باۋىرىم احمەت!
11 ماۋسىمدا جازعان حاتىڭدى الدىم. پروفەسسور تامىز جەنە قىركٷيەك ايلارىندا ىرعىز بەن تورعايعا بارىپ, سول جاقتان قىزىلورداعا سوعاتىن بولىپ ۋەدە بەرٸپ, بەرلين قالاسىنا قايتىپ كەتتٸ. مەن ودان قوستانايدان باستاۋىن ٶتٸندٸم. ول بۇعان كەلٸستٸ. «ەگەر وسى ٶڭٸرلەرگە بارساڭىز, احمەت بايتۇرسىنۇلىن ۇشىراتۋعا تيٸسسٸز. بۇل كٸسٸ سٸزگە سەرٸك بولادى», – دەدٸم مەن تاعى دا.
ەندٸ سەنٸڭ كەلٸسٸمٸڭدٸ بٸلٸپ, وعان حات جازىپ, حابارلاسىپ, اقپارىمدى مەسكەۋدەگٸ نەمٸس ٶكٸلدٸگٸنە تاستاپ كەتپەكشٸمٸن. ول ٶزٸ بٸزدٸڭ قازاق ٶكٸلەتتٸگٸنە سوعىپ, انىقتاپ سۇراپ الاتىن شىعار!
تامىز ايىندا ٶزٸڭ قايدا بولماقسىڭ? مىرزاعاليۇلىن نەمٸسپەن ۇشىراستىرۋعا جٸبەرەرسٸڭ! ەۋروپا سٷزەكتٸڭ ميكروبىن ەلدەقاشان تاپقان. ليزاجاننىڭ پروفەسسورى دەرٸس ٷستٸندە ايتاتىن كٶرٸنەدٸ: «ماكس پا (مەنٸڭ پروفەسسورىم), جوق, مەن بە, بۇل ميكروپتى تاپقان سيياقتىمىز», – دەپ.
ماكس بۇل جٶنٸندە ەشتەڭە دەمەپ ەدٸ. بەلكٸم, ونىڭ زەرتتەۋٸنٸڭ نىساناسى دا سول شىعار?! ەگەر سەن وعان قوسىلساڭ, تٸپتٸ جاقسى بولار ەدٸ.
بٸزدٸڭ ورتالىق باسپادا كٶرنەكتٸ قۇرالدار شەبەرحاناسى بار. ولاردىڭ قارجىسى جەتكٸلٸكتٸ. جۇمىس جوسپارى اۋقىمدى. بٷكٸل كسرو بويىنشا حالىق اعارتۋ ٸسٸنە قاجەتتٸ نەرسەلەر ەربٸر ۇلتتىڭ جاعدايى مەن ەرەكشەلٸگٸنە قاراي جاسالىنباقشى. مەن ولارعا قازاق اكادەمييالىق ورتالىعىمەن بايلانىسىڭدار دەپ كەڭەس ايتتىم. اكادەمييالىق ورتالىق ەندٸ قازاق مەكتەبٸ مەن كٶشپەلٸ وقۋ ٷيلەرٸنە كەلەدٸ-اۋ دەگەن ەرەجەلەرٸن كٶرسەتٸپ, ارنايى جۇمىسىمەن قوسا وسى مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانىپ, ٶز باعاسىن بەرسٸن.
اكادەمييالىق ورتالىق, وسىنى ورىنداۋعا تىرىسىڭدار!
ەمٸرە قاشاۋبايۇلىن پاريجگە جٸبەرمەكشٸ. ول بٸردە-بٸر ەن سٶزٸن بٸلمەيدٸ عوي!? بولمايتىن نەرسەنٸ ايتادى. مەن ونى بٸرىڭعاي ەنشٸلەردٸڭ ٷيٸنە اپارىپ, ەن سالعىزدىرتتىم. داۋىسىن ماقتاستىق, ەيتسە دە ەن سالعان كەزدە, مەن قاتتى ۇيالدىم: ايتقان ەنٸنٸڭ سٶزٸندە مەن بولسايشى!
پاريجدە مەندٸ ەن تالاپ ەتەدٸ. ەنشٸنٸ پاريجگە جٸبەرە وتىرىپ, بٸر ەننٸڭ بولسا دا سٶزٸن جاتتاتقىزۋعا بولادى عوي!
ەمٸرەمەن بٸرگە باراتىن باسقا حالىقتاردىڭ ەنشٸلەرٸ ۇلتتىق كيٸمدەرٸن كيگەن, ال بٸزدٸڭ ەمٸرە ورىس مەششانىنشا كيٸنٸپتٸ. بۇل سونشالىقتى قيىن با ەدٸ!?
اباي مەن التىنسارىنىڭ بالاسى جٶنٸندەگٸ جازۋىڭدى كٷزگە دەيٸن بٸتٸرسەڭ دە كەش ەمەس. نەزٸر دە اباي تۋرالى جازباقشى. مەيلٸ, جازسىن. التىنسارىنىڭ بالاسى ىبىراي حاقىندا ٶزٸڭ جازساڭ, جاقسى بولار ەدٸ. ول سەنٸڭ اعاڭ ەمەس پە? ەگەر ول قازٸر ٶمٸر سٷرسە, سەندەي بولار ەدٸ, ال سەن ەرتەرەك دٷنيەگە كەلگەندە, ونىڭ ٸسٸن جاسارىڭ حاق.
سەنٸڭ ەرەسەك ساۋاتسىزدارعا ارنالعان كٸتابىڭدى بٸزگە «كەرەكسٸز» قازاق حاندارى مەن بيلەرٸنٸڭ سٶزدەرٸ بار ەكەن. «ەڭبەكشٸ قازاقتىڭ» 30-سانىنداعى 19 قوسىمشاسىندا عابباس «كٸتاپتا بٸر دە كوممۋنيست جوق», – دەپ جازىپتى. وعان جولداس ماردان [?] «اق جول» بەتٸندە جاۋاپ قايتاردى. ماردان جاقسى ايتىپتى. مەن مارداننىڭ مۇنى نەگە جازعانىن بٸلدٸم: بٸزدٸڭ «جازۋشى» قازاق كوممۋنيستەرٸمٸز ساعان ريزا ەمەس ەرٸ اراز كٶرٸنەدٸ. سەن كٸتابىڭدا ماعريفانىڭ ٸنٸسٸنە دەيٸن ورىن بەرٸپ, مىنا «جازۋشىلاردىڭ» ەڭبەكتەرٸن كٸرگٸزبەپسٸڭ. ورىستىڭ مۇنداي كٸتاپتارىندا لەنيننٸڭ ماقالالارى تولى بولادى ەكەن.
وندايلار بٸزدٸڭ قازاق كٸتاپتارىندا بايعۇس سەكەندٸكٸنەن1 باسقالاردا جوق. مۇنى ماعان جاقىندا بولعان كوممۋنيستٸڭ بٸرٸ ايتتى. مەن ونىڭ ەسٸنە مىناداي مىسالدى تٷسٸردٸم: «كٶكتەم شىعىپ, كٷن اسپانعا جوعارى كٶتەرٸلٸپ, تٸرشٸلٸك اتاۋلى ويانا باستاعاندا, يۋپيتەر بۇقا كەيپٸندە جەرگە تٶمەن تٷسٸپ, سيىرلاردىڭ اراسىندا ۇرپاق ٶندٸرۋ قامىمەن جٷرەدٸ ەكەن. بٸردە جاي عانا كەدٸمگٸ بۇقا يۋپيتەر قۇداي بولۋدى ويلاپتى. سوندا بٸرەۋلەر ايتىپتى: بۇقانىڭ يۋپيتەر بولامىن دەپ ارمانداۋى – ساندىراق, بوس قييال! – دەپ.
قازاق كوممۋنيستەرٸ لەنين بولۋدى قالاسا, جول اشىق. ەلگٸ بۇقانىڭ كەبٸن قۇشىپ جٷرگەن قازاق كوممۋنيستەرٸ لەنين بولا الا ما? – دەگەنٸمدە, مىنا «تٶرەم» كٶڭٸلسٸزدەنٸپ ەرٸ ٶكپەلەپ قالادى.
كەلٸنٸنە باردى دەپ, كٷردەن ەكەسٸ ەدٸگەگە قول جۇمساعاندا, ەدٸگە ايتقان ەكەن: «ەگەر سٷلٸكتەي ارعىماقتى بولدىرساڭ, جاقسى ات قايدان كەلمەك? قارا سۇڭقاردى قورلاساڭ, ونداي قۇسقا قولىڭ قايتا جەتە مە? ەگەر جەردٸ ٶرتەسەڭ, ازىقتى قايدان الماقسىڭ? سۋدى قانعا بٶكتٸرسەڭ, قارا سۋدى كٸم بەرەر? شاشىمدى اق شالىپ, كٶزٸمدٸ شەل باسىپ, قارتايعان شاعىمدا ٶز اتاڭ – مەنٸ سىناساڭ, قايدان جاقسى بولاسىڭ? – دەپ («كٶكسٸلدٸر»). «كٶكسٸلدەر» مەن «شايىردا» وسىنداي ٶلەڭدەر بار. وسىنى جازۋعا بولادى عوي!
ورتالىق باسپانىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ماعجان جۇمابايۇلى ەلٸپپە مەن ٶز بەتٸمەن وقىعاندارعا ارناپ كٸرٸسپەلٸك جازعان-دى. كەشە نەزٸر ايتادى: «ماعجان جۇمابايۇلىنىڭ جازعان كٸتابى بايتۇرسىنۇلىنىڭ كٸتابىنان جاقسى», – دەپ. ول كٸتاپتار ەلٸ باسىلا قويعان جوق. ماعان كٶرسەتپەدٸ دە. بٸراق, نەزٸر سىنشى ەمەس.
مەڭدەشۇلى جولداس «بٶكەيحانۇلى «ەڭبەكشٸ قازاققا» ماقالالار جازادى», – دەپ شاعىمدانىپتى. بۇل شاعىمى 15-ماۋسىمدا ورتالىق كوميتەت جانىنداعى باسپا بٶلٸمٸنە تٷسٸپتٸ. مەنٸ ەلگٸ شاعىم بويىنشا وندا وتىرعان تاتارلار تيەسٸنشە تەزدەن ٶتكٸزدٸ.
مەسكەۋ كوممۋنيستەرٸ «قازاقتار – ۇلتشىلدار» دەپ جالپىعا جار سالىپ, ايقايلاپ جٷر. مەن ولاردان: – ايتىپ جٷرگەندەرٸڭ نە? – دەپ سۇراسام, ولار: – ٶزدەرٸڭ ٶزدەرٸڭە شاعىم جاساپ جٷرسٸڭدەر, ياعني ونى جازعان ٶز قازاقتارىڭ, – دەپ ايتادى.
جازعاندارىمىزدى اياقتادىق. 30-ماۋسىمدا ەلگە قاراي شىعامىن.
ماديياردىڭ بالالى بولۋىمەن قۇتتىقتايىن دەپ ەدٸم, بٸراق مەكەن-جايىن بٸلمەيمٸن. وسى جٶنٸندە مادييارعا جازىپ جٸبەرشٸ. «ەڭبەكشٸ قازاق» ماعان تيەسٸلٸ اقشامدى بٶلەر مە ەكەن, سونى جولدىبايۇلىنان بٸلشٸ…
حات جاز. ەليحان. مەسكەۋ, 23. VI.25 ج.
(ەليحان بٶكەيحان, تاڭدامالى, الماتى: «قازاق ەنتسەكلوپەديياسى», 1995 ج.)
