1919 جىلى 4 سەۋٸردە ۆ.ي.لەنيننٸڭ ٶزٸ قول قويعان بٷكٸل وداقتىق اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ (بواك) قاۋلىسىمەن الاشورداشىلارعا كەشٸرٸم جاسالىندى. ماقسات سول كەزدەگٸ بيلٸك باسىنداعى بولشەۆيكتٸك ٶكٸمەتتە بٸلٸمدٸ ادامداردىڭ از بولۋىنا بايلانىستى, الاشتىڭ بٸلٸمدٸ ماماندارىن كەڭەس ٶكٸمەتٸ جاعىنا شىعارۋ ەدٸ. ەلەكەڭنٸڭ ٶز سٶزٸمەن ايتقاندا: «نايزانىڭ ۇشى, ايبالتانىڭ جٷزٸمەن» كەڭەس ٶكٸمەتٸنە قىزمەت ەتۋدەن باس تارتقان ەليحان بٶكەيحان 1922 جىلدىڭ كٷزٸندە مەسكەۋگە جەر اۋدارىلادى.
ەليحان بٶكەيحان كەڭەس ٶكٸمەتٸنە قىزمەت ەتۋدەن باس تارتقانىمەن قازاق ەلٸنە, الاشىنا قىزمەت ەتۋدٸ بورىشىم دەپ سانادى. مەسكەۋگە جەر اۋدارىلسا دا, ەلٸنەن حابار ٷزبەگەن ەليحان جات جەردە جٷرٸپ, ۇلت زييالىلارىنىڭ باسىن بٸرٸكتٸرە وتىرىپ, حالقىنىڭ ۇلتتىق ٶنەرٸن, مەدەنيەتٸن, ەدەبيەتٸن, بٸلٸمٸن ٶركەندەتۋ جولىندا ەڭبەك ەتەدٸ.
بولشەۆيكتٸك قىزمەتكە بەلگٸلٸ ماقساتپەن ارالاسا باستاعان ا.بايتۇرسىنۇلى, م. دۋلاتۇلى, ج.ايماۋىتۇلى, س.سادۋاقاسۇلى سىندى ەرٸپتەستەرٸ ارقىلى ە.بٶكەيحان قازاقستانداعى ساياسي-قوعامدىق, مەدەني, ەدەبي پروتسەستەرگە باعىت-باعدار بەرٸپ, باسشىلىق جاساۋدى جالعاستىرا بەرەدٸ. ەليحان بٶكەيحاننىڭ تٸكەلەي باسشىلىق نۇسقاۋىمەن س.اسفەنديياروۆ ٶزٸنٸڭ عىلىمي ەڭبەكتەرٸن, عۇلاما عالىم ا.بايتۇرسىنۇلى ٶزٸنٸڭ ەيگٸلٸ لينگۆيستيكالىق ەڭبەكتەرٸ «تٸل قۇرالى», «ەدەبيەت تانىتقىش» ج.ايماۋىتۇلى «پسيحولوگييا», م.جۇمابايۇلى «پەداگوگيكا» سەكٸلدٸ عىلىمي ەڭبەكتەرٸن جازسا, سول كەزدەگٸ جاپ جاس جٸگٸت قانىش سەتباەۆ ورتا مەكتەپكە ارنالعان «الگەبرا» وقۋلىعىن جازىپ شىقتى. وسى كەزدەگٸ ەلەكەڭ باستاعان قازاق زييالىلارىنىڭ اتقارعان رولٸن اعىلشىن عالىمدارى: «وكولو دەستي لەت, ۆپلوت دو ناچالو 30-ح گودوۆ, چلەنى الاشوردى سوحرانيالي پوچتي پولنىي كونترول ناد وبرازوۆانيەم, پرەسسوي ي يزداتەلسكيم دەلوم ۆ كازاحستانە, سلەدۋيا ەدينستۆەننوي تسەلي پريدات سوۆەتسكوي كازاحسكوي كۋلتۋرە وتچەتليۆو ناتسيونالنىي» دەپ, سول كەزدەگٸ تاريحي اقيقاتتى شىنشىلدىقپەن سيپاتتايدى. يە, سول كەزدەگٸ ۇلت زييالىلارىنىڭ الدىنداعى كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن ەڭ كٷردەلٸ دە ٶزەكتٸ مەسەلە – بۇل ۇلتتىق ەرەكشەلٸك پەن قۇندىلىقتاردى نەگٸزگە الا وتىرىپ, عىلىمعا بٸلٸم مەن مەدەنيەتكە ۇلتتىق بوياۋ, ۇلتتىق ناقىش بەرۋ ەدٸ. بۇل يگٸ ٸستٸڭ باستاۋىندا ٶز حالقىن جان-تەنٸمەن سٷيگەن ۇلت كٶسەمٸ, قازاق حالقىنىڭ اياۋلى پەرزەنتٸ, ەنتسيكلوپەديست-عالىم ەليحان بٶكەيحان تۇرادى.
مەسكەۋدە ايداۋدا بولعان ٶمٸرٸنٸڭ وسى تۇسىندا ە.بٶكەيحان ٶزٸنٸڭ پەداگوگيكالىق تانىمىن ايقىندايتىن عىلىمي ەڭبەگٸن جەنە مەكتەپ مۇعالٸمدەرٸنە قوسىمشا عىلىمي كٶمەك رەتٸندە «پىلانەتتەر», «لۋي پاستەر», «بٸلٸم كٷشٸ» جەنە ساياسي گۋمانيستٸك كٶزقاراسىن ايقىندايتىن «حاحاس» اتتى ماقالالارىن جازادى.
عۇلاما عالىم ەليحان بٶكەيحانعا پەداگوگيكالىق ەڭبەك ەتەنە جاقىن ەدٸ. سەبەبٸ, ەلەكەڭ 1894 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتەگٸ ورمان ينستيتۋتىن ورمان ەكونوميكاسى ماماندىعى بويىنشا بٸتٸرٸپ, سول جىلى ومبى قالاسىنداعى تٶمەنگٸ دەرەجەلٸ ورمان مەكتەبٸنە جۇمىسقا قابىلدانعان سوڭ, مەكتەپتە ەكٸ جىلداي ٶز ماماندىعى بويىنشا دەرٸس وقىپ, ساباق بەرەدٸ.
«سەرۋەن جاساپ زەرتتەۋ ەدٸسٸ» عىلىمي ەڭبەگٸندە كٶرسەتٸلگەن عىلىمي-پەداگوگيكالىق تەسٸلدەردٸ ەليحان بٶكەيحان بٸرەۋدەن ەستۋٸ بويىنشا, بولماسا ەر عالىمدا بولاتىن عىلىمي تٷيسٸك ارقىلى جازعان جوق. ول پەداگوگيكالىق جۇمىسپەن تٸكەلەي ٶزٸ اينالىسقان 1894-1896 جىلدارى كەزٸندەگٸ تەجٸريبەسٸنە جەنە تەورييالىق عىلىمي دايارلىعىنا سٷيەندٸ دەپ تولىق سەنٸممەن ايتا الامىز. سەبەبٸ, ەڭبەك سونشالىقتى قاراپايىم, ەربٸر مۇعالٸمگە تٷسٸنٸكتٸ جەنە بيٸك دەرەجەلٸ عىلىمي نەگٸزدە جازىلعان. ەڭبەك وقۋشى بالالارمەن تٸكەلەي ارالاسىپ, ساباق بەرەتٸن مەكتەپ مۇعالٸمدەرٸنە عىلىمي مەتوديكالىق نۇسقاۋ ٸسپەتتەس. ەڭبەكتە ە.بٶكەيحان بٸرٸنشٸ كەزەكتە كٶزبەن كٶرٸپ, قولمەن ۇستاعان تەجٸريبەگە سٷيەنەدٸ.
«سەرۋەن جاساپ زەرتتەۋ ەدٸسٸ» ەڭبەگٸندە ەليحان بٶكەيحان: «شىن بٸلٸم تەجٸريبەدە عانا تۋادى. بٸلٸم جولىنىڭ نەگٸزٸ – تەجٸريبييا. جاتتاپ الىپ بٸلگەن بٸلٸم مەكتەپتٸڭ تابالدىرىعىن اتتاي بەرە ەستەن شىعادى دا ۇمىتىلادى. قانداي جاقسى كٸتاپ بولسا دا, كٸتاپ كٸسٸنٸڭ سٶزٸ, ونى بٸرەۋ تاپقان. اڭدا جٷرٸپ كٸسٸ بايلاعان تٷلكٸ, ٶزٸڭ قۋىپ العان تٷلكٸگە جەتپەيدٸ» - دەيدٸ.
بٸلٸمدٸ يگەرۋدە ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە تەجٸريبەگە سٷيەنۋ كەرەك. قانداي جاقسى كٸتاپ بولسا ول بٸرەۋدىڭ سٶزٸ ياعني, تەورييا. ال, كٶزبەن كٶرٸپ, قولمەن ۇستاپ, تەجٸريبە ارقىلى ٶزٸنٸڭ كٶزٸ جەتٸپ, ەڭبەگٸمەن, ٶز بەتٸنشە ٶزٸ تاپقان بٸلٸمگە ەش نەرسە جەتپەيدٸ, - دەگەن ويدى ە.بٶكەيحان سول كەزدەگٸ مۇعالٸم مەن وقۋشىنىڭ تۇرمىسى مەن پايىم تٷسٸنٸگٸنە لايىقتاپ «ٶزٸڭ قۋىپ العان تٷلكٸگە جەتپەيدٸ» دەپ تٷسٸندٸرەدٸ.
«بٸلٸم اناسى – تەجٸريبە» دەگەن ەليحان بٶكەيحان: «جەردٸ, اۋانى,سۋدى, جاندى, جانسىز ٶزٸمٸزدٸ قاماپ العان زاتتى تانۋ تەجٸريبەمەن عانا بولادى. بۇ تۋرالى تەجٸريبە كٶزبەن كٶرگەن, قولمەن ۇستاعاننان باستالادى. اقىل زەرەك تەكسەرٸپ, تەرگەپ, تەرەڭ بويلاپ توقىپ, كەستەلەپ كٶزبەن كٶرگەننەن قولمەن ۇستاعاننان قورىتىندى شىعارادى. بۇ نەشە سىننان ٶتٸپ, تاسپاداي سىدىرىلىپ, تاياقتاي جونىلىپ, بٸلٸم نەگٸزٸ بولىپ شىعادى. تەجٸريبەسٸز بٸلٸمدە نەگٸز دە جوق, بەت تە جوق. بٸلٸم اناسى تەجٸريبە! بالانى باۋلىعان وقىتۋشى بٸلٸم ٷيرەتپەك بولسا, جاتتامانى تالاق قىلادى دا تەجٸريبە جولىنا تٷسٸرەدٸ. وقىتۋشى ٸسٸنە شەبەر بولسا, ٶزٸ دە بالالار دا تابيعاتتى ەلٸپپەدەي وقىپ, اتى بەيگەدەن كەلٸپ, بٷركٸتٸ تٷلكٸ العانداي قىزىققا باتادى دا قۋانادى. بالا وقۋعا كٷيٸ تٷسكەن قارشىعاداي تٷلەپ ۇشادى», - دەيدٸ.
پراكتيك-عالىم ە.بٶكەيحاننىڭ ايتۋىنشا مۇعالٸم وقۋشىنىڭ ساباققا قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ ٷشٸن, جالاڭ تەورييا, جاتتاندى سٶزدٸ تاستاپ, وقىتۋشىنىڭ ەربٸر ساباعى سىرتقى ورتامەن, ٶمٸرمەن تىعىز بايلانىستى بولۋى شارت. بۇل ٸس مۇعالٸمنٸڭ شەبەرلٸگٸنە بايلانىستى.
اۋىلداعى مەكتەپتە تابيعات تانۋ تەجٸريبەسٸن مىنادان باستايدى,- دەگەن عالىم, «سەرۋەن جاساپ زەرتتەۋ ەدٸسٸ» ەڭبەگٸندە ٶتە بٸر قىزىقتى جاعدايدى باياندايدى.
ماي ايىندا قولىندا لۋپاسى بار مۇعالٸم وقۋشىلارمەن سەرۋەنگە شىعادى. ولار كەلە جاتىپ توبىلعىنىڭ ساباعىندا جابىسقان تارىداي تٷيمەشەك داقتاردى كٶرەدٸ.
«بۇل نە?» دەگەن مۇعالٸم سۇراعىنا بالالار: «بۇل جىلاننىڭ سٸلەكەيٸ», – دەپ جاۋاپ بەرەدٸ. مۇعالٸم بالالارعا لۋپامەن سٸلەكەيدٸ كٶرسەتەدٸ دە, بۇل جىلاننىڭ سٸلەكەيٸ ەمەس, كٶبەلەكتٸڭ جۇمىرتقاسى دەپ جاۋاپ بەرٸپ, وسى جۇمىرتقادان كٶبەلەكتٸڭ قالاي شىققانىن باقىلايمىز,-دەيدٸ.
توبىلعىنى بەلگٸلەگەن بالالار ٷيٸنە قايتادى. بالالار سٸلەكەيدەن كٶبەلەك پايدا بولعانعا دەيٸنگٸ ٶزگەرٸستەردٸ كٷندە كەلٸپ باقىلاپ, ٶز كٶزدەرٸمەن كٶرەدٸ. ەڭ سوڭىندا مۇعالٸم: بالالار, كٶردٸڭدەر مە بٸز:
- شيدەن جىلاننىڭ سٸلەكەيٸ سەكٸلدٸ نەرسەنٸ كٶردٸك.
- ول بٸرنەشە كٷننەن سوڭ جۇمىرتقا بولىپ شىقتى.
- جۇمىرتقا تولعانىپ جۇلدىز قۇرتقا اينالدى.
- جۇلدىز قۇرت ٶسٸپ بۇرشاق بولدى.
- بۇرشاقتان كٶبەلەك شىقتى.
وسى جاعدايدىڭ بەرٸن ٶز كٶزدەرٸڭمەن كٶردٸڭدەر. كٶبەلەكتٸڭ بەرٸ دە وسى بٸز تەجٸريبەلەگەن جولمەن ٶسٸپ ٶنەدٸ – دەگەن مۇعالٸم, كٶبەلەكتٸڭ قانداي تٷرلەرٸ بار جەنە ولار قانداي جەردە ٶمٸر سٷرەتٸنٸن تٷسٸندٸرٸپ ٶتەدٸ.
ەلحان بٶكەيحاننىڭ «سەرۋەن جاساپ زەرتتەۋ ەدٸسٸ» ەڭبەگٸ ٶتە قاراپايىم تٸلدە جازىلىپ, مۇعالٸم مەن وقۋشىلاردىڭ قارىم – قاتىناسى جەنە تابيعاتتاعى كٷندەلٸكتٸ جاعداي سۋرەتتەلگەن سەكٸلدٸ. بۇل ەڭبەكتٸڭ سىرت كٶرٸنٸسٸ عانا. ال, شىندىعىنا كەلگەندە ەڭبەكتە بالانىڭ جان-جٷيەسٸندەگٸ ۇعىمدىق ٶزگەرٸستەرٸ مەن مۇعالٸمنٸڭ كەسٸبي شەبەرلٸگٸ عىلىمي جولمەن باياندالعان.
قاي زاماندا دا مۇعالٸمنٸڭ ەڭ باستى مٸندەتٸ وقۋشىلارعا قوعام مەن قورشاعان ورتانى تانىستىرا وتىرىپ, بالانى ٶزدٸگٸنەن ويلانا الۋعا جەنە سول ويلانۋ ارقىلى وقۋشى بالانى بەلگٸلٸ بٸر شەشٸمگە كەلە الۋعا ٷيرەتۋ.
اسا جاۋاپتى وسى كٷردەلٸ مەسەلەنٸ ە.بٶكەيحان ٶزٸنٸڭ عىلىمي ەڭبەگٸندە قالاي شەشەدٸ? ەندٸ وسىعان كەلەيٸك. ەڭبەكتە ايتىلعانداي, مۇعالٸم بالالاردى ەرتٸپ دالاعا سەرۋەنگە شىعادى. سەرۋەنگە شىققان بالا ٶزٸن قورشاعان تۋعان تابيعاتىن كٶرٸپ قييالعا بەرٸلۋٸ تابيعي جاعداي.
قييال – كٶرۋ, ەستۋدەن جالپى سۋرەتتەۋلەردەن جاسالىناتىن پسيحولوگييالىق پروتسەسس. قييالعا بەرٸلگەن بالا مۇعالٸمنٸڭ كٶرسەتۋٸمەن توبىلعىنىڭ ساباعىندا جابىسقان اقتاعان تارىداي تٷيمەشەك داقتاردى كٶرٸپ ەسەرلەنەدٸ ياعني تارىداي تٷيمەشەك داقتار بالاعا ەسەر ەتتٸ. ەسەرلەنگەن بالا تٷيمەشەك داقتاردى سىرتقى سىنىنا قاراپ, جىلاننىڭ سٸلەكەيٸ, -دەگەن جالپى انالوگييالىق ويعا كەلەدٸ. مۇعالٸم: «بۇل جىلاننىڭ سٸلەكەيٸ ەمەس, كٶبەلەكتٸڭ جۇمىرتقاسى,»- دەگەن سوڭ, بالا جىلاننىڭ سٸلەكەيٸ ەمەس, كٶبەلەكتٸڭ جۇمىرتقاسى تۋرالى ويلاپ, جالپىدان جالقىعا ياعني دەدۋكاتسييالىق ويدان يندۋكتسييالىق ويعا كٶشەدٸ.
وقۋشىلار كٶبەلەكتٸڭ جۇمىرتقادان قالاي ٶسٸپ شىققانىن كٶرٸپ بٸلگەن سوڭ وي قورىتىپ, شەشٸم شىعارادى. وقۋشىداعى وسى شەشٸم ونىڭ داعدىلى بٸلٸمٸنە اينالادى. شەشٸم ارقىلى ٶز كٶزقاراسى قالىپتاسقان بالادا سانالى تۇلعا قالىپتاسۋ پروتسەسٸ باستالادى. جەكە تۇلعانى قالىپتاستىرۋدا نەگٸزگٸ رولدٸ بٸلٸم الادى. بٸلٸم تەجٸريبە ارقىلى كەلەدٸ.
ال, مۇعالٸمنٸڭ شەبەرلٸگٸ سوندا, ول زەرتتەۋ كەزٸندە بالالارعا دۇرىس باعىت-باعدار بەرٸپ وقۋشىلاردىڭ تەجٸريبە ارقىلى ٶزدٸگٸنەن وي قورىتىپ, شەشٸم شىعارىپ, تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا جاعداي جاساپ, ىقپال ەتٸپ تۇر.
ە.بٶكەيحاننىڭ «سەرۋەن جاساپ زەرتتەۋ ەدٸسٸ» ەڭبەگٸندە جوعارىداعى بٸز كەلتٸرگەن «قييالداۋ», «ەسەرلەنۋ», «وي قورىتۋ», «شەشٸم شىعارۋ», «داعدىعا اينالدىرۋ», «كٶزقاراس قالىپتاستىرۋ» سەكٸلدٸ پسيحولوگييالىق عىلىمي تەرميندەر كەزدەسپەيدٸ. نەگە? سەبەبٸ, بۇل ەڭبەك جازىلعان تۇستاعى مۇعالٸمدەردٸڭ پەداگوگيكالىق شەبەرلٸگٸ مەن بٸلٸمٸ ٶتە ساياز بولاتىن. ولاردىڭ كٶبٸ ساۋات اشۋدىڭ قىسقا مەرزٸمدٸ كۋرستارىن بٸتٸرگەندەر ەدٸ. وسى جاعدايدى تەرەڭ تٷسٸنگەن پراكتيك-پەداگوگ ە.بٶكەيحان ٶز ەڭبەگٸنە عىلىمي تەرمينسٸز جەڭٸل تٸلمەن جازسا دا, عالىم, بالانىڭ جان-جٷيەسٸندە كەزەكپەن ساتىلاپ بولاتىن ٶزگەرٸستەردٸ كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن سىزىقتارمەن رەت-رەتٸمەن ەدەمٸ بەينەلەگەن.
بۇل جاعداي شامالى عانا عىلىمي دايارلىعى بار كٶزٸ قاراقتى ەربٸر وقۋشىعا تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىن كٶرٸنٸپ تۇر. ە.بٶكەيحاننىڭ عالىم رەتٸندەگٸ ۇلىلىعى وسىندا بولسا كەرەك.
بارلىق جاعدايدان بٸلٸمدٸ باستى ورىنعا شىعارعان ەليحان بٶكەيحان ٶزٸنٸڭ «بٸلٸم كٷشٸ» اتتى عىلىمي ماقالاسىندا: «ٶتكەن دٷنيە سوعىسىندا بٸلٸم جەڭدٸ» - دەي كەلٸپ: «فرانسييادا لۋي پاستەر قۇرعان بٸلٸم ۇياسى – پاستەر ينستيتۋتى بار. مۇندا نە قىلاتىندى وسى ساندا جازدىق. ەندٸ وسى بٸلٸم ۇياسىندا وبا, سٷزەكتٸڭ ۇرىعىن بومباعا سالۋدى تاپقان. بۇل بومبانى ايروپلانمەن جاۋدىڭ جەرٸنە اپارىپ تاستاپ, مايداندا جوق, سىرتتا جاتقان جالپاق ەلدٸ ايروپلانمەن جاۋدىڭ جەرٸنە اپارىپ تاستاپ, مايداندا جوق, سىرتتا جاتقان جالپاق ەلدٸ ايروپلانمەن قىرماق. بٸلٸمگە جاقسى دا, جامان دا جوق. بٸلٸم الماس قانجار. كٸم قولىنا السا, سونىڭ قولى سالىپ قالسا, جاقسى-جاماندى ايىرماي باستى الىپ تٷسەدٸ. «ادام بالاسى – حايۋاننىڭ ەڭ انت اتقانى» دەگەن دوستوەۆسكييدٸڭ سٶزٸن ەۆروپا دەلەلدەدٸ بٸلەم» - دەپ جازدى.
اتىن اتاپ انىقتاپ جازباسا دا بۇل جەردە دوستوەۆسكيي پٸكٸرٸن قولداعان ە.بٶكەيحاننىڭ «عىلىم ادامزاتتىڭ يگٸلٸگٸ مەن ٶركەنيەت جولىنا قىزمەت ەتۋ كەرەك» - دەگەن استارلى ويى عىلىمي ەڭبەكتە كٶزگە ايقىن كٶرٸنٸپ تۇر.
«تەربيەسٸز كەلگەن بٸلٸم ادامزاتقا تەك قانا قاسٸرەت ەكەلەدٸ» دەگەن ۇلى ويشىل فيلوسوف ەل-فارابيدٸڭ ەڭبەگٸمەن ەليحان بٶكەيحان تانىس بولدى ما, بولمادى ما ول جاعى بٸزگە بەيمەلٸم, دەگەنمەن دە دەل وسى جەردە بٸلٸم مەن عىلىم جەتٸستٸگٸن ادامزات ٶركەنيەتٸ ٷشٸن پايدالانۋ كەرەك دەگەن ە.بٶكەيحاننىڭ گۋمانيستٸك كٶزقاراسى ايقىن بٸلٸنەدٸ.
عىلىم جەتٸستٸگٸن پايدالانۋدا حح عاسىر باسىندا ايتقان ەليحان بٶكەيحاننىڭ وسى بٸر گۋمانيستٸك ويى جارتى عاسىردان استام ۋاقىت ٶتكەندە زامانىمىزدىڭ ۇلى فيزيك عالىمدارى ا.ەينشتەين, كەلدىش, ساحروۆتاردىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرٸندە كٶرٸنٸس تابۋى, ە.بٶكەيحاننىڭ عىلىمي تٷيسٸگٸ مەن وي-پٸكٸرٸنٸڭ قانشالىقتى تەرەڭ بولعانىنىڭ ايقىن دەلەلٸ.
ە.بٶكەيحاننىڭ «بٸلٸم كٷشٸ اتتى» عىلىمي ماقالاسىن وقىپ وتىرعانىمىزدا بٸلٸم مەن عىلىم ادامزاتقا جاقسىلىق ەكەلەتٸن ٶركەنيەت جولىندا قىزمەت جاساۋى شارت, -دەگەن تەربيەلٸك ويىن انىق ۇعامىز.
بٸلٸم ادامعا قورشاعان ورتا مەن جاراتىلىستى تٷسٸندٸرەتٸن ۇلى كٷش. جاراتىلىستى تانۋدا بٸلٸمدٸ باستى ورىنعا شىعارعان ەليحان بٶكەيحان ٶزٸنٸڭ «مۇعلٸمدەرگە حات», «پىلانەتتەر» ەڭبەگٸندە: «سٶيتٸپ, ادام قوعامىنىڭ بٸلٸمٸ ارتا كەلە, ادام قوعامى جاراتىلىستى دۇرىس تٷسٸنە كەلە دٸننٸڭ دە كٶبەسٸ سٶگٸلٸپ, قۇيىسقانى بوساي بەرمەك. وقىتۋشىلاردىڭ مۇنداي مەسەلەلەردٸ بالالارعا تٷسٸندٸرە بەرۋٸ اسا قاجەت نەرسە,» -دەپ, ادام ساناسىنداعى دٸني-دوگمالىق پٸكٸرگە عىلىمي پٸكٸردٸ اشىق قارسى قويادى. جاراتىلىستى وقۋشى شەكٸرتتەرگە عىلىم ارقىلى, عىلىمنىڭ جەتٸسٸتٸگٸ ارقىلى تٷسٸندٸرۋدٸ ەليحان بٶكەيحان وقىتۋشى مۇعالٸمدەردەن اشىق تالاپ ەتكەن.
پەداگوگيكا – تاريحى تەرەڭدە جاتقان كٶپ سالالى عىلىم. ەليحان بٶكەيحان پەداگوگيكا عىلىمىن جان-جاقتى تەرەڭ زەرتتەگەن عالىم دەسەك قاتەلەسەمٸز. قاتەلەسكەندە دە, شىعانداپ بٸر بٷيٸرگە تەرٸس كەتەمٸز. دەسەك تە, ەليحاننىڭ تانىمدىق عىلىمي ەڭبەكتەرٸنٸڭ بارلىعىندا دا, ونىڭ پەداگوگيكالىق – گۋمانيستٸك كٶزقاراسى كەيدە كٶزگە ايقىن كٶرٸنەتٸن, كەيدە كٶزگە انىق كٶرٸنبەيتٸن استارلى ويلار ارقىلى كٶرٸنٸس تاپقان.
ەليحان بٶكەيحاننىڭ پەداگوگيكالىق-عىلىمي تانىمدىق ەڭبەكتەرٸن جٷيەلەي كەلە تٶمەندەگٸدەي وي قورىتىندىسىن تۇجىرىمدايمىز. ەليحان بٶكەيحاننىڭ عىلىمي تۇرعىداعى پەداگوگيكالىق كٶزقاراسى بويىنشا:
1. ادام جاراتىلىس پەن قوعامدى عىلىم ارقىلى تٷسٸنۋٸ كەرەك. ول ٷشٸن بٸلٸم قوعامدا باستى ورىندا بولۋى شارت.
2. بٸلٸم بەرۋدە ەڭ باستى تۇلعا – مۇعالٸم. سوندىقتان دا مۇعالٸمگە كٶپتەگەن مٸندەتتەر جٷكتەلەدٸ. ولار:
ا) مۇعالٸم جان-جاقتى تەرەڭ بٸلٸمدٸ جەنە ٶز ٸسٸنٸڭ شەبەرٸ بولۋى كەرەك.
ە) بٸلٸم بەرەتٸن مۇعالٸم ساباعىن ۇيىمداستىرا بٸلۋٸ شارت.
ب) مۇعالٸم ٷيرەتٸپ, تٷسٸندٸرەتٸن ساباقتىڭ ماقساتى جەنە سول ماقساتقا جەتۋ جولىنداعى مۇعالٸمنٸڭ ناقتى ٸس-جوسپارى بولۋى شارت.
ۆ) مۇعالٸمنٸڭ ەڭ باستى ماقساتى: قورشاعان ورتا مەن قوعامدى تانۋدا ٶزٸندٸك كٶزقاراسى مەن جەكە پٸكٸرٸ بار تۇلعا قالىپتاستىرۋ, - بولىپ تابىلۋى كەرەك.
3. بٸلٸم بالاعا قورشاعان ورتا مەن تابيعي زاڭدىلىقتاردى بٸلۋ ماقساتىندا بەرٸلۋٸ شارت.
4. بٸلٸم بالاعا ٶزٸ ٷيرەنگەن تابيعي ورتادا ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەردٸ ساقتاۋ ارقىلى بەرٸلۋٸ شارت.
5. بٸلٸم جاتتاندى جولمەن ەمەس, بالانىڭ كٶزٸن جەتكٸزٸپ, تەجٸريبە ارقىلى كٶرسەتە وتىرىپ,بەرٸلۋٸ شارت. جاتتاندى بٸلٸم تەز ۇمىتىلادى.
6. بٸلٸم بەرۋدە بالانىڭ ويىن وڭايدان كٷردەلٸگە قاراي, جالقىدان جالپىعا قاراي
(يندۋكتسييا جەنە دەدۋكتسييا) جەتەلەي وتىرىپ, شەكٸرتتٸ دۇرىس ويلانا الۋعا ۋيرەتۋ كەرەك.
7. تەربيە مەن بٸلٸم شەكٸرتكە قاتار بەرٸلۋٸ شارت.
ەليحان بٶكەيحاننىڭ پەداگوگيكالىق پٸكٸر مەن كٶزقاراسى, عالىمنىڭ عىلىمي-تانىمدىق ەڭبەكتەرٸندە قاراپايىم تٸلمەن باياندالسا دا, ولار قورشاعان ورتا ھەم اقيقات ٶمٸرٸمەن تىعىز بايلانىستى. ۇلتتىق پسيحولوگييالىق قۇندىلىقتار تەرەڭ قامتىلعان ەليحان بٶكەيحاننىڭ تانىمدىق ەڭبەكتەرٸنٸڭ عىلىمي نەگٸزٸنٸڭ اسا جوعارلىعى بٸردەن كٶزگە تٷسەدٸ. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ۇلتتىق – پەداگوگيكالىق كونتسەپتسييانىڭ عىلىمي نەگٸزٸن سالۋشى, ۇلى عالىم ەليحان بٶكەيحان دەگەن ويدى ٷلكەن سەنٸممەن ايتا الامىز.
تەۋەلسٸز مەملەكەت بولعانىمىزعا 25 جىل تولسا دا, بٸز وسى كٷنگە دەيٸن بٸلٸم بەرۋدە ٶزٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق كونتسەپتسييامىزدى جاساي الماي وتىرعان ەلمٸز. بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ەڭ ٶزەكتٸ دە باستى مٸندەتٸ, ول – بٸلٸم بەرۋدٸڭ ۇلتتىق كونتسەپتسيياسىن جاساۋ!
ەلٸمٸزدەگٸ بٸلٸم بەرۋدٸڭ ۇلتتىق كونتسەپتسيياسىن جاساۋ جولىندا, ۇلى ويشىل عالىمىمىز ەليحان بٶكەيحاننىڭ پەداگوگيكالىق كٶزقاراسى مەن پٸكٸرٸ بٸزگە جول كٶرسەتەتٸن باعدارشام بولۋعا تيٸس دٷنيە ەكەندٸگٸ ايدان انىق اقيقات!
ن.ماحانوۆ
وقو, سوزاق اۋدانى, تاۋكەنت پوسەلكەسٸ,
ٸ.كەڭەسباەۆ اتىنداعى جالپى ورتا مەكتەبٸ
