BAÝYRYM AHMET!
11 maýsymda jazǵan hatyńdy aldym. Professor tamyz jáne qyrkúiek ailarynda Yrǵyz ben Torǵaiǵa baryp, sol jaqtan Qyzylordaǵa soǵatyn bolyp ýáde berip, Berlin qalasyna qaityp ketti. Men odan Qostanaidan bastaýyn ótindim. Ol buǵan kelisti. «Eger osy óńirlerge barsańyz, Ahmet Baitursynulyn ushyratýǵa tiissiz. Bul kisi sizge serik bolady», – dedim men taǵy da.
Endi seniń kelisimińdi bilip, oǵan hat jazyp, habarlasyp, aqparymdy Máskeýdegi Nemis ókildigine tastap ketpekshimin. Ol ózi bizdiń Qazaq ókilettigine soǵyp, anyqtap surap alatyn shyǵar!
Tamyz aiynda óziń qaida bolmaqsyń? Myrzaǵaliulyn nemispen ushyrastyrýǵa jiberersiń! Eýropa súzektiń mikrobyn áldeqashan tapqan. Lizajannyń professory dáris ústinde aitatyn kórinedi: «Maks pa (meniń professorym), joq, men be, bul mikropty tapqan siiaqtymyz», – dep.
Maks bul jóninde eshteńe demep edi. Bálkim, onyń zertteýiniń nysanasy da sol shyǵar?! Eger sen oǵan qosylsań, tipti jaqsy bolar edi.
Bizdiń Ortalyq baspada kórnekti quraldar sheberhanasy bar. Olardyń qarjysy jetkilikti. Jumys jospary aýqymdy. Búkil KSRO boiynsha halyq aǵartý isine qajetti nárseler árbir ulttyń jaǵdaiy men ereksheligine qarai jasalynbaqshy. Men olarǵa Qazaq akademiialyq ortalyǵymen bailanysyńdar dep keńes aittym. Akademiialyq ortalyq endi qazaq mektebi men kóshpeli oqý úilerine keledi-aý degen erejelerin kórsetip, arnaiy jumysymen qosa osy múmkindikti paidalanyp, óz baǵasyn bersin.
Akademiialyq ortalyq, osyny oryndaýǵa tyrysyńdar!
Ámire Qashaýbaiulyn Parijge jibermekshi. Ol birde-bir án sózin bilmeidi ǵoi!? Bolmaityn nárseni aitady. Men ony biryńǵai ánshilerdiń úiine aparyp, án salǵyzdyrttym. Daýysyn maqtastyq, áitse de án salǵan kezde, men qatty uialdym: aitqan ániniń sózinde mán bolsaishy!
Parijde mándi án talap etedi. Ánshini Parijge jibere otyryp, bir ánniń bolsa da sózin jattatqyzýǵa bolady ǵoi!
Ámiremen birge baratyn basqa halyqtardyń ánshileri ulttyq kiimderin kigen, al bizdiń Ámire orys meshanynsha kiinipti. Bul sonshalyqty qiyn ba edi!?
Abai men Altynsarynyń balasy jónindegi jazýyńdy kúzge deiin bitirseń de kesh emes. Názir de Abai týraly jazbaqshy. Meili, jazsyn. Altynsarynyń balasy Ybyrai haqynda óziń jazsań, jaqsy bolar edi. Ol seniń aǵań emes pe? Eger ol qazir ómir súrse, sendei bolar edi, al sen erterek dúniege kelgende, onyń isin jasaryń haq.
Seniń eresek saýatsyzdarǵa arnalǵan kitabyńdy bizge «kereksiz» qazaq handary men bileriniń sózderi bar eken. «Eńbekshi qazaqtyń» 30-sanyndaǵy 19 qosymshasynda Ǵabbas «kitapta bir de kommýnist joq», – dep jazypty. Oǵan joldas Mardan [?] «Aq jol» betinde jaýap qaitardy. Mardan jaqsy aitypty. Men Mardannyń muny nege jazǵanyn bildim: bizdiń «jazýshy» qazaq kommýnisterimiz saǵan riza emes ári araz kórinedi. Sen kitabyńda Maǵrifanyń inisine deiin oryn berip, myna «jazýshylardyń» eńbekterin kirgizbepsiń. Orystyń mundai kitaptarynda Leninniń maqalalary toly bolady eken.
Ondailar bizdiń qazaq kitaptarynda baiǵus Sákendikinen1 basqalarda joq. Muny maǵan jaqynda bolǵan kommýnistiń biri aitty. Men onyń esine mynadai mysaldy túsirdim: «Kóktem shyǵyp, kún aspanǵa joǵary kóterilip, tirshilik ataýly oiana bastaǵanda, Iýpiter buqa keipinde jerge tómen túsip, siyrlardyń arasynda urpaq óndirý qamymen júredi eken. Birde jai ǵana kádimgi buqa Iýpiter qudai bolýdy oilapty. Sonda bireýler aitypty: Buqanyń Iýpiter bolamyn dep armandaýy – sandyraq, bos qiial! – dep.
Qazaq kommýnisteri Lenin bolýdy qalasa, jol ashyq. Álgi buqanyń kebin qushyp júrgen qazaq kommýnisteri Lenin bola ala ma? – degenimde, myna «tórem» kóńilsizdenip ári ókpelep qalady.
Kelinine bardy dep, Kúrden ákesi Edigege qol jumsaǵanda, Edige aitqan eken: «Eger súliktei arǵymaqty boldyrsań, jaqsy at qaidan kelmek? Qara suńqardy qorlasań, ondai qusqa qolyń qaita jete me? Eger jerdi órteseń, azyqty qaidan almaqsyń? Sýdy qanǵa bóktirseń, qara sýdy kim berer? Shashymdy aq shalyp, kózimdi shel basyp, qartaiǵan shaǵymda óz atań – meni synasań, qaidan jaqsy bolasyń? – dep («Kóksildir»). «Kóksilder» men «Shaiyrda» osyndai óleńder bar. Osyny jazýǵa bolady ǵoi!
Ortalyq baspanyń tapsyrmasy boiynsha Maǵjan Jumabaiuly álippe men óz betimen oqyǵandarǵa arnap kirispelik jazǵan-dy. Keshe Názir aitady: «Maǵjan Jumabaiulynyń jazǵan kitaby Baitursynulynyń kitabynan jaqsy», – dep. Ol kitaptar áli basyla qoiǵan joq. Maǵan kórsetpedi de. Biraq, Názir synshy emes.
Meńdeshuly joldas «Bókeihanuly «Eńbekshi qazaqqa» maqalalar jazady», – dep shaǵymdanypty. Bul shaǵymy 15-maýsymda Ortalyq Komitet janyndaǵy baspa bólimine túsipti. Meni álgi shaǵym boiynsha onda otyrǵan tatarlar tiesinshe tezden ótkizdi.
Máskeý kommýnisteri «qazaqtar – ultshyldar» dep jalpyǵa jar salyp, aiqailap júr. Men olardan: – Aityp júrgenderiń ne? – dep surasam, olar: – Ózderiń ózderińe shaǵym jasap júrsińder, iaǵni ony jazǵan óz qazaqtaryń, – dep aitady.
Jazǵandarymyzdy aiaqtadyq. 30-maýsymda elge qarai shyǵamyn.
Madiiardyń balaly bolýymen quttyqtaiyn dep edim, biraq meken-jaiyn bilmeimin. Osy jóninde Madiiarǵa jazyp jibershi. «Eńbekshi qazaq» maǵan tiesili aqshamdy bóler me eken, sony Joldybaiulynan bilshi…
Hat jaz. Álihan. Máskeý, 23. VI.25 j.
(Álihan Bókeihan, tańdamaly, Almaty: «Qazaq entseklopediiasy», 1995 j.)
