر عىلىم اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ بولعان ەدٸ, ال ارتىنشا ستالين سىيلىعىن الدى. ونىڭ سٶزٸ قازاقستان تاريح عىلىمىنا ايتىلعان رەسمي ٷكٸمگە اينالدى دا قالدى: قازاق حاندىعى «التىن وردا مۇراگەرلەرٸنٸڭ» قۇرامىنان رەسمي تٷردە شىعارىلدى. 1937 جىلعى رەپرەسسييادان كەيٸن تاريحشى اتاۋلى ٷرەيمەن ٶمٸر سٷردٸ. 1937 جىلى اتىلىپ كەتكەن سانجار اسفەنديياروۆتىڭ ٶلٸمٸ قازاقستاننىڭ تاريحشىلارىنىڭ كٶز الدىنان كەتپەي قويدى. «1937 جىلدىڭ 29 قىركٷيەگٸندە «كازاحستانسكايا پراۆدا» قازاق ماركسيزم-لەنينيزم ينستيتۋتى ستۋدەنتتەرٸنٸڭ «تاريحشى اتىن جامىلعان جاپون شپيونى» اتتى ماقالاسىن جارييالادى. وندا سانجار اسفانديياروۆقا «حانداردى ماقتاپ, قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا قييانات جاسادى» دەگەن ايىپ تاعىلدى.
قازاقستاننىڭ تاريحشىلارى مەن يدەولوگتارى پارتييانىڭ جاڭا ۇستانىمىنا بەيٸمدەلۋمەن بٸرگە, «التىن وردا مۇراسىنىڭ» جۇرناعىن بولسا دا ساقتاپ قالۋعا تىرىستى. قازاق اقىن-جازۋشىلارى, تاريحشىلارىنىڭ بارلىعى التىن وردا كنيازٸ ەدٸگەنٸ قازاق تاريحىنىڭ باستى ۇلتتىق باتىرلارىنىڭ بٸرٸ دەپ جىرلاي باستادى.
1940-جىلدارى قازاق جازۋشىسى, ەدەبيەتتانۋشى, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قاجىم جۇماليەۆ ەدٸگە پەساسىن قويدى. ونىڭ 1942 جىلى جارىق كٶرگەن «قازاق ەدەبيەتٸ» كٸتابىندا (ورتا مەكتەپتەردٸڭ 8-سىنىبىنا ارنالعان وقۋلىق) ەدٸگە قازاق حالقىنىڭ نەگٸزگٸ باتىرلارىنىڭ بٸرٸ دەلٸنگەن. سەبيت مۇقانوۆ سول 1942 جىلى شىققان «XVIII — XIX عع. قازاق ەدەبيەتٸ تاريحىنىڭ وچەركتەرٸ» كٸتابىندا: «تۋعان حالقىنىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن كٷرەس ەدٸگە سىندى تاريحي باتىرلاردى دٷنيەگە ەكەلدٸ», — دەپ جازدى. ياعني, سەبيت مۇقانوۆ قازاق باتىرلارىنىڭ اراسىنان بٸرٸنشٸ ورىندى ەدٸگەگە بەردٸ. ودان ەرٸ جازادى: «موڭعولدىڭ شىعىس پەن ورتا ازييانى تٷگەل بيلەگەن شىڭعىس حانى قايتىس بولعان سوڭ, تۇڭعىش ۇلى ەدٸل جاعاسىندا «التىن وردا» مەملەكەتٸنٸڭ نەگٸزٸن قالادى. مەملەكەت 300 جىل بويى دەۋٸرلەدٸ. ونى باسقارۋعا, قورعاۋعا ەدٸگە, قوبىلاندى, شورا, سىرىم, ماماي, قازتۋعان, شالكيٸز سىندى قازاق باتىرلارى دا اتسالىسىپ, داڭققا يە بولدى. وسىناۋ تاريحي تۇلعالاردىڭ جەرٸن سىرتقى جاۋدان قورعاعان حالىق باتىرلارى رەتٸندە تاريحتا اتى قالدى». وسى جەردە جازۋشى ەدٸگەنٸ قازاقتىڭ باتىرى دەپ اشىق-ايقىن جازىپ تۇر.
1943 جىلى شىققان «قازاق سسر تاريحىنىڭ» اۆتورلارى دا ەدٸگەنٸ قازاقستاننىڭ ورتا عاسىرلار تاريحىنداعى باستى قاھارمانداردىڭ بٸرٸ دەپ سانادى. 1945 جىلى قازاقستان كوممۋنيستٸك پارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ ەكٸنشٸ حاتشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆ «قازاق سسر تاريحى» كٸتابىنىڭ ەكٸنشٸ باسىلۋىن ەزٸرلەۋ تۋرالى» قاۋلىنىڭ جوباسى تالقىلانعان كەزدە «ەدٸگە قازاق اراسىندا كٶپشٸلٸك تانيدى, بالالارىنا ەدٸگە دەپ ات قويىپ جٷر, قارتتار دا بالاسىن ەدٸگە دەپ ماداقتايدى», — دەدٸ.
1944 جىلى ەلكەي مارعۇلان ەدٸگەنٸڭ ٶمٸرٸنە ارنالعان «ەرتەگٸدەگٸ ەدٸگە مەن تاريحتاعى ەدٸگە» عىلىمي مونوگرافيياسىن جازىپ شىقتى. قازٸر وسى كٸتاپتىڭ بٸردە-بٸر نۇسقاسى ساقتالماعان. بۇعان ەكٸ تٷرلٸ تۇسپال بار. بٸرٸندە وسى كٸتاپتا ەدٸگە بەينەسٸن ۇلىقتاعانى ٷشٸن ەلكەي مارعۇلاننىڭ ٶزٸ قۋدالانا باستادى, سوندىقتان رەپرەسسيياعا ۇشىراۋدان قورقىپ, كٸتاپتىڭ بٷكٸل تارالىمىن ٶز قولىمەن جويدى دەگەن جورامال ايتىلسا, ەكٸنشٸسٸندە كەڭەستٸڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ەدٸگە جايىنداعى كٸتاپتىڭ بەرٸن جويدى دەپ ايتىلادى. ەر مۇنىڭ نەگٸزٸ بار سيياقتانادى. ەدٸگە تٶڭٸرەگٸندەگٸ وسى وقيعادان كەيٸن ەلكەي مارعۇلان التىن وردا جەنە قازاق اۋىز ەدەبيەتٸن زەرتتەۋدەن قاۋٸپسٸزدەۋ ارحەولوگييا سالاسىنا كەتٸپ قۇتىلدى. ەلكەي مارعۇلان قۋدالانۋعا دەيٸن-اق ەدٸگە تۋرالى: «ەدٸگە — التىن وردا دەۋٸرٸندەگٸ ەڭ ەرەكشە تۇلعالاردىڭ بٸرٸ. ەدٸگە بٷكٸل ٶمٸرٸن وتانىنا ارناعان. سوندىقتان ونىڭ ەسٸمٸ قانشا عاسىر ٶتسە دە, ۇمىتىلماي كەلەدٸ», — دەپ جازعان بولاتىن.
بٸراق ورتالىقتىڭ قىسپاققا الۋىمەن ەدٸگەنٸ زەرتتەۋگە تىيىم سالىنىپ, ونىڭ بەينەسٸ «قازاق حالقىنىڭ اتا-بابالارىنىڭ ەسٸمدەرٸ تٸزبەگٸنەن» سىزىپ تاستالدى.
1944 جىلى بكپ (ب) وك 1944 جىلعى 9 تامىزداعى «تاتار پارتييا ۇيىمىندا بۇقارالىق ساياسي جەنە يدەولوگييالىق جۇمىستاردىڭ جاي-كٷيٸ جەنە ونى جاقسارتۋ شارالارى» قاۋلىسىندا بەرٸلگەن ەدٸگە تۋرالى ەپوستىڭ حاندىق-فەودالدىق مەنٸ تۋرالى نۇسقاۋ شىعاردى. سودان كەيٸن سسسر-دە التىن وردانىڭ تاريحىن زەرتتەگەن عالىمدار دا, ەدٸگەنٸڭ ٶمٸرٸن زەرتتەگەندەر دە قۋدالانا باستادى. سول تۇستا «ينستيتۋت «ەدٸگە» ەپوسىندا سسسر حالىقتارىنىڭ بارلىعىنا جات ۇلتتىق يدەيالار (ورىس حالقىن جەك كٶرۋشٸلٸك جەنە وعان قارسى كٷرەس, بٷكٸل دەشتٸ قىپشاق دالاسىنداعى تاتار تايپالارىنىڭ باسىن قوسۋ يدەياسى) ايتىلعانىن ەسكەرمەگەن» دەگەن ويلار ايتىلدى. التىن وردانى زەرتتەۋشٸلەر «ەدٸگە» ەپوسى پانتٷركيزم جەنە ۇلتشىلدىق يدەيالارىنا تولى», بۇل «حالىقتىڭ ەمەس, حاندار مەن فەودالداردىڭ ەپوسى» دەپ ايىپتالدى.
وسىلايشا, كەڭەستٸك كەزەڭدە 1944 جىلدان باستاپ التىن وردانى زەرتتەۋگە تىيىم سالىنىپ, التىن وردا اتاۋىنىڭ ٶزٸ جەك كٶرٸنٸشتٸ ەتٸلدٸ. قازاقستاننىڭ رەسمي تاريح عىلىمىندا التىن وردا «قازاقتاردىڭ اتا-بابالارىنىڭ (قىپشاقتار) جەرٸن جاۋلاپ العان جات مەملەكەتكە» اينالدى.
كەيٸنٸرەكتە, التىن وردا تاقىرىبىن زەرتتەگەنٸ ٷشٸن قازاقتىڭ بٸرتۋار عالىمى قانىش يمانتايۇلى سەتباەۆ تا جاپا شەكتٸ. عالىم ەدٸگە ەپوسىن زەرتتەگەنٸ ٷشٸن قۋدالاندى. سونىڭ سالدارىنان قانىش سەتباەۆ 1951 جىلى قازاقستان كپ (ب) وك حاتشىسى ج. شاياحمەتوۆكە, بكپ (ب) وك حاتشىسى م.ا. سۋسلوۆقا «ٶكٸنٸشكە تولى حاتتار» جازىپ جٷرٸپ, رەسپۋبليكا جەنە بٷكٸلوداق بيلٸگٸنٸڭ الدىندا اقتالۋىنا تۋرا كەلدٸ.
وسىلايشا, 1950-جىلدارى كەڭەستەر بيلٸگٸ «التىن وردا» كونتسەپتٸسٸنە تٷبەگەيلٸ جات تاڭباسىن باسىپ, «قازاقستاننىڭ ۇلتتىق تاريحىنان» شىعارىپ تاستادى. 1980-جىلدارى جىلىمىق كەزەڭ قىلاڭ بەرە باستادى. 1983 جىلى ٸليياس ەسەنبەرلين «التىن وردا» تريلوگيياسىن اياقتادى. جازۋشى وسى شىعارماسىندا التىن وردانى قازاق حاندىعىنىڭ اتاسى رەتٸندە سۋرەتتەدٸ. الايدا كەڭەستٸك تسەنزۋرانىڭ بۇرىنعى ەكپٸنٸنە بايلانىستى, قالامگەردٸڭ وسى تۋىندىسى «كٶشپەندٸلەرگە» قاراعاندا قازاق وقىرمانىنىڭ اراسىندا ايتارلىقتاي تانىمال بولا قويعان جوق. سوندا دا ٸليياس ەسەنبەرلين التىن وردانى جەككٶرٸنٸشتٸ قىلعان بۇرىنعى كٶزقاراسقا باتىل قارسى باردى. جازۋشىنىڭ وسىناۋ باتىل قيمىلى باسىنا بەلە بولۋى دا مٷمكٸن ەدٸ. بٸراق كٸتاپ و باستا قازاق تٸلٸندە جازىلعاندىقتان, ونىڭ ٷستٸنە كەڭەس ساياسي جٷيەسٸنٸڭ بٸرتٸندەپ جٸبي باستاۋىنىڭ ارقاسىندا ٸلييا ەسەنبەرلين امان قالدى.
سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ كٶرنەكتٸ تاريحشىسى ۆەنيامين يۋدين دە التىن وردانى عىلىمي تۇرعىدا «اقتاۋعا» قول جەتكٸزە باستاپ ەدٸ. ونىڭ 1983 جىلى از تارالىممەن شىعارعان بٸرنەشە عىلىمي ماقالاسى التىن وردانى زەرتتەۋدٸڭ جاڭا كونتسەپتسيياسىنا نەگٸز بولدى. دەل وسى كونتسەپتسييا قازاقستاندا قازٸر دە باسشىلىققا الىنادى. ٶكٸنٸشكە قاراي, ۆەنيامين پەتروۆيچ يۋديننٸڭ ٶلٸمٸ ونىڭ يدەيالارىنا بالتا شاپتى. دەگەنمەن, ونىڭ جۇمىستارى جايلى ايتىلعان پٸكٸرلەر ارقىلى, عالىمنىڭ كونتسەپتسيياسى ۋاقىت تەزٸنەن ٶتٸپ, 2010-جىلداردىڭ باسىندا مويىندالا باستادى.
تٷيٸندەي كەلە, كەڭەستٸك كەزەڭدە, 1937 جىلدان باستاپ «التىن وردا مۇراسى» «ۇلتتىق تاريحتان» جۇلىپ الىندى دەۋگە بولادى. 1944 جىلى سول پروتسەسس اياقتالدى. سودان 1980-جىلدارعا دەيٸن «التىن وردا» كونتسەپتٸسٸنە قاتاڭ تىيىم سالىندى. 1983 جىلى جازۋشىلار دا (ٸليياس ەسەنبەرلين), عالىمدار دا (ۆەنيامين يۋدين) التىن وردانى اقتاۋعا كٸرٸستٸ. التىن وردانى اقتاۋ ٷدەرٸسٸنە 2013-2014 جىلدارى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ پەن مۇرات مۇحانبەتقازىۇلى تەجين «قازاق حاندىعى التىن وردانىڭ زاڭدى مۇراگەرلەرٸنٸڭ بٸرٸ» دەگەن بەكەم تەزيستٸ ايتۋى نٷكتە قويدى. قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ 2019 جىلعى جولداۋى «قازاقستاننىڭ ۇلتتىق تاريحىنىڭ» جاڭا پاراديگماسىن قالىپتاستىرۋعا تىڭ سەرپٸن بەرە وتىرىپ, وسى تاقىرىپتىڭ ٶزەكتٸلٸگٸن ارتتىرا تٷستٸ.
جاقسىلىق سەبيتوۆ,
تۇڭعىش پرەزيدەنت قورى جانىنداعى ەەسي ساراپشىسى
