Álihan Bókeihan — tek Alashtyń táýelsizdigi jolyna ǵumyryn baǵyshtaǵan iri saiasi qairatker hám qazaqtyń kósemi ǵana emes, ol — eń aldymen tuńǵysh abaitanýshy. Osy qyry bizge ásirese unaidy. Hám osy qyrynan kóp dúnieniń bastalǵandyǵyn baiqai bermeimiz. Elge qyzmet etý, sol jolda sheiit bolýǵa deiin barý — ózi aitqandai «han balasynda qazaqtyń haqysy bar edi» degen ustanymnan paida bolǵan joq. «Ultyna, jurtyna qyzmet etý – bilimnen emes, minezden» — degen sózin bilsek te, sol minezdiń qainar bulaǵy qaida jatqanyn taǵy ańdai bermeimiz.
Alash ideiasynyń qainar bulaǵy teginde — Abai. Abai — qazaqtyń táýelsizdigi jolyndaǵy maidandy qaǵaz betinde («Qara sózder» «Qaramolla erejesi» t.b.) bastaǵan tuńǵysh kásipqoi ideolog.
Qazaqty qalai azat qylam dep armandaǵan Abaidyń oiyn ákesi Qunanbaimen bolǵan dialogynan bilemiz ǵoi. Sol kezde jas Abai «jeńgen jurttyń» bilimin igermek kerek demeýshi me edi. Jeńý úshin. Azat bolý úshin. Qazaqty rý men jerge bólip, qyryq quraq qoǵam qylyp otyrǵan, shoqyndyrýǵa talpynǵan, tili men ulttyq kelbetin ýaqyttyń qoqysyna tastaǵysy kelip janyǵyp júrgen otarlaýshylardy qalai jeńbek kerek? Qalai orystyń bolat qursaýynan sytylyp shyqsaq múmkin? Sony Abai oilamady deisiz be?!
Biz Abaidy tek aqyndyq bolmysyn tanyp-bilip keldik. Filosofiiasyna áli boilai alǵan joqpyz. Ol bólek áńgime. Al, onyń praktik-saiasatker bolǵandyǵyna, qazaqtyń ejelgi hám óz zamanyndaǵy tamyry tereńde jatqan san salaly, san qabat rýhani-saiasi bailanystar men dástúrlerdiń, sol kezdegi qazaq qoǵamyn birtutas qylyp turǵan dinniń, Eýropa men orystyń mádenietiniń bilgiri bolǵanyna mán bere bermeimiz.
Abaidai úlken shyńnyń basynan bastaý alǵan Álihandai, Alash partiiasyndai qýatty bulaq, ýaqyt óte kele tegeýrindi, arnaly, býyrqanǵan asaý ózenge ainaldy.
Álihan Abaimen kezdesken. Osyǵan jan-júregimmen senemin. Talai elestetip jatqam. Mimikalaryna deiin. Daýystary, jestikýliatsiialaryna deiin. Eh, shirkin deseńizshi!
Jalpy, sózin estimegen adamnyń qaǵaz betinde jazbasy onyń tolyq adamdyq-rýhani panoramasyn kórsete almaidy. Álihan Abaidyń kózin kórip qana qoimai, uzaq pikirlesken de shyǵar dep oilaimyn. Kez kelgen adamnyń tulǵa bolyp qalyptasýy úshin ustaz kerek bolsa, Álihannyń ustazy — Abai. Jáne qandai ustaz! Ekeýara «Qaitse jeńil bolady jurt bilemekten …» bastap, talai dúnieni aýdaryp-tóńkerip áńgimelesken de shyǵar dep dolbarlaimyz.
Álihannyń jas Muhtarǵa «Urpaq úshin Abaidy jaz» deýinde de úlken mán jatyr. Kim biledi, Álihan Muhańdy baǵyttamaǵanda «Abai joly» ústelińizde jatar ma edi?! Kim bilsin, kim bilsin. Bári-bári bir-birimen bailanysty dúnie ǵoi.
Álihan Abaidyń kóz tirisinde uly shaiyrǵa «Jańa ádebiettiń kóshbasshysy» dep baǵasyn bergen. Ony Abai estimedi, oqymady deimiz be? Oqyǵan, estigen dep oilaimyn. Demek, Abai kóz tirisinde óz elinen joǵary baǵasyn alǵan aqyn deýmizge tolyq negiz bar. Sol úshin de Álihan atamyzǵa rahmet.
Qarap otyrsam, Álihan Abaidan 21 jas kishi eken. Demek, 1902-03 jyldary kezdesti desek, Abai 60-qa, Álihan 40-qa qaraǵan shaǵy. Ekeýiniń de óz missiiasyna bailanysty ábden tolysqan shaqtary. Abai Álihandy erterek kórgende «muńdasarǵa kisi joq, sózdi uǵarlyq» demes pe edi. Bizdiki joramal. Bir nárse ǵana aqiqat — Alash Abaishyl boldy, Álihan Abaishyl boldy. Bizdiń mindet — Abaishyl hám Alashshyl bolý. Abaidy súigen — qazaqty súiedi, qazaqty súigen — onyń jolynda Álihandai qyzmet etedi.
Álihannyń týǵanyna — 150 jyl. Ustazymen birge jany jánnatta bolsyn dep duǵa etemiz. Qazaq sizge qaryzdar, Álihan ata!
Aqberen Elgezek
