1919 jyly 4 sáýirde V.I.Leninniń ózi qol qoiǵan Búkil Odaqtyq Atqarý komitetiniń (BOAK) qaýlysymen alashordashylarǵa keshirim jasalyndy. Maqsat sol kezdegi bilik basyndaǵy bolsheviktik ókimette bilimdi adamdardyń az bolýyna bailanysty, Alashtyń bilimdi mamandaryn Keńes ókimeti jaǵyna shyǵarý edi. Álekeńniń óz sózimen aitqanda: «Naizanyń ushy, aibaltanyń júzimen» Keńes ókimetine qyzmet etýden bas tartqan Álihan Bókeihan 1922 jyldyń kúzinde Máskeýge jer aýdarylady.
Álihan Bókeihan Keńes ókimetine qyzmet etýden bas tartqanymen qazaq eline, Alashyna qyzmet etýdi boryshym dep sanady. Máskeýge jer aýdarylsa da, elinen habar úzbegen Álihan jat jerde júrip, ult ziialylarynyń basyn biriktire otyryp, halqynyń ulttyq ónerin, mádenietin, ádebietin, bilimin órkendetý jolynda eńbek etedi.
Bolsheviktik qyzmetke belgili maqsatpen aralasa bastaǵan A.Baitursynuly, M. Dýlatuly, J.Aimaýytuly, S.Sadýaqasuly syndy áriptesteri arqyly Á.Bókeihan Qazaqstandaǵy saiasi-qoǵamdyq, mádeni, ádebi protsesterge baǵyt-baǵdar berip, basshylyq jasaýdy jalǵastyra beredi. Álihan Bókeihannyń tikelei basshylyq nusqaýymen S.Asfendiiarov óziniń ǵylymi eńbekterin, ǵulama ǵalym A.Baitursynuly óziniń áigili lingvistikalyq eńbekteri «Til quraly», «Ádebiet tanytqysh» J.Aimaýytuly «Psihologiia», M.Jumabaiuly «Pedagogika» sekildi ǵylymi eńbekterin jazsa, sol kezdegi jap jas jigit Qanysh Sátbaev orta mektepke arnalǵan «Algebra» oqýlyǵyn jazyp shyqty. Osy kezdegi Álekeń bastaǵan qazaq ziialylarynyń atqarǵan rolin aǵylshyn ǵalymdary: «Okolo desti let, vplot do nachalo 30-h godov, chleny Alashordy sohraniali pochti polnyi kontrol nad obrazovaniem, pressoi i izdatelskim delom v Kazahstane, sledýia edinstvennoi tseli pridat sovetskoi Kazahskoi kýltýre otchetlivo natsionalnyi» dep, sol kezdegi tarihi aqiqatty shynshyldyqpen sipattaidy. Iá, sol kezdegi ult ziialylarynyń aldyndaǵy kezek kúttirmeitin eń kúrdeli de ózekti másele – bul ulttyq erekshelik pen qundylyqtardy negizge ala otyryp, ǵylymǵa bilim men mádenietke ulttyq boiaý, ulttyq naqysh berý edi. Bul igi istiń bastaýynda óz halqyn jan-tánimen súigen ult kósemi, qazaq halqynyń aiaýly perzenti, entsiklopedist-ǵalym Álihan Bókeihan turady.
Máskeýde aidaýda bolǵan ómiriniń osy tusynda Á.Bókeihan óziniń pedagogikalyq tanymyn aiqyndaityn ǵylymi eńbegin jáne mektep muǵalimderine qosymsha ǵylymi kómek retinde «Pylanetter», «Lýi Paster», «Bilim kúshi» jáne saiasi gýmanistik kózqarasyn aiqyndaityn «Hahas» atty maqalalaryn jazady.
Ǵulama ǵalym Álihan Bókeihanǵa pedagogikalyq eńbek etene jaqyn edi. Sebebi, Álekeń 1894 jyly Sankt-Peterbýrgtegi Orman institýtyn orman ekonomikasy mamandyǵy boiynsha bitirip, sol jyly Omby qalasyndaǵy tómengi dárejeli Orman mektebine jumysqa qabyldanǵan soń, mektepte eki jyldai óz mamandyǵy boiynsha dáris oqyp, sabaq beredi.
«Serýen jasap zertteý ádisi» ǵylymi eńbeginde kórsetilgen ǵylymi-pedagogikalyq tásilderdi Álihan Bókeihan bireýden estýi boiynsha, bolmasa ár ǵalymda bolatyn ǵylymi túisik arqyly jazǵan joq. Ol pedagogikalyq jumyspen tikelei ózi ainalysqan 1894-1896 jyldary kezindegi tájiribesine jáne teoriialyq ǵylymi daiarlyǵyna súiendi dep tolyq senimmen aita alamyz. Sebebi, eńbek sonshalyqty qarapaiym, árbir muǵalimge túsinikti jáne biik dárejeli ǵylymi negizde jazylǵan. Eńbek oqýshy balalarmen tikelei aralasyp, sabaq beretin mektep muǵalimderine ǵylymi metodikalyq nusqaý ispettes. Eńbekte Á.Bókeihan birinshi kezekte kózben kórip, qolmen ustaǵan tájiribege súienedi.
«Serýen jasap zertteý ádisi» eńbeginde Álihan Bókeihan: «Shyn bilim tájiribede ǵana týady. Bilim jolynyń negizi – tájiribiia. Jattap alyp bilgen bilim mekteptiń tabaldyryǵyn attai bere esten shyǵady da umytylady. Qandai jaqsy kitap bolsa da, kitap kisiniń sózi, ony bireý tapqan. Ańda júrip kisi bailaǵan túlki, óziń qýyp alǵan túlkige jetpeidi» - deidi.
Bilimdi igerýde eń birinshi kezekte tájiribege súiený kerek. Qandai jaqsy kitap bolsa ol bireýdyń sózi iaǵni, teoriia. Al, kózben kórip, qolmen ustap, tájiribe arqyly óziniń kózi jetip, eńbegimen, óz betinshe ózi tapqan bilimge esh nárse jetpeidi, - degen oidy Á.Bókeihan sol kezdegi muǵalim men oqýshynyń turmysy men paiym túsinigine laiyqtap «Óziń qýyp alǵan túlkige jetpeidi» dep túsindiredi.
«Bilim anasy – tájiribá» degen Álihan Bókeihan: «Jerdi, aýany,sýdy, jandy, jansyz ózimizdi qamap alǵan zatty taný tájiribemen ǵana bolady. Bu týraly tájiribá kózben kórgen, qolmen ustaǵannan bastalady. Aqyl zerek tekserip, tergep, tereń boilap toqyp, kestelep kózben kórgennen qolmen ustaǵannan qorytyndy shyǵarady. Bu neshe synnan ótip, taspadai sydyrylyp, taiaqtai jonylyp, bilim negizi bolyp shyǵady. Tájiribesiz bilimde negiz de joq, bet te joq. Bilim anasy tájiribá! Balany baýlyǵan oqytýshy bilim úiretpek bolsa, jattamany talaq qylady da tájiribá jolyna túsiredi. Oqytýshy isine sheber bolsa, ózi de balalar da tabiǵatty álippedei oqyp, aty báigeden kelip, búrkiti túlki alǵandai qyzyqqa batady da qýanady. Bala oqýǵa kúii túsken qarshyǵadai túlep ushady», - deidi.
Praktik-ǵalym Á.Bókeihannyń aitýynsha muǵalim oqýshynyń sabaqqa qyzyǵýshylyǵyn arttyrý úshin, jalań teoriia, jattandy sózdi tastap, oqytýshynyń árbir sabaǵy syrtqy ortamen, ómirmen tyǵyz bailanysty bolýy shart. Bul is muǵalimniń sheberligine bailanysty.
Aýyldaǵy mektepte tabiǵat taný tájiribesin mynadan bastaidy,- degen ǵalym, «Serýen jasap zertteý ádisi» eńbeginde óte bir qyzyqty jaǵdaidy baiandaidy.
Mai aiynda qolynda lýpasy bar muǵalim oqýshylarmen serýenge shyǵady. Olar kele jatyp tobylǵynyń sabaǵynda jabysqan tarydai túimeshek daqtardy kóredi.
«Bul ne?» degen muǵalim suraǵyna balalar: «Bul jylannyń silekeii», – dep jaýap beredi. Muǵalim balalarǵa lýpamen silekeidi kórsetedi de, bul jylannyń silekeii emes, kóbelektiń jumyrtqasy dep jaýap berip, osy jumyrtqadan kóbelektiń qalai shyqqanyn baqylaimyz,-deidi.
Tobylǵyny belgilegen balalar úiine qaitady. Balalar silekeiden kóbelek paida bolǵanǵa deiingi ózgeristerdi kúnde kelip baqylap, óz kózderimen kóredi. Eń sońynda muǵalim: Balalar, kórdińder me biz:
- Shiden jylannyń silekeii sekildi nárseni kórdik.
- Ol birneshe kúnnen soń jumyrtqa bolyp shyqty.
- Jumyrtqa tolǵanyp juldyz qurtqa ainaldy.
- Juldyz qurt ósip burshaq boldy.
- Burshaqtan kóbelek shyqty.
Osy jaǵdaidyń bárin óz kózderińmen kórdińder. Kóbelektiń bári de osy biz tájiribelegen jolmen ósip ónedi – degen muǵalim, kóbelektiń qandai túrleri bar jáne olar qandai jerde ómir súretinin túsindirip ótedi.
Álhan Bókeihannyń «Serýen jasap zertteý ádisi» eńbegi óte qarapaiym tilde jazylyp, muǵalim men oqýshylardyń qarym – qatynasy jáne tabiǵattaǵy kúndelikti jaǵdai sýrettelgen sekildi. Bul eńbektiń syrt kórinisi ǵana. Al, shyndyǵyna kelgende eńbekte balanyń jan-júiesindegi uǵymdyq ózgeristeri men muǵalimniń kásibi sheberligi ǵylymi jolmen baiandalǵan.
Qai zamanda da muǵalimniń eń basty mindeti oqýshylarǵa qoǵam men qorshaǵan ortany tanystyra otyryp, balany ózdiginen oilana alýǵa jáne sol oilaný arqyly oqýshy balany belgili bir sheshimge kele alýǵa úiretý.
Asa jaýapty osy kúrdeli máseleni Á.Bókeihan óziniń ǵylymi eńbeginde qalai sheshedi? Endi osyǵan keleiik. Eńbekte aitylǵandai, muǵalim balalardy ertip dalaǵa serýenge shyǵady. Serýenge shyqqan bala ózin qorshaǵan týǵan tabiǵatyn kórip qiialǵa berilýi tabiǵi jaǵdai.
Qiial – kórý, estýden jalpy sýretteýlerden jasalynatyn psihologiialyq protsess. Qiialǵa berilgen bala muǵalimniń kórsetýimen tobylǵynyń sabaǵynda jabysqan aqtaǵan tarydai túimeshek daqtardy kórip áserlenedi iaǵni tarydai túimeshek daqtar balaǵa áser etti. Áserlengen bala túimeshek daqtardy syrtqy synyna qarap, jylannyń silekeii, -degen jalpy analogiialyq oiǵa keledi. Muǵalim: «Bul jylannyń silekeii emes, kóbelektiń jumyrtqasy,»- degen soń, bala jylannyń silekeii emes, kóbelektiń jumyrtqasy týraly oilap, jalpydan jalqyǵa iaǵni dedýkatsiialyq oidan indýktsiialyq oiǵa kóshedi.
Oqýshylar kóbelektiń jumyrtqadan qalai ósip shyqqanyn kórip bilgen soń oi qorytyp, sheshim shyǵarady. Oqýshydaǵy osy sheshim onyń daǵdyly bilimine ainalady. Sheshim arqyly óz kózqarasy qalyptasqan balada sanaly tulǵa qalyptasý protsesi bastalady. Jeke tulǵany qalyptastyrýda negizgi roldi bilim alady. Bilim tájiribe arqyly keledi.
Al, muǵalimniń sheberligi sonda, ol zertteý kezinde balalarǵa durys baǵyt-baǵdar berip oqýshylardyń tájiribe arqyly ózdiginen oi qorytyp, sheshim shyǵaryp, tulǵa bolyp qalyptasýyna jaǵdai jasap, yqpal etip tur.
Á.Bókeihannyń «Serýen jasap zertteý ádisi» eńbeginde joǵarydaǵy biz keltirgen «qiialdaý», «áserlený», «oi qorytý», «sheshim shyǵarý», «daǵdyǵa ainaldyrý», «kózqaras qalyptastyrý» sekildi psihologiialyq ǵylymi terminder kezdespeidi. Nege? Sebebi, bul eńbek jazylǵan tustaǵy muǵalimderdiń pedagogikalyq sheberligi men bilimi óte saiaz bolatyn. Olardyń kóbi saýat ashýdyń qysqa merzimdi kýrstaryn bitirgender edi. Osy jaǵdaidy tereń túsingen praktik-pedagog Á.Bókeihan óz eńbegine ǵylymi terminsiz jeńil tilmen jazsa da, ǵalym, balanyń jan-júiesinde kezekpen satylap bolatyn ózgeristerdi kózge kórinbeitin syzyqtarmen ret-retimen ádemi beinelegen.
Bul jaǵdai shamaly ǵana ǵylymi daiarlyǵy bar kózi qaraqty árbir oqýshyǵa taiǵa tańba basqandai aiqyn kórinip tur. Á.Bókeihannyń ǵalym retindegi ulylyǵy osynda bolsa kerek.
Barlyq jaǵdaidan bilimdi basty orynǵa shyǵarǵan Álihan Bókeihan óziniń «Bilim kúshi» atty ǵylymi maqalasynda: «Ótken dúnie soǵysynda bilim jeńdi» - dei kelip: «Fransiiada Lýi Paster qurǵan bilim uiasy – Paster institýty bar. Munda ne qylatyndy osy sanda jazdyq. Endi osy bilim uiasynda oba, súzektiń uryǵyn bombaǵa salýdy tapqan. Bul bombany airoplanmen jaýdyń jerine aparyp tastap, maidanda joq, syrtta jatqan jalpaq eldi airoplanmen jaýdyń jerine aparyp tastap, maidanda joq, syrtta jatqan jalpaq eldi airoplanmen qyrmaq. Bilimge jaqsy da, jaman da joq. Bilim almas qanjar. Kim qolyna alsa, sonyń qoly salyp qalsa, jaqsy-jamandy aiyrmai basty alyp túsedi. «Adam balasy – haiýannyń eń ant atqany» degen Dostoevskiidiń sózin Evropa dáleldedi bilem» - dep jazdy.
Atyn atap anyqtap jazbasa da bul jerde Dostoevskii pikirin qoldaǵan Á.Bókeihannyń «Ǵylym adamzattyń igiligi men órkeniet jolyna qyzmet etý kerek» - degen astarly oiy ǵylymi eńbekte kózge aiqyn kórinip tur.
«Tárbiesiz kelgen bilim adamzatqa tek qana qasiret ákeledi» degen uly oishyl filosof Ál-Farabidiń eńbegimen Álihan Bókeihan tanys boldy ma, bolmady ma ol jaǵy bizge beimálim, degenmen de dál osy jerde bilim men ǵylym jetistigin adamzat órkenieti úshin paidalaný kerek degen Á.Bókeihannyń gýmanistik kózqarasy aiqyn bilinedi.
Ǵylym jetistigin paidalanýda HH ǵasyr basynda aitqan Álihan Bókeihannyń osy bir gýmanistik oiy jarty ǵasyrdan astam ýaqyt ótkende zamanymyzdyń uly fizik ǵalymdary A.Einshtein, Keldysh, Sahrovtardyń ǵylymi eńbekterinde kórinis tabýy, Á.Bókeihannyń ǵylymi túisigi men oi-pikiriniń qanshalyqty tereń bolǵanynyń aiqyn dáleli.
Á.Bókeihannyń «Bilim kúshi atty» ǵylymi maqalasyn oqyp otyrǵanymyzda bilim men ǵylym adamzatqa jaqsylyq ákeletin órkeniet jolynda qyzmet jasaýy shart, -degen tárbielik oiyn anyq uǵamyz.
Bilim adamǵa qorshaǵan orta men jaratylysty túsindiretin uly kúsh. Jaratylysty tanýda bilimdi basty orynǵa shyǵarǵan Álihan Bókeihan óziniń «Muǵlimderge hat», «Pylanetter» eńbeginde: «Sóitip, adam qoǵamynyń bilimi arta kele, adam qoǵamy jaratylysty durys túsine kele dinniń de kóbesi sógilip, quiysqany bosai bermek. Oqytýshylardyń mundai máselelerdi balalarǵa túsindire berýi asa qajet nárse,» -dep, adam sanasyndaǵy dini-dogmalyq pikirge ǵylymi pikirdi ashyq qarsy qoiady. Jaratylysty oqýshy shákirtterge ǵylym arqyly, ǵylymnyń jetisitigi arqyly túsindirýdi Álihan Bókeihan oqytýshy muǵalimderden ashyq talap etken.
Pedagogika – tarihy tereńde jatqan kóp salaly ǵylym. Álihan Bókeihan pedagogika ǵylymyn jan-jaqty tereń zerttegen ǵalym desek qatelesemiz. Qateleskende de, shyǵandap bir búiirge teris ketemiz. Desek te, Álihannyń tanymdyq ǵylymi eńbekteriniń barlyǵynda da, onyń pedagogikalyq – gýmanistik kózqarasy keide kózge aiqyn kórinetin, keide kózge anyq kórinbeitin astarly oilar arqyly kórinis tapqan.
Álihan Bókeihannyń pedagogikalyq-ǵylymi tanymdyq eńbekterin júielei kele tómendegidei oi qorytyndysyn tujyrymdaimyz. Álihan Bókeihannyń ǵylymi turǵydaǵy pedagogikalyq kózqarasy boiynsha:
1. Adam jaratylys pen qoǵamdy ǵylym arqyly túsinýi kerek. Ol úshin bilim qoǵamda basty orynda bolýy shart.
2. Bilim berýde eń basty tulǵa – muǵalim. Sondyqtan da muǵalimge kóptegen mindetter júkteledi. Olar:
a) Muǵalim jan-jaqty tereń bilimdi jáne óz isiniń sheberi bolýy kerek.
á) Bilim beretin muǵalim sabaǵyn uiymdastyra bilýi shart.
b) Muǵalim úiretip, túsindiretin sabaqtyń maqsaty jáne sol maqsatqa jetý jolyndaǵy muǵalimniń naqty is-jospary bolýy shart.
v) Muǵalimniń eń basty maqsaty: qorshaǵan orta men qoǵamdy tanýda ózindik kózqarasy men jeke pikiri bar tulǵa qalyptastyrý, - bolyp tabylýy kerek.
3. Bilim balaǵa qorshaǵan orta men tabiǵi zańdylyqtardy bilý maqsatynda berilýi shart.
4. Bilim balaǵa ózi úirengen tabiǵi ortada ulttyq erekshelikterdi saqtaý arqyly berilýi shart.
5. Bilim jattandy jolmen emes, balanyń kózin jetkizip, tájiribe arqyly kórsete otyryp,berilýi shart. Jattandy bilim tez umytylady.
6. Bilim berýde balanyń oiyn ońaidan kúrdelige qarai, jalqydan jalpyǵa qarai
(indýktsiia jáne dedýktsiia) jetelei otyryp, shákirtti durys oilana alýǵa ýiretý kerek.
7. Tárbie men bilim shákirtke qatar berilýi shart.
Álihan Bókeihannyń pedagogikalyq pikir men kózqarasy, ǵalymnyń ǵylymi-tanymdyq eńbekterinde qarapaiym tilmen baiandalsa da, olar qorshaǵan orta hám aqiqat ómirimen tyǵyz bailanysty. Ulttyq psihologiialyq qundylyqtar tereń qamtylǵan Álihan Bókeihannyń tanymdyq eńbekteriniń ǵylymi negiziniń asa joǵarlyǵy birden kózge túsedi. Osy turǵydan kelgende ulttyq – pedagogikalyq kontseptsiianyń ǵylymi negizin salýshy, uly ǵalym Álihan Bókeihan degen oidy úlken senimmen aita alamyz.
Táýelsiz memleket bolǵanymyzǵa 25 jyl tolsa da, biz osy kúnge deiin bilim berýde ózimizdiń ulttyq kontseptsiiamyzdy jasai almai otyrǵan elmiz. Búgingi kúnniń eń ózekti de basty mindeti, ol – bilim berýdiń ulttyq kontseptsiiasyn jasaý!
Elimizdegi bilim berýdiń ulttyq kontseptsiiasyn jasaý jolynda, uly oishyl ǵalymymyz Álihan Bókeihannyń pedagogikalyq kózqarasy men pikiri bizge jol kórsetetin baǵdarsham bolýǵa tiis dúnie ekendigi aidan anyq aqiqat!
N.Mahanov
OQO, Sozaq aýdany, Taýkent poselkesi,
I.Keńesbaev atyndaǵy jalpy orta mektebi
