اۋعان بالالارىنا سودىرلار مەن تەرروريستٸك شابۋىلداردان عانا ەمەس, جەرگٸلٸكتٸ دەستٷرلەردەن دە قاتەر تٶنەدٸ.
التى جاسار قىزعا ٷيلەندٸ دەپ ايىپتالعان اۋعان مولداسىن پوليتسييا قاماۋعا الدى. مولدانىڭ ٶزٸ نەكەسٸن قىزدىڭ تۋىستارى رۇقساتىمەن قيعانىن ايتسا, قىز بالانىڭ اتا-اناسى مۇنى تەرٸسكە شىعارادى.
مولدانىڭ ٶزٸ بۇل ەرەكەتٸن «نەكەلەسۋ» دەپ اتايدى, قىزدىڭ ەكە-شەشەسٸ ادام ۇرلاۋعا جاتقىزادى. قالاي بولعاندا دا بۇل ٶتە كٷردەلٸ جاعداي, التى جاسار قىز بالاعا ٷيلەنگەنٸن ايتقان اۋعان مولداسى سوتتالعالى جاتىر.
«ۇرلىق» پا, «سىيلىق» پا?
اۋعانستاننىڭ گور پروۆينتسيياسىنداعى بٸر اۋىلدىڭ دٸني قىزمەتكەرٸ, جاسى 50-دەن اسقان سايىد مۇحامەت كەرٸم وسى اپتادا تۇتقىندالىپ, كەمەلەت جاسقا تولماعان قىزدى ۇرلاپ, ٷيلەنبەك بولدى دەپ ايىپتالدى. بۇل وقيعا اۋعانستانداعى بالا جاستان ٷيلەنۋ جەنە ونىڭ زاڭسىز ەكەنٸ تۋرالى مەسەلەگە جۇرت نازارىن تاعى اۋداردى.
كەرٸم قىزدى اتا-اناسىنان «سىيلىققا» العانىن ايتادى. ولار مولدانىڭ «دٸن جولىنداعى شەكٸرتتەرٸ» ەكەن. ال قىزدىڭ اتا-اناسى «كەرٸم قىزىمىزدى ماۋسىم ايىندا ۇرلاپ كەتتٸ» دەيدٸ. ازاتتىق راديوسى كەمەلەتتٸك جاسقا تولماعان قىز بالانىڭ اتى-جٶنٸن جارييالاماۋدى ۇيعاردى.
اۋعانستان زاڭدارى بويىنشا, قىزدار 16 جاستان باستاپ تۇرمىسقا شىعۋعا قۇقىلى. بٸراق بۇل ەلدٸڭ كونستيتۋتسيياسى شاريعات زاڭىنا دا رۇقسات بەرەدٸ, سولايشا جاس بالاعا ٷيلەنۋگە جول اشىلادى. شاريعات زاڭىن تٷسٸندٸرۋشٸلەر قىز بالا باليعات جاسقا تولىسىمەن تۇرمىسقا شىعا الاتىنىن ايتادى.
كونستيتۋتسييا مەن دٸن
اۋعانستان كونستيتۋتسيياسىنداعى كەيبٸر ليبەرالدىق جەنە دەموكراتييالىق باپتار «ەشبٸر زاڭ قاسيەتتٸ يسلام دٸنٸنٸڭ سەنٸمٸ مەن ەرەجەسٸنە قارسى تۇرا المايدى» دەگەن قاۋلىمەن قايشىلىققا تٷسٸپ كەلەدٸ. شٸلدەنٸڭ 27-سٸ كٷنٸ گور ٶڭٸرٸ پوليتسيياسى تۇتقىنداعان كەرٸم «قىزدى ماعان سىيلىق رەتٸندە بەردٸ, بٸز ٷيلەندٸك, سوندىقتان مەن ونى اسىراپ-باعامىن» دەيدٸ.
اۋعانستاننىڭ دٸني دەستٷرلەر بويىنشا قىزدار جاقىن تۋىستىعى جوق بٶتەن ەركەكپەن وعان تۇرمىسقا شىققان جاعدايدا عانا بٸرگە تۇرا الادى. بۇل ەلدە اسىراپ الۋ ٶتە سيرەك كەزدەسەدٸ. گور پروۆينتسيياسى ورتالىعى فيرۋز كوح قالاسىندا قامالعان كەرٸم «اتا-اناسى قىزدارىن ماعان بەرٸپ, قالاعان جەرٸڭٸزگە الىپ كەتٸڭٸز دەدٸ. ونى باعۋ ٷشٸن جيەنٸمە بەردٸم, ول بٸراق بٸر اپتادان سوڭ قىزدى ٶزٸمە ەكەلٸپ تاستادى» دەيدٸ.
اۋعان بالالارىنىڭ كەيبٸرٸنٸڭ تاعدىرىن اتا-انالارى ولاردىڭ پٸكٸرٸن سۇراماستان شەشەدٸ.
الايدا مولدا قىزدىڭ اتا-اناسى نەلٸكتەن ٶزٸنە سىيلىق جاساۋعا تيٸستٸ بولعانىن تٷسٸندٸرە المادى. اۋعانستاندا قۇدايعا جاعامىز دەپ ويلايتىن اۋىلدى جەردٸڭ ادامدارى دٸن ٶكٸلدەرٸنە اقشا, مال جەنە جەر سىيلاپ جاتادى. كەيبٸر جاعدايلاردا بالالارىن دا دٸني قىزمەتكەردٸڭ اسىراۋىنا بەرەدٸ.
«قاسيەتتٸ رامازان ايىندا 30-40 ادامنىڭ قاتىسۋىمەن نەكەلەستٸك» دەگەن كەرٸم «قالىڭدىقتىڭ» اتا-اناسى دا بۇل رەسٸمگە قاتىسقانىن ايتادى. كٶرشٸ گەرات پروۆينتسيياسىنا تۇراتىن قىزدىڭ اتا-اناسى بۇل مەلٸمدەمەنٸ ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ تەرٸسكە شىعارىپ وتىر, ولار گورداعى پوليتسيياعا «قىزىمىزدى ۇرلاپ كەتتٸ» دەگەن ارىز تٷسٸرگەن.
گور پوليتسيياسى كومانديرٸنٸڭ ورىنباسارى مۇحامەت زەمان ادزامي «بۇل ادام (مولدانى ايتادى – رەد.) ٷيلەنگەنٸمٸزدٸ قىزدىڭ اتا-اناسى ماقۇلدادى دەيدٸ. بٸز قىزدىڭ ەكە-شەشەسٸمەن دە سٶيلەستٸك, ولار ٷيلەنۋ تويىندا بولمادىق دەدٸ. بٸزگە قىزدارىن ۇرلاپ كەتكەنٸن تەلەفون ارقىلى حابارلادى» دەيدٸ.
تٸرٸدەي ٶرتەنۋ
كەرٸم قىزبەن جىنىستىق قاتىناسقا تٷسپەگەنٸن ايتادى. جەرگٸلٸكتٸ دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەسٸ ٶكٸلٸ ونىڭ بۇل سٶزٸن راستادى. فيرۋز كوح ەمحاناسىندا جۇمىس ٸستەيتٸن دەرٸگەر ناشافارين شيحاب «ەكٸ اكۋشەركانىڭ قاتىسۋىمەن تەكسەردٸك. ساراپتاما قىزدىڭ فيزيكالىق جەنە پسيحولوگييالىق زييان شەكپەگەنٸن كٶرسەتتٸ» دەيدٸ.
گورداعى ەيەلدەر ٸسٸ جٶنٸندەگٸ كەڭسە باسشىسى ماسوما ەنۋار مۇنداي ٷيلەنۋ وقيعاسىن «سۇمدىق جاعداي» دەپ اتادى, بٸراق ٸستٸڭ انىق-قانىعى ەلٸ انىقتالماعانىن ەسكەرتتٸ. «بۇل قىز ۇرلانۋى, ادام ساۋداسىنىڭ قۇربانى بولۋى نەمەسە وسى ادامعا تۇرمىسقا بەرٸلگەن بولۋى مٷمكٸن. بٸز 100 پايىز شىندىقتى انىقتاۋ ٷشٸن جۇمىس ٸستەپ جاتىرمىز» دەدٸ ول.
اۋعان بالالارى. (كٶرنەكٸ سۋرەت)
اۋعانستانداعى ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ تەۋەلسٸز كوميسسييا (AIHRC) دەرەگٸ بويىنشا, بۇل ەلدە جاس بالالارعا ٷيلەنۋ كەڭ تاراعان. AIHRC ٶكٸلٸ سيما سامار وسى ايدىڭ باسىندا جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا «كەي ايماقتاردا قاۋٸپ-قاتەر كٶپ بولۋى سەبەپتٸ جەنە كەدەيلٸك كەسٸرٸنەن كەيبٸر وتباسىلار قىزدارىن ٶتە ەرتە جاستان كٷيەۋگە بەرٸپ قۇتىلادى» دەيدٸ.
قازٸر جاسى 50-گە تولماعان اۋعان ەيەلدەرٸنٸڭ 15 پايىزى 15 جاسقا تولماي ۇزاتىلعان, Save The Children ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمىنىڭ دەرەگٸنشە, بۇل ەلدەگٸ ەيەلدەردٸڭ جارتىسىنا جۋىعى 18 جاسقا تولماي تۇرمىسقا شىققان.
شٸلدەنٸڭ 16-سى كٷنٸ گوردا جٷكتٸ ەيەل قازا تاپتى. 14 جاستاعى زۋحرانىڭ اتا-اناسى ونى «كٷيەۋٸنٸڭ تۋىستارى ازاپتاپ, ٶرتەگەنٸن» ايتادى. ال زۋحرانىڭ كٷيەۋٸنٸڭ تۋىستارى «ەيەل ٶزٸن-ٶزٸ ٶرتەدٸ» دەيدٸ. كەيبٸر اۋعان ەيەلدەرٸ مەجبٷرلٸ نەكەدەن قۇتىلۋ ٷشٸن ٶزٸن ٶزٸ ٶرتەگەن وقيعالار جيٸلەپ كەلەدٸ.
فرۋد بەجاننىڭ ماقالاسى اعىلشىن تٸلٸنەن اۋدارىلدى.
"ازاتتىق"
