Aýǵan balalaryna sodyrlar men terroristik shabýyldardan ǵana emes, jergilikti dástúrlerden de qater tónedi.
Alty jasar qyzǵa úilendi dep aiyptalǵan aýǵan moldasyn politsiia qamaýǵa aldy. Moldanyń ózi nekesin qyzdyń týystary ruqsatymen qiǵanyn aitsa, qyz balanyń ata-anasy muny teriske shyǵarady.
Moldanyń ózi bul áreketin «nekelesý» dep ataidy, qyzdyń áke-sheshesi adam urlaýǵa jatqyzady. Qalai bolǵanda da bul óte kúrdeli jaǵdai, alty jasar qyz balaǵa úilengenin aitqan aýǵan moldasy sottalǵaly jatyr.
«URLYQ» PA, «SYILYQ» PA?
Aýǵanstannyń Gor provintsiiasyndaǵy bir aýyldyń dini qyzmetkeri, jasy 50-den asqan Saiyd Muhamet Kárim osy aptada tutqyndalyp, kámelet jasqa tolmaǵan qyzdy urlap, úilenbek boldy dep aiyptaldy. Bul oqiǵa Aýǵanstandaǵy bala jastan úilený jáne onyń zańsyz ekeni týraly máselege jurt nazaryn taǵy aýdardy.
Kárim qyzdy ata-anasynan «syilyqqa» alǵanyn aitady. Olar moldanyń «din jolyndaǵy shákirtteri» eken. Al qyzdyń ata-anasy «Kárim qyzymyzdy maýsym aiynda urlap ketti» deidi. Azattyq radiosy kámelettik jasqa tolmaǵan qyz balanyń aty-jónin jariialamaýdy uiǵardy.
Aýǵanstan zańdary boiynsha, qyzdar 16 jastan bastap turmysqa shyǵýǵa quqyly. Biraq bul eldiń konstitýtsiiasy shariǵat zańyna da ruqsat beredi, solaisha jas balaǵa úilenýge jol ashylady. Shariǵat zańyn túsindirýshiler qyz bala baliǵat jasqa tolysymen turmysqa shyǵa alatynyn aitady.
KONSTITÝTsIIa MEN DIN
Aýǵanstan konstitýtsiiasyndaǵy keibir liberaldyq jáne demokratiialyq baptar «eshbir zań qasietti islam dininiń senimi men erejesine qarsy tura almaidy» degen qaýlymen qaishylyqqa túsip keledi. Shildeniń 27-si kúni Gor óńiri politsiiasy tutqyndaǵan Kárim «qyzdy maǵan syilyq retinde berdi, biz úilendik, sondyqtan men ony asyrap-baǵamyn» deidi.
Aýǵanstannyń dini dástúrler boiynsha qyzdar jaqyn týystyǵy joq bóten erkekpen oǵan turmysqa shyqqan jaǵdaida ǵana birge tura alady. Bul elde asyrap alý óte sirek kezdesedi. Gor provintsiiasy ortalyǵy Firýz Koh qalasynda qamalǵan Kárim «Ata-anasy qyzdaryn maǵan berip, qalaǵan jerińizge alyp ketińiz dedi. Ony baǵý úshin jienime berdim, ol biraq bir aptadan soń qyzdy ózime ákelip tastady» deidi.
Aýǵan balalarynyń keibiriniń taǵdyryn ata-analary olardyń pikirin suramastan sheshedi.
Alaida molda qyzdyń ata-anasy nelikten ózine syilyq jasaýǵa tiisti bolǵanyn túsindire almady. Aýǵanstanda Qudaiǵa jaǵamyz dep oilaityn aýyldy jerdiń adamdary din ókilderine aqsha, mal jáne jer syilap jatady. Keibir jaǵdailarda balalaryn da dini qyzmetkerdiń asyraýyna beredi.
«Qasietti Ramazan aiynda 30-40 adamnyń qatysýymen nekelestik» degen Kárim «qalyńdyqtyń» ata-anasy da bul rásimge qatysqanyn aitady. Kórshi Gerat provintsiiasyna turatyn qyzdyń ata-anasy bul málimdemeni úzildi-kesildi teriske shyǵaryp otyr, olar Gordaǵy politsiiaǵa «qyzymyzdy urlap ketti» degen aryz túsirgen.
Gor politsiiasy komandiriniń orynbasary Muhamet Zeman Adzami «Bul adam (moldany aitady – red.) úilengenimizdi qyzdyń ata-anasy maquldady deidi. Biz qyzdyń áke-sheshesimen de sóilestik, olar úilený toiynda bolmadyq dedi. Bizge qyzdaryn urlap ketkenin telefon arqyly habarlady» deidi.
TIRIDEI ÓRTENÝ
Kárim qyzben jynystyq qatynasqa túspegenin aitady. Jergilikti densaýlyq saqtaý mekemesi ókili onyń bul sózin rastady. Firýz Koh emhanasynda jumys isteitin dáriger Nashafarin Shihab «Eki akýsherkanyń qatysýymen tekserdik. Saraptama qyzdyń fizikalyq jáne psihologiialyq ziian shekpegenin kórsetti» deidi.
Gordaǵy áielder isi jónindegi keńse basshysy Masoma Ánýar mundai úilený oqiǵasyn «sumdyq jaǵdai» dep atady, biraq istiń anyq-qanyǵy áli anyqtalmaǵanyn eskertti. «Bul qyz urlanýy, adam saýdasynyń qurbany bolýy nemese osy adamǵa turmysqa berilgen bolýy múmkin. Biz 100 paiyz shyndyqty anyqtaý úshin jumys istep jatyrmyz» dedi ol.
Aýǵan balalary. (Kórneki sýret)
Aýǵanstandaǵy adam quqyqtary jónindegi táýelsiz komissiia (AIHRC) deregi boiynsha, bul elde jas balalarǵa úilený keń taraǵan. AIHRC ókili Sima Samar osy aidyń basynda jýrnalisterge bergen suhbatynda «Kei aimaqtarda qaýip-qater kóp bolýy sebepti jáne kedeilik kesirinen keibir otbasylar qyzdaryn óte erte jastan kúieýge berip qutylady» deidi.
Qazir jasy 50-ge tolmaǵan aýǵan áielderiniń 15 paiyzy 15 jasqa tolmai uzatylǵan, Save The Children úkimettik emes uiymynyń dereginshe, bul eldegi áielderdiń jartysyna jýyǵy 18 jasqa tolmai turmysqa shyqqan.
Shildeniń 16-sy kúni Gorda júkti áiel qaza tapty. 14 jastaǵy Zýhranyń ata-anasy ony «kúieýiniń týystary azaptap, órtegenin» aitady. Al Zýhranyń kúieýiniń týystary «áiel ózin-ózi órtedi» deidi. Keibir aýǵan áielderi májbúrli nekeden qutylý úshin ózin ózi órtegen oqiǵalar jiilep keledi.
Frýd Bejannyń maqalasy aǵylshyn tilinen aýdaryldy.
"Azattyq"
