ەليحان نۇرمۇحامەدۇلى بٶكەيحانوۆتىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى بٷگٸنگٸ تاڭدا دەنٸ تاريحشىلار مەن ەدەبيەتتانۋشىلار تاراپىنان زەرتتەۋگە الىنىپ, ال قايراتكەردٸڭ ەكونوميكالىق كٶزقاراسىن عىلىمي تالداۋ ٸسٸ سەل كەشەۋٸلدەپ قالعانداي ەسەر قالدىرادى. شىن مەنٸندە, ەلەكەڭ العان بازالىق بٸلٸمٸ تۇرعىسىنان – ەكونوميست. ول 1894 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتٸڭ يمپەراتورلىق ورمان شارۋاشىلىعى اكادەميياسىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتٸن بٸتٸرگەن. تەرگەۋ ماتەريالدارىندا تٸركەلگەن جەكە ٸس قاعازدارىنىڭ بٸرٸندە ول ماماندىعىم «وتسەنششيك» دەپ تە كٶرسەتەدٸ. زامانداستارى ەلەكەڭدٸ قازاق جەرٸنٸڭ, ونىڭ استى-ٷستٸ تابيعي بايلىقتارىنىڭ تەرەڭ بٸلگٸرٸ رەتٸندە مويىنداعان.
ە.بٶكەيحانوۆتىڭ ەكونوميكالىق كٶزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋى, ەرينە, ونىڭ ف.ا.شەربينا (1896-1903 جج.) جەنە اكادەميك س.پ.شۆەتسوۆ (1903-1904 جج.) باسقارعان عىلىمي-زەرتتەۋ ەكسپەديتسييالارىنا قاتىسۋىمەن بايلانىستى بولدى. باسقارۋشىسىنىڭ اتىمەن اتالعان «ششەربينا ەكسپەديتسيياسى» سەمەي جەنە اقمولا وبلىستارىنداعى 10 ۋەزدٸڭ تابيعي ورتاسى مەن وسى ٶڭٸردەگٸ جۇرتتىڭ شارۋاشىلىق جٷرگٸزۋ جٷيەسٸ مەن مەدەنيەتٸن زەرتتەۋگە الىپ, ەكسپەديتسييا ماتەريالدارى كٶپتومدىق تٷرٸندە باسپادان شىعىپ, ونىڭ 4, 6, 9 جەنە 11 تومدارى ە.ن.بٶكەيحانوۆتىڭ اتسالىسۋىمەن جارىق كٶردٸ. كٶپتومدىق ەڭبەكتٸڭ 4-شٸ تومى, مەسەلەن, پاۆلودار ۋەزٸنە ارنالىپ, تومدا بەرٸلگەن ۋەز تۇرعىندارىنىڭ مۇندا كەلٸپ ورنىعۋ تاريحىن, رۋ جەنە ەۋلەتتەر شەجٸرەسٸن ەليحان بٶكەيحانوۆ جازدى. سونداي-اق, ول التىباي جەنە قىزىلتاۋ بولىستارى تۋرالى وچەركتەردٸ دايىنداۋعا قاتىسادى.
ە.بٶكەيحانوۆ ٷشٸن ەسٸرەسە, نەتيجەلٸ بولعان ونىڭ اكادەميك س.پ.شۆەتسوۆ باسقارعان سٸبٸر تەمٸر جولى بويىنداعى اۋدانداردى ەكونوميكالىق تۇرعىدان زەرتتەۋ ەكسپەديتسيياسى ەدٸ. بۇل ەكسپەديتسيياعا قاتىسا جٷرٸپ, ول قازاق قويىنا ارنالعان مونوگرافييالىق زەرتتەۋٸن اياقتايدى. بۇل قازاق قوي شارۋاشىلىعى تۋرالى العاشقى ٸرگەلٸ زەرتتەۋ ەڭبەگٸ بولاتىن. قازاق قويى تۋرالى بۇدان بۇرىن دا (مەسەلەن, ا.ي.دوبرومىسلوۆ ج.ب.), كەيٸن دە زەرتتەۋ جۇمىستارى بولعان. دەگەنمەن, ەلەكەڭنٸڭ زەرتتەۋٸ قازاق قاسيەت تۇتاتىن مال تۇقىمى تۋرالى تەرەڭدٸگٸمەن, نەزٸك تە جان-جاقتىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدٸ.
ەندٸ ٶز رەتٸمەن وسى ەڭبەكتەرگە قىسقا بولسا دا توقتالىپ ٶتەيٸن. سونىمەن, پاۆلودار ۋەزٸ حالقىنىڭ تاريحىنا بايلانىستى ەلەكەڭ ەڭبەگٸنەن بٷگٸنگٸ بٸزدەر ٷشٸن دە قىزىقتى مىناداي تاريحي دەرەكتەردٸ كەزدەستٸرەمٸز. كەرەكۋ (جەرگٸلٸكتٸ حالىق بۇل ٶڭٸردٸ وسىلاي اتايدى) ٶڭٸرٸ ٸلگەرٸ زامانداردان مال شارۋاسىنا جەنە ەگٸنشٸلٸككە قولايلى, جەرٸ قۇنارلى, ەلگە قۇتتى مەكەن بولعان. سوندىقتان دا بۇل ٶڭٸر ٷشٸن تٷرلٸ ەتنيكالىق قاۋىمدار اراسىندا ٷزٸلٸسسٸز كٷرەس جٷرٸپ وتىرعان. سونداي قارۋلى قاقتىعىستاردىڭ سوڭعىسى حVIII عاسىردا قازاقتار مەن قالماقتار اراسىندا جٷرگەندٸگٸن ەل ٸشٸندە ساقتالعان اۋىزەكٸ ەڭگٸمەلەردەن بايقاۋعا بولادى.
وسى حVIII عاسىردا جوڭعار قالماقتارىن كەرەكۋ ٶڭٸرٸنەن بٸرجولا ىعىستىرعان قازاقتىڭ ارعىن, قىپشاق جەنە نايمان تايپالارى مىناداي اۋداندارعا ورنالاسادى. قىپشاقتار ۋەزدٸڭ سولتٷستٸك ايماعىنا ەرتٸستٸڭ وڭ جەنە سول جاق بەتٸنە, نايماندار بولسا جەكە اۋىل-اۋىل بولىپ تٷرلٸ رۋلاردىڭ اراسىنا شاشىراي ورىن تەۋٸپ, ال ۋەزدٸڭ قالعان بٶلٸگٸنە ارعىن تايپاسىنىڭ مەيرام, بەسەنتيٸن, قانجىعالى جەنە سونداي-اق, ۋاق-كەرەي بۇتاقتارى قونىستانادى.
ف.ا.شەربينا ەكسپەديتسيياسى ماتەريالدارىنىڭ VI تومى قارقارالى ۋەزٸنە ارنالعان. وسى تومعا كٸرٸسپە جازعان بەلگٸلٸ زەرتتەۋشٸ-عالىم ل.ك.چەرماك بۇل تومدى ەزٸرلەۋ ٸسٸنە ە.بٶكەيحانوۆپەن بٸرگە مەجيت شومبالوۆ, ەرەجەپ يتباەۆ, ۋ.ەبٸشەۆ, د.ساتىبالدين سيياقتى قازاق زييالىلارىنىڭ دا اتسالىسقانىن, سونىمەن بٸرگە, بۇل تومداعى ماتەريالداردى باسپاعا دايارلاۋدا ەليحان نۇرمۇحامەدۇلىنىڭ ەرەكشە ٷلەسٸ بولعاندىعىن جازادى.
ەليحان نۇرمۇحامەدۇلىنىڭ ەڭبەكتەرٸندە وسى سيياقتى تاريحي فاكتٸلەر مولىنان كەزدەسەدٸ. مٸنە, بۇل باياندالعان ماعلۇماتتار قايراتكەردٸڭ ەل ٶمٸرٸنەن سونشالىقتى تەرەڭ حاباردار بولعاندىعىنىڭ ايعاعى ەدٸ. ەلەكەڭنٸڭ قايراتكەرلٸك تۇلعاسىنىڭ سونشالىقتى بيٸككە كٶتەرٸلۋٸنٸڭ بٸردەن-بٸر سىرى تۋعان ەلٸنٸڭ جٷرٸپ ٶتكەن جولىن تەرەڭ بٸلٸپ قانا قويماي, سونىمەن بٸرگە, ونى مۇقييات وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزگەندٸگٸنە بايلانىستى بولسا كەرەك.
ەليحان نۇرمۇحامەدۇلى قازاق حالقىنىڭ دەستٷرلٸ مال شارۋاشىلىعىنىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن ەلسٸز جاقتارىن تەرەڭ ەرٸ نەزٸك تٷسٸنگەن عالىم بولدى. عالىمنىڭ بۇل رەتتەگٸ سۇڭعىلالىعىنا ونىڭ قوي شارۋاشىلىعىنا ارنالعان مونوگرافييالىق زەرتتەۋٸنٸڭ 2-شٸ تاراۋىمەن تانىسا وتىرىپ كٶز جەتكٸزۋگە بولادى. تاراۋدا جاسالعان تۇجىرىمدار سەمەي, اقمولا جەنە تورعاي وبلىستارىنا قارايتىن 12 ۋەزدەگٸ قازاق قوجالىقتارىن ستاتيستيكالىق تۇرعىدان زەرتتەۋ ارقىلى الىنعان.
ەلەكەڭ قازاق جەرٸندەگٸ قوي شارۋاشىلىعىن رەسەيدٸڭ مالعا باي دەگەن استراحان, تاۆرييا گۋبەرنييالارىنداعى جەنە دون وبلىسىنداعى جاعدايمەن سالىستىرادى. مەسەلەن, 1897 جىلعا تيەسٸلٸ كٶرسەتكٸشتەر بويىنشا:
استراحان گۋبەرنيياسىندا 1 ادام باسىنا شاققاندا – 2,45 باس قوي;
تاۆرييا گۋبەرنيياسىندا – 1,80 باس قوي;
دون وبلىسىندا – 1,05 باس قوي ٶسٸرٸلگەن.
ف.ا. ششەربينا ەكسپەديتسيياسىنىڭ كٶرسەتۋلەرٸ بويىنشا بۇل كٶرسەتكٸش:
سەمەي وبلىسىندا – 5,47 باس;
اقمولا وبلىسىندا – 3,93 باس قويدان كەلگەن.
وسى كٶرسەتكٸشتەرگە سٷيەنە وتىرىپ ەلەكەڭ: قازاق دالاسى تۇرعىندارىنىڭ قاجەتٸنە ٶسٸرٸلەتٸن قوي سانى ەۋروپالىق رەسەيدٸڭ ەڭ مالعا باي دەگەن گۋبەرنييالارىنان اناعۇرلىم اسىپ تٷسەدٸ دەگەن تۇجىرىم جاسايدى.
وسى تاراۋدا ەلەكەڭ قازاق قويلارىنا سيپاتتاما بەرە وتىرىپ: «اق قويدى قازاق بايلارى ٶسٸرەدٸ, ٶيتكەنٸ, اق قويدىڭ جٷنٸنەن قازاقتىڭ باي كيٸز ٷيٸنە قاجەت اق كيٸز دايارلانادى. بٸراق اق قوي ايازدى قىسقا تٶزٸمدٸ ەمەس. ياعني ورتا جەنە كەدەي قازاق قوجالىقتارىنا اق قوي ٶسٸرۋ تيٸمسٸز, سوندىقتان دا بۇل قوجالىق يەلەرٸ قويۋ تٷستٸ قوي ٶسٸرۋگە بەيٸم. قازاق قويلارىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ بوز جەنە قوڭىر بولىپ كەلەدٸ», – دەپ جازادى.
ەلەكەڭ قازاق قويىنا بەرگەن سيپاتتاماسىن مىناداي سٶزدەرمەن اياقتايدى: قازاق قويى بۇل جانۋار تۋرالى ايتىلاتىن عايبات سٶزدەرگە لايىق ەمەس. قازاق قويىنىڭ كەڭٸستٸكتە ٶزٸن ەركٸن سەزٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن عاجاپ ەس-جادى بار. مەسەلەن, جاس قوزى جاڭا جايىلىم ٸزدەپ 10-15 شاقىرىم ۇزاپ, شىققان جەرٸنە وڭاي-اق ورالادى. ەككٸ قويلار كٷزگٸ جەنە قىسقى جايىلىمدارداعى قۇنارلى وتى بار جەرلەردٸ جاقسى ايىرا بٸلەدٸ, بۇل رەتتە مالشىلار قالىڭ قارلى قىستا قويدىڭ تاپقىرلىعىنا سٷيەنٸپ قاردان ارشىپ الاتىن جايىلىمداردى انىقتايدى.
ەلەكەڭنٸڭ قازاق مالىنا بەرگەن مٸنەزدەمەسٸ وسىنداي تەرەڭدٸگٸمەن جەنە جىلىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدٸ. جوعارىدا اتالعان عىلىمي-زەرتتەۋ ەكسپەديتسييالارىنا قاتىناسۋى, سونداي-اق, عۇلاما عالىمنىڭ كەيٸنگٸ بايقاۋلارى مەن زەرتتەۋلەرٸ ونى قانداي تۇجىرىمدارعا جەتەلەدٸ?
جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ دەستٷرلٸ شارۋاشىلىعىن, جەر قورىن پايدالانۋ جٷيەسٸ مەن مەدەنيەتٸن زەرتتەۋ ارقىلى ورتالىق ٷكٸمەت ورىندارىنا ناقتى ۇسىنىستار ەزٸرلەۋ ٷشٸن ۇيىمداستىرىلعان بۇل ەكسپەديتسييا جۇمىستارىنا قاتىناسۋ بارىسىندا ەليحان نۇرمۇحامەدۇلى قازاق دالاسىنا بايلانىستى يمپەرييالىق بيلٸكتٸڭ كٶزدەگەن ماقساتىن بۇرىن ٶزٸ بايقاي بەرمەگەن جاڭا قىرىنان تانىدى. ٷكٸمەتتٸڭ تاياۋ ارادا قازاق جەرٸنە بايلانىستى ستراتەگييالىق شارالاردى ٸسكە اسىرۋعا قاۋىرت دايىندىق ٷستٸندە تۇرعانىنا كٶزٸ جەتتٸ.
سونىڭ ناقتى كٶرٸنٸسٸ ٷكٸمەتتٸڭ قازاق كٶشپەلٸ جەنە جارتىلاي كٶشپەلٸ قوجالىقتارىن جاپپاي وتىرىقشى ٶمٸر سالتىنا اۋدارۋ ٸسٸن قولعا الا باستاۋى ەدٸ. ە.بٶكەيحانوۆ قاتىناسقان ەكٸ ەكسپەديتسييانىڭ كٶزدەگەن ورتاق ماقساتى ورتا قازاق قوجالىقتارىن وتىرىقشى ٶمٸرگە اۋدارۋعا قاجەت بولاتىن جەر نورماسىن انىقتاۋ بولاتىن. قازاق قوجالىقتارىن وتىرىقشى ٶمٸرگە اۋدارۋ ٶز رەتٸندە پاتشالىق بيلٸككە قالعان قازاق جەرٸنە ٸشكٸ گۋبەرنييالاردان مىڭداعان ورىس شارۋالارىن كٶشٸرٸپ ەكەلٸپ قونىستاندىرۋعا جول اشاتىن ەدٸ.
رەسەي ٷكٸمەتٸ قازاق دالاسىنا عىلىمي-زەرتتەۋ ەكسپەديتسييالارىن شىعارا وتىرىپ, وسىمەن بٸر مەزگٸلدە, ياعني 1896 جىلى ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ جانىنان قونىس اۋدارتۋ باسقارماسىن (پەرەسەلەنچەسكوە ۋپراۆلەنيە) اشتى. قازاق جەرٸنەن ٸشكٸ رەسەيدەن كەلەتٸن پەرەسەلەندەر ٷشٸن التى اۋدان, ياعني تورعاي, ورال, اقمولا, سەمەي, سىردارييا جەنە جەتٸسۋ پەرەسەلەن اۋداندارى بەلگٸلەندٸ. وسى ٶڭٸرلەردەگٸ ەگٸنشٸلٸككە جارامدى قۇنارلى جەرلەر ٸشكٸ رەسەيدەن قونىس اۋدارىپ كەلگەندەرگە ٷلەس رەتٸندە بەرٸلۋگە تيٸس بولدى.
باسقاشا ايتقاندا, XX عاسىردىڭ باسىنداعى رەسەي ٷكٸمەتٸنٸڭ ەسەبٸ بويىنشا قازاق جەرٸ, بٸرٸنشٸدەن, يمپەرييانىڭ ٸشكٸ گۋبەرنييالارىنداعى جەر تاپشىلىعىن شەشۋگە مٷمكٸندٸك تۋعىزاتىن قۇرال بولسا, ەكٸنشٸدەن, ونىڭ باتىس مەملەكەتتەرٸمەن كەزەكتٸ تەحنولوگييالىق تەكەتٸرەسٸندە ٶنەركەسٸپتٸك باي شيكٸزات كٶزٸنە اينالۋعا تيٸس ەدٸ. ال ەلەمدٸك كٷشتەردٸڭ ٶزارا قارسىلاسۋ پروتسەسٸ بارىسىندا يمپەرييا قۇرامىنداعى كٸشٸ ەتنيكالىق قۇرىلىمداردىڭ تابيعي مٷددەسٸ مەن مەدەني قۇندىلىقتارى سونشالىقتى جوعارى مەنگە يە بولا المايتىندىعى و باستان بەلگٸلٸ. قازاق ەلٸ, ونىڭ تابيعي جەنە ادامي ەلەۋەتٸ رەسەيدٸڭ باتىس مەملەكەتتەرٸمەن تەكەتٸرەسٸندە كٷش قورى (رەزەرۆ) مٸندەتٸن اتقارۋعا تيٸس بولدى.
مٸنە, وسىنداي جاعدايدا قازاق قوعامىنىڭ مۇنداي اۋىر سىننان ٶتۋ مٷمكٸندٸگٸ قانداي, ەنتەلەپ ەنٸپ كەلە جاتقان كاپيتاليزم سۇرانىستارىنا قازاق جۇرتى نەمەن جاۋاپ بەرە الادى دەگەن ساۋالدار تۋىندادى. ەليحان نۇرمۇحامەدۇلىن دا قيناعان وسى ساۋالدار ەدٸ.
ۇلى دالادا شاشىراندى ورنالاسقان ەلدٸڭ الدىنان كٶلدەنەڭ تارتىلعان مۇنداي كٷردەلٸ ساۋالدارعا يلانىمدى جاۋاپ تابۋ ونى ٸزدەۋشٸدەن ٷلكەن ىجداعاتتىلىقتى, تەورييالىق دايارلىقتى جەنە زور جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ تالاپ ەتكەن ەدٸ. بۇعان قوسىمشا, ەلەكەڭنٸڭ ٶزٸ ايتقانداي, ۇلتىنا قىزمەت جاسايمىن دەگەن تۇلعاعا بٸلٸممەن بٸرگە, سونداي دەرەجە-دەڭگەيدەگٸ مٸنەز دە قاجەت ەتٸلەدٸ. ال ەليحان نۇرمۇحامەدۇلى, جاراتۋشى وسى ەكٸ قاسيەتتٸ مولىنان بەرگەن, ەرەكشە تۇلعا ەدٸ. ٶزٸنە تاريح جٷكتەگەن مۇنداي مٸندەتتٸ ول ەڭ جوعارعى دەڭگەيدە ورىنداپ شىقتى. ونىڭ تاباندى ٸزدەنٸسٸنٸڭ نەتيجەسٸندە قازاق شىندىعىنا سٷيەنگەن جەنە ەلدٸڭ ورتاق ۇستانىمى بولۋعا لايىق, ستراتەگييالىق تۇرعىدان دەلەلدٸ شەشٸم ٶمٸرگە كەلدٸ. ەندٸ وسى ۇستانىمنىڭ باستى ەلەمەنتتەرٸنە توقتالايىن.
ەلەكەڭنٸڭ پٸكٸرٸنشە, مال باسىن اسىلداندىرىپ, تيٸمدٸ مال شارۋاشىلىعىنا كٶشۋ قازاققا دا جات ەمەس. ە.بٶكەيحانوۆ الدىمەن پاتشالىق بيلٸكتٸڭ, كەيٸنٸرەك كەڭەستٸك بيلٸكتٸڭ قازاق ەلٸن تەز ارادا وتىرىقشى تۇرمىسقا اۋدارۋ جوباسىنا ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ قارسى شىقتى. «مال شارۋاسى تىماق ەمەس, تٶرە كەلە جاتىر دەپ قولعا الا قوياتىن», – دەپ جازدى ول.
كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ قازاق قوجالىقتارىن ەشقانداي دا دايارلىقسىز, بٸرنەشە جىلدىڭ تٶڭٸرەگٸندە وتىرىقشى تۇرمىسقا اۋدارۋ ەرەكەتٸن ول ۇلت ٶمٸرٸنە جاسالعان ەكسپەريمەنت رەتٸندە باعالادى. ياعني, ەكسپەريمەنتتەر لابوراتورييالاردا جٷرگٸزٸلمەك, ال ادامدار قوعامىن ەكسپەريمەنت كەڭٸستٸگٸنە اينالدىرۋ قوعام ٷشٸن ناعىز تراگەديياعا اينالۋى ەبدەن مٷمكٸن ەكەندٸگٸن ەسكەرتتٸ.
ەليحان نۇرمۇحامەدۇلى جەنە ونىڭ سەرٸكتەرٸ احمەت بايتۇرسىنۇلى مەن مٸرجاقىپ دۋلاتۇلى «قازاق» گازەتٸ ارقىلى قازاق حالقىن پاتشا ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ ەربٸر وتباسىنداعى ەر ادامعا 15 دەسياتينادان جەر ٷلەسٸن الىپ, وتىرىقشى تۇرمىسقا ٶتۋگە شاقىرعان شارالارىنا مويىنسۇنباي, قارسىلىق كٶرسەتۋگە شاقىردى. بۇل رەتتە ول باشقۇرت حالقىنىڭ اۋىر تەجٸريبەسٸنەن ساباق الۋعا ٷندەدٸ. ەگٸنشٸلٸكتٸڭ قىر-سىرىنان بەيحابار جۇرت ەۋەلدە ەكٸمشٸلٸك ورىندارىنىڭ ٷگٸتٸنە سەنٸپ, ەر باسىنا ون بەس دەسياتينادان جەر الۋعا كەلٸسٸپ, سوڭىنان وتىرىقشى تۇرمىسقا بٸردەن كٶندٸگە الماستان, العان ٷلەسٸن كٶرشٸ ورىس مۇجىعىنا قانت-شايعا ايىرباستاپ, ەڭ سوڭىندا ٶز وتانىندا جەر يەلٸگٸ جوق بوسقىنعا اينالعان ەدٸ.
الدىمەن پاتشالىق بيلٸك تۇسىندا, سونان سوڭ كەڭەس ٶكٸمەتٸ جاعدايىندا ەليحان نۇرمۇحامەدۇلى باستاعان قازاق زييالىلارى بيلٸكتەن قازاق جەرٸنە ٸشكٸ رەسەيدەن ورىس شارۋالارىن كٶشٸرٸپ ەكەلٸپ قونىستاندىرۋ شارالارىن توقتاتۋدى تالاپ ەتتٸ. بۇل ٸستە الاشتىق جەنە كەڭەستٸك ۇستانىمداعى ۇلت زييالىلارى اۋىزبٸرلٸك تانىتتى, بٸر ٷردٸستەن شىعىپ وتىردى. مەتروپولييا تاراپىنان جٷرٸپ جاتقان وتارلاۋ ساياساتى جاعدايىندا الاشتىق ۇستانىمداعى زييالىلار جەرگە جەكەمەنشٸك ەنگٸزۋ ساياساتىنا ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ قارسىلىق تانىتىپ, جەردٸ قاۋىمدىق مەنشٸك تٷرٸندە پايدالانۋ تيٸمدٸ ەكەندٸگٸن دەلەلدەۋگە كٷش سالدى.
اگرارلىق سەكتوردىڭ تەز دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن جەكە شارۋالار ەرٸكتٸ كووپەراتيۆ بولىپ ۇيىمداسقانى تيٸمدٸ ەكەنٸن دانييا ەلٸنٸڭ تەجٸريبەسٸمەن دەلەلدەپ باعىپ ەدٸ ەلەكەڭ. حالقىنىڭ بٸرەگەي ساۋاتتىلىعى نەگٸزٸندە بٷكٸل دانيياعا تاراعان كووپەراتسييا قوزعالىسى بٸرلەسكەن ەڭبەك تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرىپ, ەلدٸ تەز ارادا بايىتۋعا نەگٸز بولدى. ارحيۆ ماتەريالدارىنا قاراعاندا, «الاش» اۆتونوميياسى قۇرىلعانعا دەيٸن تورعاي وبلىسىنداعى ۋاقىتشا ٷكٸمەتتٸڭ كوميسسارى دەرەجەسٸندەگٸ ەلەكەڭ اۋىلدى كووپەراتسييالاۋدى پەرمەندٸ تٷردە قولعا الىپ, بۇل شارا سوڭىنان قازاق-الاش اۆتونوميياسىنا كٸرگەن 10 وبلىستىڭ بەرٸندە دە قارقىندى جٷرگٸزٸلگەنٸن اتاپ ٶتۋ كەرەك.
جەر مەسەلەسٸ الاش پارتيياسىنىڭ باعدارلاماسىندا جەكە تاراۋ رەتٸندە بەرٸلدٸ. وندا, مەسەلەن, نەگٸزگٸ زاڭىن جاساعاندا جەر سىباعاسىن الدىمەن جەرگٸلٸكتٸ جۇرتقا بەرٸلسٸن, قازاق جەر سىباعاسىن وتىرعان جەرلەردەن الىپ ورنالاسقانشا قازاق جەرٸنە قونىس اۋدارۋشىلار كەلمەسٸن…», – دەگەن جولدار بار ەدٸ.
1914 جىلى جەلتوقسان ايىندا ورىنبوردا ەليحان بٶكەيحانوۆ باسشىلىعىمەن ٶتكەن ٸٸ بٷكٸل قازاق سەزٸ قازاق مەملەكەتتٸگٸن الاش فورماتى رەتٸندە ۇسىنعان بولاتىن. سول قۇرىلتايدا بٸراۋىزدان ۇيعارىم قابىلداپ: «الاش اۆتونوميياسىنىڭ 10 وبلىسىنىڭ جەر استى-ٷستٸنٸڭ بايلىعى, جەر-سۋ, پايدالى قازبالارى بٶلٸنبەس الاش مەنشٸگٸندە», دەپ بەكٸتٸلگەن بولاتىن. بۇل ۇيعارىم كەلەشەك قازاقستاننىڭ الدىڭعى قاتارلى مەملەكەت بولىپ قالىپتاسىپ, ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸنٸڭ نەگٸزٸ بولارىنا تولىق كەپٸل, سەنٸم ارتىلعان-دى.
سول كەزەڭدەگٸ الاش اۆتونوميياسى كٶسەمدەرٸنٸڭ بٸرەگەيٸ ا.بايتۇرسىنۇلى اسقان كٶرەگەندٸك تانىتىپ: «حالىق ٶز زامانىنا ساي ماماندىق مەڭگەرۋٸ تيٸس, ٶز جەرٸنٸڭ بايلىقتارىن يگٸلٸككە اينالدىرا الاتىنداي دەرەجەگە كٶتەرٸلۋٸ تيٸس. الدىڭعى قاتارلى تەحنيكانى يگەرۋٸ تيٸس. ولاي ەتپەسەك, بٸز باسقا ەلدٸڭ وتارى بولامىز», دەپ بٸرٸنشٸ قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ – قازٸرگٸ اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دٸڭ 1928 جىلعى اشىلۋىندا جار سالعان ەدٸ. ال ودان بۇرىنىراق (1918 ج.) ەليحان نۇرمۇحامەدۇلى كەلەشەك جاس مەملەكەتٸمٸزدٸڭ الدىندا تۇرعان ٶرەلٸ ماقساتتارى تۋرالى: «ٷستٸمٸزدەگٸ حح عاسىر – ٶركەنيەت بەسەكەلەستٸگٸنٸڭ زامانى. بۇل ۋاقىتتا كٷن استىنداعى ورىن ٷشٸن كٷرەسپەيتٸن ھەم مەدەنيەتكە تالپىنبايتىن ۇلتتىڭ تابىلۋى كەدٸك… قازٸرگٸ ەلەمدٸك سوعىستا عىلىم ٷستەمدٸك الدى. كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە… عىلىم ايقىنداۋشى كٷشكە اينالدى. بٸلٸمسٸز حالىق ٶركەنيەت قالتارىستارىندا قالىپ قوياتىنىن ايتىپ جاتۋ ارتىق. ٶز مەدەنيەتٸن ساقتاۋ, بارلىق جاقسى نەرسەلەردٸ يگەرۋ جولىنداعى كٷرەسكە قازاقتار دا قوسىلدى… بٸزگە بٸلٸمدٸ, تەجٸريبەلٸ ساياساتشىلار, جوعارى بٸلٸكتٸ ماماندار قاجەت. بٸزگە فابريكالار, زاۋىتتار, شارۋاشىلىق ۇيىمدارى, كووپەراتيۆتەر جەنە باسقا دا كٶپ نەرسەلەر كەرەك. مۇنىڭ بەرٸ بٸلٸمدٸ قازاقتاردى قاجەتسٸنەدٸ. مۇنىڭ بەرٸ بٸر كٷندە نەمەسە بٸر جىلدا پايدا بولمايدى. وسىنىڭ بەرٸن ٶمٸردە جەدەل ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن جٸتٸ جوسپارلاۋ, مامانداردىڭ بەينەتتٸ ەڭبەگٸ, اۋقاتتى ازاماتتاردىڭ قارجىسى كەرەك جەنە ٸستٸ دەرەۋ قولعا الۋ كەرەك» دەپ جازعان ەدٸ.
بۇدان بٸر عاسىر بۇرىن ەل مٷددەسٸن, حالىق بولاشاعىن كٶكسەگەن ۇلت كٶسەمٸ, ۇلى قايراتكەر ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ باعدارى بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ ٶركەنيەتتٸ ەلدەر ساناتىنا قۇلاش ۇرعان دەۋٸرٸندە شەشٸمٸن تابۋدا دەسەك, جازا باسپاعانىمىز. وعان كەپٸل بٷگٸنگٸ تاڭدا جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان ۇلت جوسپارى. بەس ينستيتۋتتىق رەفورما, ولاردى ورىنداۋداعى 100 ناقتى قادام. وسىنىڭ نەگٸزٸندە تەۋەلسٸز قازاقستان دامىعان 30 ەلدٸڭ قاتارىنا قوسىلۋعا ناقتىلى پەرمەندٸلٸك جاساپ, ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ, الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ ۇلى باعدارىن جٷزەگە اسىرۋعا كەپٸلدٸك ەتەتٸنٸنە بٷگٸنگٸ ۇرپاق تولىق سەنٸمدٸ.
امانجول قوشانوۆ,
اكادەميك
الماتى
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ
