Álihan BÓKEIHANOV: Qazaq jeri – mal kindigi, ult menshigi

Álihan Nurmuhameduly Bókeihanovtyń shyǵarmashylyq murasy búgingi tańda deni tarihshylar men ádebiettanýshylar tarapynan zertteýge alynyp, al qairatkerdiń ekonomikalyq kózqarasyn ǵylymi taldaý isi sál kesheýildep qalǵandai áser qaldyrady. Shyn máninde, Álekeń alǵan bazalyq bilimi turǵysynan – ekonomist. Ol 1894 jyly Sankt-Peterbýrgtiń Imperatorlyq orman sharýashylyǵy akademiiasynyń ekonomika fakýltetin bitirgen. Tergeý materialdarynda tirkelgen jeke is qaǵazdarynyń birinde ol mamandyǵym «otsenshik» dep te kórsetedi. Zamandastary Álekeńdi qazaq jeriniń, onyń asty-ústi tabiǵi bailyqtarynyń tereń bilgiri retinde moiyndaǵan.

Á.Bókeihanovtyń ekono­mikalyq kózqarasynyń qalyp­tasýy, árine, onyń F.A.Sher­bina (1896-1903 jj.) jáne aka­demik S.P.Shvetsov (1903-1904 jj.) basqarǵan ǵylymi-zert­teý ekspeditsiialaryna qa­ty­sýymen bailanysty boldy. Basqarýshysynyń atymen atal­ǵan «Sherbina ekspeditsiia­sy» Semei jáne Aqmola oblys­tar­yn­daǵy 10 ýezdiń tabiǵi ortasy men osy óńirdegi jurttyń sha­rýashylyq júrgizý júiesi men mádenietin zertteýge alyp, ekspeditsiia materialdary kóp­tomdyq túrinde baspadan shyǵyp, onyń 4, 6, 9 jáne 11 tomdary Á.N.Bókeihanovtyń atsalysýy­men jaryq kórdi. Kóptomdyq eń­bektiń 4-shi tomy, máselen, Pav­lodar ýezine arnalyp, tomda berilgen ýez turǵyndarynyń mun­da kelip ornyǵý tarihyn, rý já­ne áýletter shejiresin Álihan Bókeihanov jazdy. Sondai-aq, ol Altybai jáne Qyzyltaý bolystary týraly ocherkterdi daiyndaýǵa qatysady.

Á.Bókeihanov úshin ásirese, nátijeli bolǵan onyń akademik S.P.Shvetsov basqarǵan Si­bir temir joly boiyndaǵy aý­dan­dardy ekonomikalyq tur­ǵy­dan zertteý ekspeditsiia­sy edi. Bul ekspeditsiiaǵa qaty­sa jú­rip, ol qazaq qoiyna arnal­ǵan mo­nografiialyq zertteýin aiaqtai­dy. Bul qazaq qoi sharýashylyǵy týraly alǵashqy irgeli zertteý eńbegi bolatyn. Qazaq qoiy týraly budan buryn da (máselen, A.I.Dobromyslov j.b.), keiin de zertteý ju­mys­tary bolǵan. De­­gen­men, Ále­keńniń zertteýi qazaq qasiet tutatyn mal tuqy­my týraly tereńdigimen, názik te jan-jaqtylyǵymen erekshe­lenedi.

Endi óz retimen osy eńbek­terge qysqa bolsa da toqtalyp óteiin. Sonymen, Pavlodar ýezi halqynyń tarihyna bailanysty Álekeń eńbeginen búgingi bizder úshin de qyzyqty mynadai tarihi derekterdi kezdestiremiz. Kereký (jergilikti halyq bul óńirdi osylai ataidy) óńiri ilgeri zamandardan mal sharýasyna jáne eginshilikke qolaily, jeri qunarly, elge qutty meken bolǵan. Sondyqtan da bul óńir úshin túrli etnikalyq qaýymdar arasynda úzilissiz kúres júrip otyrǵan. Sondai qarýly qaq­tyǵystardyń sońǵysy HVIII ǵasyrda qazaqtar men qalmaqtar arasynda júrgendigin el ishinde saqtalǵan aýyzeki áńgimelerden baiqaýǵa bolady.

Osy HVIII ǵasyrda jońǵar qalmaqtaryn Kereký óńirinen birjola yǵystyrǵan qazaqtyń arǵyn, qypshaq jáne naiman taipalary mynadai aýdandarǵa ornalasady. Qypshaqtar ýezdiń soltústik aimaǵyna Ertistiń oń jáne sol jaq betine, naimandar bolsa jeke aýyl-aýyl bolyp túrli rýlardyń arasyna shashyrai oryn teýip, al ýezdiń qalǵan bóligine arǵyn taipasynyń meiram, básentiin, qanjyǵaly jáne sondai-aq, ýaq-kerei butaqtary qonystanady.

F.A.Sherbina ekspeditsiiasy materialdarynyń VI tomy Qar­qaraly ýezine arnalǵan. Osy tomǵa kirispe jazǵan belgili zert­teýshi-ǵalym L.K.Chermak bul tomdy ázirleý isine Á.Bó­kei­hanovpen birge Májit Shom­balov, Erejep Itbaev, Ý.Ábishev, D.Satybaldin siiaq­ty qazaq ziia­lylarynyń da atsalysqanyn, so­nymen birge, bul tomdaǵy ma­terial­dardy baspaǵa daiarlaý­da Áli­han Nur­muhamedulynyń erek­she úlesi bolǵandyǵyn jazady.

Álihan Nurmuhamedulynyń eńbekterinde osy siiaqty tari­hi faktiler molynan kez­de­sedi. Mine, bul baiandalǵan maǵ­lumattar qairatkerdiń el ómi­rinen sonshalyqty tereń habar­dar bolǵandyǵynyń aiǵaǵy edi. Álekeńniń qairatkerlik tulǵa­synyń sonshalyqty biikke kóte­rilýiniń birden-bir syry tý­ǵan eliniń júrip ótken jolyn tereń bilip qana qoimai, sony­men birge, ony muqiiat oi elegi­nen ótkizgendigine bailanysty bol­sa kerek.

Álihan Nurmuhameduly qa­zaq hal­­qynyń dástúrli mal sha­rýa­shylyǵynyń artyqshylyq­tary men álsiz jaqtaryn tereń ári názik túsingen ǵalym boldy. Ǵalymnyń bul rettegi suń­ǵy­lalyǵyna onyń qoi sharýa­shylyǵyna arnalǵan mono­gra­­fiialyq zertteýiniń 2-shi taraý­y­­men tanysa otyryp kóz jet­ki­zýge bolady. Taraýda jasal­ǵan tu­jyrymdar Semei, Aqmo­la jáne Torǵai oblystaryna qa­raityn 12 ýezdegi qazaq qoja­lyq­taryn statistikalyq tur­ǵydan zertteý arqyly alynǵan.

Álekeń qazaq jerindegi qoi sharýashylyǵyn Reseidiń malǵa bai degen Astrahan, Tavriia gýberniialaryndaǵy jáne Don oblysyndaǵy jaǵdaimen salys­tyrady. Máselen, 1897 jylǵa tiesili kórsetkishter boiynsha:

Astrahan gýberniiasynda 1 adam basyna shaqqanda – 2,45 bas qoi;

Tavriia gýberniiasynda – 1,80 bas qoi;

Don oblysynda – 1,05 bas qoi ósirilgen.

F.A. Sherbina ekspeditsiia­synyń kórsetýleri boiynsha bul kórsetkish:

Semei oblysynda – 5,47 bas;

Aqmola oblysynda – 3,93 bas qoidan kelgen.

Osy kórsetkishterge súiene otyryp Álekeń: qazaq dalasy turǵyndarynyń qajetine ósiriletin qoi sany Eýropalyq Reseidiń eń malǵa bai degen gýberniialarynan anaǵurlym asyp túsedi degen tujyrym jasaidy.

Osy taraýda Álekeń qazaq qoilaryna sipattama bere otyryp: «Aq qoidy qazaq bailary ósiredi, óitkeni, aq qoidyń jú­ni­­nen qazaqtyń bai kiiz úiine qajet aq kiiz daiarlanady. Bi­­raq aq qoi aiazdy qysqa tózimdi emes. Iaǵni orta jáne kedei qa­zaq qojalyqtaryna aq qoi ósi­rý tiimsiz, sondyqtan da bul qo­­ja­lyq ieleri qoiý tústi qoi ósirýge beiim. Qazaq qoilary­nyń basym bóligi boz jáne qońyr bolyp keledi», – dep jazady.

Álekeń qazaq qoiyna bergen sipattamasyn mynadai sóz­dermen aiaqtaidy: qazaq qoiy bul janýar týraly aitylatyn ǵaibat sózderge laiyq emes. Qazaq qoiynyń keńistikte ózin erkin sezinýge múmkindik bere­tin ǵajap es-jady bar. Máse­len, jas qozy jańa jaiylym izdep 10-15 shaqyrym uzap, shyq­qan jerine ońai-aq oralady. Ákki qoilar kúzgi jáne qysqy jaiy­lymdardaǵy qunarly oty bar jerlerdi jaqsy aiyra bi­ledi, bul rette malshylar qalyń qarly qysta qoidyń tapqyr­­ly­ǵyna súienip qardan arshyp alatyn jaiylymdardy anyq­taidy.

Álekeńniń qazaq malyna ber­­gen minezdemesi osyn­dai te­reń­digimen jáne jyly­ly­ǵy­­men erekshelenedi. Joǵa­ry­da atalǵan ǵylymi-zert­teý ekspeditsiia­laryna qaty­na­sýy, sondai-aq, ǵulama ǵalym­nyń keiingi bai­qaý­lary men zert­teýleri ony qan­dai tujyrym­darǵa jeteledi?

Jergilikti halyqtyń dás­túr­li sharýashylyǵyn, jer qo­ryn paidalaný júiesi men mádenietin zertteý arqyly or­ta­lyq úkimet oryndaryna naqty usynystar ázirleý úshin uiymdastyrylǵan bul eks­pe­ditsiia jumystaryna qa­tyna­sý barysynda Álihan Nur­muha­meduly qazaq dalasy­na bailanys­ty imperiialyq bilik­tiń kózdegen maqsatyn buryn ózi baiqai bermegen jańa qy­rynan tanydy. Úkimettiń taiaý arada qazaq jerine bailanysty stra­tegiialyq sharalardy iske asy­rýǵa qaýyrt daiyndyq ústinde turǵanyna kózi jetti.

Sonyń naqty kórinisi úkimet­tiń qazaq kóshpeli jáne jarty­lai kóshpeli qojalyqtaryn jap­pai otyryqshy ómir saltyna aý­darý isin qolǵa ala bas­taýy edi. Á.Bókeihanov qatynas­qan eki eks­peditsiianyń kózde­gen or­taq maqsaty orta qazaq qoja­lyq­taryn otyryqshy ómirge aý­da­rýǵa qajet bolatyn jer nor­masyn anyqtaý bola­tyn. Qazaq qojalyqtaryn otyryq­shy ómir­ge aýdarý óz retinde patsha­lyq bi­likke qalǵan qazaq jerine ishki gý­berniialardan myńda­ǵan orys sha­rýalaryn kóshirip áke­lip qo­nystandyrýǵa jol ashatyn edi.

Resei úkimeti qazaq dalasyna ǵylymi-zertteý ekspeditsiialaryn shyǵara otyryp, osymen bir mezgilde, iaǵni 1896 jyly Ishki ister ministrligi janynan Qonys aýdartý basqarmasyn (Pe­re­selencheskoe ýpravlenie) ashty. Qazaq jerinen ishki Resei­den keletin pereselender úshin alty aýdan, iaǵni Torǵai, Oral, Aqmola, Semei, Syrdariia jáne Je­tisý pereselen aýdandary belgi­lendi. Osy óńirlerdegi egin­shi­likke jaramdy qunarly jer­ler ishki Reseiden qonys aýdaryp kelgenderge úles retinde beri­lýge tiis boldy.

Basqasha aitqanda, XX ǵa­syr­­dyń basyndaǵy Resei úkime­­tiniń esebi boiynsha qazaq jeri, birinshiden, imperiianyń ishki gý­ber­niialaryndaǵy jer tap­shy­­lyǵyn sheshýge múmkindik tý­­ǵyzatyn qural bolsa, ekin­shiden, onyń batys mem­le­ketterimen kezekti tehnolo­giialyq teke­ti­resinde ónerká­siptik bai shikizat kózine aina­lýǵa tiis edi. Al álemdik kúsh­terdiń ózara qar­sylasý protse­si barysynda impe­riia quramyn­daǵy kishi etnika­lyq qurylym­dardyń tabiǵi múd­desi men mádeni qun­dylyq­tary sonsha­lyqty joǵary mánge ie bola almai­tyndyǵy o bastan belgili. Qazaq eli, onyń tabi­ǵi jáne adami áleýeti Resei­diń batys memle­ketterimen teketi­re­sinde kúsh qory (rezerv) mindetin atqarýǵa tiis boldy.

Mine, osyndai jaǵdaida qa­zaq qoǵamynyń mundai aýyr synnan ótý múmkindigi qandai, entelep enip kele jatqan kapi­talizm suranystaryna qazaq jurty nemen jaýap bere alady degen saýaldar týyndady. Álihan Nurmuhamedulyn da qinaǵan osy saýaldar edi.

Uly dalada shashyrandy ornalasqan eldiń aldynan kól­deneń tartylǵan mundai kúr­deli saýaldarǵa ilanymdy jaýap tabý ony izdeýshiden úlken yjdaǵattylyqty, teoriia­lyq daiarlyqty jáne zor jaýapker­shilikti talap etken edi. Buǵan qo­symsha, Álekeńniń ózi aitqan­dai, ultyna qyzmet jasaimyn degen tulǵaǵa bilimmen birge, sondai dáreje-deńgeidegi minez de qajet etiledi. Al Áli­han Nur­muhameduly, Jaratýshy osy eki qasietti molynan bergen, erekshe tulǵa edi. Ózine tarih júktegen mundai mindetti ol eń joǵarǵy deńgeide oryndap shyqty. Onyń tabandy izdenisiniń nátijesinde qazaq shyndyǵyna súiengen jáne eldiń ortaq ustanymy bolýǵa laiyq, strategiialyq turǵydan dáleldi sheshim ómirge keldi. Endi osy ustanymnyń basty elementterine toqtalaiyn.

Álekeńniń pikirinshe, mal basyn asyldandyryp, tiimdi mal sharýashylyǵyna kóshý qazaqqa da jat emes. Á.Bókeihanov al­­dymen patshalyq biliktiń, keii­­nirek keńestik biliktiń qazaq elin tez arada otyryqshy tur­mysqa aýdarý jobasyna úzildi-kesildi qarsy shyqty. «Mal sharýasy tymaq emes, tóre kele jatyr dep qolǵa ala qoiatyn», – dep jazdy ol.

Keńes ókimetiniń qazaq qo­ja­lyqtaryn eshqandai da daiar­lyqsyz, birneshe jyldyń tóńi­re­ginde otyryqshy turmysqa aýdarý áreketin ol ult ómirine jasalǵan eksperiment retinde baǵa­lady. Iaǵni, eksperimentter labo­ra­toriialarda júrgizilmek, al adam­dar qoǵamyn eksperiment keń­istigine ainaldyrý qoǵam úshin naǵyz tragediiaǵa aina­lýy áb­den múmkin ekendigin eskertti.

Álihan Nurmuhameduly jáne onyń serikteri Ahmet Bai­tursynuly men Mirjaqyp Dýlatuly «Qazaq» gazeti arqy­ly qazaq halqyn patsha ákimshi­liginiń árbir otbasyndaǵy er adamǵa 15 desiatinadan jer úlesin alyp, otyryqshy turmys­qa ótýge shaqyrǵan sharalaryna moiynsunbai, qarsylyq kórse­týge shaqyrdy. Bul rette ol bashqurt halqynyń aýyr tájiri­besinen sabaq alýǵa úndedi. Eginshiliktiń qyr-syrynan beihabar jurt áýelde ákimshilik oryndarynyń úgitine senip, er basyna on bes desiatinadan jer alýǵa kelisip, sońynan oty­ryqshy turmysqa birden kóndige almastan, alǵan úlesin kórshi orys mujyǵyna qant-shaiǵa aiyrbastap, eń sońynda óz Otanynda jer ieligi joq bosqynǵa ainalǵan edi.

Aldymen patshalyq bilik tusynda, sonan soń keńes óki­meti jaǵdaiynda Álihan Nur­mu­hameduly bastaǵan qazaq ziialy­lary bilikten qazaq jerine ishki Reseiden orys sharýalaryn kó­shirip ákelip qonystandyrý sharalaryn toqtatýdy talap etti. Bul iste alashtyq jáne keńestik ustanymdaǵy ult ziialylary aýyz­birlik tanytty, bir úrdisten shyǵyp otyrdy. Metropoliia tarapynan júrip jatqan otarlaý saiasaty jaǵdaiynda alashtyq ustanymdaǵy ziialylar jerge jekemenshik engizý saiasatyna úzildi-kesildi qarsylyq tanytyp, jerdi qaýymdyq menshik tú­rinde paidalaný tiimdi ekendigin dáleldeýge kúsh saldy.

Agrarlyq sektordyń tez damýyn qamtamasyz etý úshin jeke sharýalar erikti kooperativ bolyp uiymdasqany tiim­di ekenin Daniia eliniń táji­ribesimen dáleldep baǵyp edi Ále­keń. Halqynyń biregei saýat­tylyǵy negizinde búkil Daniiaǵa taraǵan kooperatsiia qozǵalysy birlesken eńbek tiim­diligin arttyryp, eldi tez arada baiytýǵa negiz bol­dy. Arhiv materialdaryna qara­ǵanda, «Alash» avtonomiiasy quryl­ǵanǵa deiin Torǵai obly­syndaǵy Ýaqytsha úkimettiń ko­missary dárejesindegi Ále­keń aýyldy kooperatsiialaýdy pármendi túrde qolǵa alyp, bul shara sońynan Qazaq-Alash avtonomiiasyna kirgen 10 oblys­tyń bárinde de qarqyndy júrgi­zilgenin atap ótý kerek.

Jer máselesi Alash partiia­sy­nyń baǵdarlamasynda jeke taraý retinde berildi. Onda, máselen, negizgi zańyn jasa­ǵanda jer sybaǵasyn aldymen jer­­gilikti jurtqa berilsin, qazaq jer sybaǵasyn otyrǵan jer­­ler­den alyp ornalasqansha qazaq je­rine qonys aýdarýshylar kel­mesin…», – degen joldar bar edi.

1914 jyly jeltoqsan aiyn­­da Orynborda Álihan Bókei­­hanov basshylyǵymen ótken II Búkil qazaq sezi qazaq memle­­kettigin Alash formaty re­tin­de usynǵan bolatyn. Sol qu­ryl­taida biraýyzdan uiǵarym qa­byldap: «Alash avtono­miiasynyń 10 oblysynyń jer asty-ústi­niń bailyǵy, jer-sý, paidaly qazbalary bólin­bes Alash men­shi­ginde», dep beki­tilgen bolatyn. Bul uiǵarym keleshek Qazaq­stannyń aldyńǵy qatarly memleket bolyp qalyp­tasyp, ósip-órkendeýiniń negizi bolaryna tolyq kepil, senim artylǵan-dy.

Sol kezeńdegi Alash avtono­miiasy kósemderiniń biregeii A.Bai­tursynuly asqan kóregen­dik tanytyp: «Halyq óz zamanyna sai mamandyq meńgerýi tiis, óz jeriniń bailyqtaryn igilikke ainaldyra alatyndai dárejege kóterilýi tiis. Aldyńǵy qatarly tehnikany igerýi tiis. Olai etpesek, biz basqa eldiń otary bolamyz», dep birinshi Qazaq ulttyq ýni­ver­siteti – qazirgi Abai atyndaǵy QazUPÝ-diń 1928 jylǵy ashylýynda jar salǵan edi. Al odan burynyraq (1918 j.) Álihan Nur­muhameduly keleshek jas mem­leketimizdiń aldynda turǵan óreli maqsattary týraly: «Ústi­mizdegi HH ǵasyr – órkeniet báse­kelestiginiń zamany. Bul ýa­qytta kún astyndaǵy oryn úshin kúrespeitin hám mádenietke talpynbaityn ulttyń tabylýy kádik… Qazirgi álemdik soǵysta ǵylym ústemdik aldy. Kún­delikti ómirde… ǵylym aiqyn­daýshy kúshke ainaldy. Bilim­siz halyq órkeniet qal­tarys­tarynda qalyp qoiatynyn aityp jatý artyq. Óz mádenietin saqtaý, barlyq jaqsy nárse­lerdi igerý jolyndaǵy kúreske qa­zaqtar da qosyldy… Bizge bi­limdi, tájiribeli saiasatshylar, joǵary bilikti mamandar qajet. Bizge fabrikalar, zaýyttar, sharýashylyq uiymdary, koo­pe­rativter jáne basqa da kóp nár­seler kerek. Munyń bári bilimdi qazaqtardy qajetsinedi. Munyń bári bir kúnde nemese bir jylda paida bolmaidy. Osy­nyń bárin ómirde jedel iske asyrý úshin jiti josparlaý, maman­dardyń beinetti eńbegi, aýqatty azamattardyń qarjysy kerek jáne isti dereý qolǵa alý kerek» dep jazǵan edi.

Budan bir ǵasyr buryn el múddesin, halyq bolashaǵyn kóksegen ult kósemi, uly qai­ratk­er Álihan Bókeihanovtyń baǵdary búgingi táýelsiz Qazaq­stannyń órkenietti elder sanatyna qulash urǵan dáýirinde sheshimin tabýda desek, jaza baspaǵanymyz. Oǵan kepil búgingi tańda júzege asyrylyp jatqan Ult Jospary. Bes ins­ti­týttyq reforma, olardy oryn­daýdaǵy 100 naqty qadam. Osy­nyń negizinde táýelsiz Qazaq­stan damyǵan 30 eldiń qataryna qosylýǵa naqtyly pármendilik jasap, Álihan Bókeihanovtyń, Alash qairatkerleriniń uly baǵ­daryn júzege asyrýǵa kepildik etetinine búgingi urpaq tolyq senimdi.

Amanjol QOShANOV,

akademik

ALMATY

«Egemen Qazaqstan» gazeti