Álihan Bókeihan: Túrik zatty halyqta bizdiń qazaqtai bir jerde tize qosyp otyrǵan el joq

Alash – etnonim ǵana emes, ulttyq saia­si-rýhani serpilý ataýy. Onyń qalyp­tasýy men damýynda, Á.Bókeihan qadir­legen Narmanbet aqyn aitqandai, «eldiń miy men júregi» bar.

1907-1917 jyldar aralyǵynda pat­sha­l­yq Resei qazaq jerin otarlaý saia­satyn odan ári júrgizdi. Halyqtyń ja­nai­­­qaiy, Qarqaralydan, Lepsiden, taǵy basqa alash jerinen patshaǵa 1905 jyly jiberilgen petitsiialar shań qaýyp jatty. Peterbor gazet-jýrnaldarynda 1906-1910 jyldary jariialanǵan Álihan Bókeihan, Muhametjan Tynyshbaiuly maqalalary, qyrym tatarlarynyń «Tárjiman», tatardyń «Din ýa magishat», «Ihtisad», «Shora», «Ýaqyt», «Juldyz», t.b. basylymdaryndaǵy material­dar ádiletsizdikti áshkerelegenimen, basqarý apparaty olardy qaperine de almady. Orynborda shyǵatyn «Ýaqyt» gazeti «Bizdiń 8-12 jasar balalarymyzdy orys shkoldaryna aparýdy mindettese, mektebimiz ózinen-ózi qurdymǵa ketedi. …Biz óz múddemizdi qorǵaýymyz qajet, áitpese keleshegimiz aianyshty bolmaq. Bizge ana tili, tól mektep, óz dinimiz kerek. Ultymyz osylai dep jar salýy qajet», – dep jazdy.

Endi birde osy basylym tikelei qazaq taǵdyryna qatysty «Musylman qazaq­tardyń hali tym aýyr. Asyra aitqandyq emes, qazir sany 7 million osy millát ómir, ne ólim dep kúresýde. Jyl saiyn pereselendik saiasat olardyń 1.000.000 desiatina jerin tartyp alyp, ózderin taýly-tasty, qunarsyz jerge qýyp jatyr. Ras, patsha jarlyǵymen qazaqtardy jermen qamtamasyz etý qaralǵan-dy. Biraq beril­mek bolyp otyrǵan 15 desiatina jer qazaq­qa óte azdyq etedi. Sondyqtan olar budan bas tartty», – degendi habarlap qazaq­tardyń otyryqshy bolýyna tilek­tes­tigin bildiredi. «Otyryqshylyq – máde­niet pen yntymaqtyń negizi» deidi «Ýaqyt».

Qazaqqa qatysýǵa huqyq berilmegen 1906 jyldan keiin shaqyrylǵan Mem­lekettik Dýmalarda musylman depýtat­tar (mysaly, 15.11.1912 jyly shaqy­ryl­ǵan IV Dýmada 6-aq musylman boldy) qal-qaderinshe alash jurtynyń pro­b­­le­malaryn kóterdi. Mysaly, III Dýmada Musylman fraktsiiasy perese­len saia­saty men jalpy bilim týraly zań­dy talqylaýdy kún tártibine qoiyp, ha­lyq únin úkimetke jáne álemge (bul týra­ly S.Maksýdovtyń London saparyna qatysty aitamyz) jetkizdi. Qapqazdan kelgen ókil Halilbek Hasmamedov patsha ókimetiniń Qapqaz, Túrkistan, Qazaq eli baǵytyndaǵy otarshyl saiasatyn, pereselen mekemelerindegi sodyrlyqty aiaý­syz synaidy. «Úkimet jasandy túrde ultaralyq qyrǵi-qabaq jaǵdaidy týdyryp, shet aimaqtarda jergilikti halyqtyń ult-azattyq tendentsiiasyna qarsy kúreste arqa súieitin kúsh jasaqtady», – deidi ol. III Dýma depýtaty S.Maksýdov mektepte ana tilinde sabaq júrgizý máselesin kóterdi. Sonymen qabat osy qairatker Reseidegi musylmandardyń rýhani isterin olardyń Dini basqarmasymen kelisip atqarý kerektigin usyndy.

Resei úshin asa kúrdeli shaqta jumys jasaǵan IV Dýmanyń musylman frak­tsiiasy janyndaǵy biýroǵa (iaǵni depýtattarǵa kómekshi yntaly top) ár kezderi Álihan Bókeihan men Mustafa Shoqai járdemdeskeni málim.

Álihan Bókeihannyń Peterborǵa barýyn qazaq bailary suraǵan, sóitip onda turýy úshin ortalarynan qarajat jinap bergen. Álihannyń dilgir máselelerge arnalǵan maqalalarynyń bir bóligi osy Peterbor saparynda hatqa túsken. Qai­ratker-qalamger atalǵan ýaqytta im­periia astanasyna bókeilikterdiń aty­nan «belgili qazaq aqyny Ǵumar Qarashulynyń» amanat arqalap baryp, «bas ministrge qaǵaz bergenin» jazady.

Memlekettik III jáne IV Dýmalarda qazaq jaǵdaiyn tek musylman depýtattary ǵana aitqan joq. Basqa tileýqor azamattar boldy. Á.Bókeihan jazbalarynan Alash jurtyna tilektes Dziýbinskii, Volkov, Vinogradov, Skalozýbov, Shishkin syndy depýtattardyń bolǵanyn oqimyz (Otandyq tarihshylarymyz bular týraly zertteý júrgizse artyqtyq etpes edi). Árine, osy jáne basqa da imperiia ortalyǵyndaǵy jańalyqtar «Aiqap», «Qazaq» arqyly kózi ashyq jandarǵa jetip jatty. Alash jurtynyń, ózge de musylman halyqtarynyń qiyn ahýalynan shetel de habardar bolyp otyrdy. Aitalyq, 1909 jyly Memlekettik Dýmanyń bir top depýtaty Ulybritaniiaǵa barady. Bulardyń arasynda kadet serkesi P.N.Miliýkov pen tatar qairatkeri Sadretdin Maksýdi bolady. Elge kelgen soń, S.Maksýdi 1914 jyly «Angliege saiahat» (Qazan, «Úmit» elektro-tipografiiasy) kitap jariialaidy. Osy eńbeginde ol óziniń aǵylshyn koroli VII Edýardtyń qabyldaýynda bolǵanyn, aǵylshyn aqsúiekterimen ushyrasqanyn, basqa da ártúrli jaidy sipattap jazady. S.Maksýdige ekeýara áńgimedegi lord Krýmerdiń: «Musylmandar batys mádenietin keshiktirmei qabyldaýy kerek. Sizderdiń dinderińiz ben bul mádeniet qabyspaidy degen túsinik múlde qate. …Joǵalyp ketpeimiz deseńizder, aǵartý men mádenietke moiyn buryńyzdar», – degen sózi jáne aqsúiekter qonaqasy bergende bir kinázdiń: «Siz S.Maksýdi emessiz be? Bizdiń London halqy Resei Dýmasy depýtattarynyń kórnektilerin syrttai jaqsy tanidy», – deýi erekshe áser etedi. Bul jai sypaiylyq úshin aita salǵan sóz emes ekenin tatar ziialysy ańǵarǵan sekildi. M.Shoqai «musylman depýtattarynyń eń tańdaýlysy» dep baǵalaǵan osy S.Maksýdi – Dýma minberinde qazaq sekildi ulttardyń qamyn jep sóilegen qairatkerdiń biri. Resei musylmandarynyń (onyń ishinde qazaqtyń bary sózsiz) ahýaly týraly aqpardyń shetelge jetýin aiǵaqtaityn bul bir ǵana derek. Basqa dálelder de joq emes. Mysaly, 1915 jyly 14 jeltoqsanda frantsýzdyń «Le Temps» mynandai mazmunda habarlama basady:

«Mońǵoldar arasynda

Tsiýrih, 13 jeltoqsan.

Býdapeshten jetken jedelhat Reseidi mekendegen 20 million túrik-tatar musylmandarynyń — onyń ishinde 7 million túrik jáne 6 million qazaq bar — ókili Vengriiaǵa kelgenin habarlaidy. Delegatsiia graf Tissaǵa Edil men Kaspii teńizi aralyǵynda beitarap Qazan handyǵyn qalpyna keltirip, túrik halqynyń órkenietin qorǵaý qajettigi týraly memorandým tapsyrdy. Delegatsiia budan soń Berlinge attanady». Osy mazmundas habar Petrograd telegraf agenttigine Kopengagennen 1915 jyly 8 jeltoqsanda joldanypty. Onda: «Delegatsiia Venada aialdap, ministr-prezident Shtiýrgk pen syrtqy ister ministriniń orynbasary graf Forgachtyń qabyldaýynda bolǵan. Olar mynandai talap hatyn tapsyrǵan:

1. Buhara men Hiýany orys bodan­dyǵy­nan qutqarý, olarǵa Túrkistandy qosý;
2. Qazaqqa saiasi-ákimshilik táýelsizdik áperý;
3. Qazan handyǵy men Qyrym handyǵyn qalpyna keltirý. Sońǵysyn túrik sultanynyń qamqorlyǵyna berý;
4. Edil ózeni men Kaspii teńizin beitarap dep taný».

Bul aqparat kózi delegatsiia quramynda túriktiń» «Tiýrk-Iýrdý» gazetiniń redaktory Júsip Aqshora, «Fiýza» gazetiniń redaktory, professor Áli Gýsein-zade, dintanýshy-professor Muhammed Ássad Áselib-zade, Muqym ad-din Beitshaiý syndy qairatkerlerdiń bolǵanyn jazypty.

Joǵaryda keltirilgen derekter – patsha ókimetiniń arnaiy oryndary hattap alǵan (qolǵa túsirgen) dáiekterdiń bir bóligi ǵana. Alaida, ol az bolsa da, airyqsha bailanystardyń qalyptasqanyn meńzeidi. Biz úshin mańyzdysy – Býdapesht pen Venadaǵy qujattarda qazaq ulty jaiynyń sóz bolýy. Tipti, bul derekterden Á.Bókeihan keńesimen Túrkiiaǵa jasaǵan Sh.Qosshyǵululy saparynyń silemi men jańǵyryǵyn shyramytqandaimyz.

HH ǵasyrdyń 10-jyldaryndaǵy Resei musylmandarynyń mádeni-rýhani ómirine áser bergen oqiǵa 1914 jyly jeltoqsanda ótken musylman sezi der edik. Osy sezden soń qazaq jáditshildigi alashtyq qozǵalysqa bet túzedi deýge negiz bar. Bul jiynnyń resmi baǵyty – maidanǵa shyqqan (I dúniejúzilik soǵys) áskeri áleýetti qoldaý bolǵanymen, mazmuny musylman birligin odan ári arttyryp, halyqty jańa jaǵdaiǵa bailanys­ty is-áreketke jumyldyrý edi. Ásirese, osy joly túrik musylmandarynyń bir tilge kóshýi naqtylai aityldy. Bul mártebege úmitker retinde kópshilik daýyspen tatar-túrik tili usynyldy. Sezd aldyndaǵy bir maqalasynda A.Baitursynuly: «Oqýǵa kerek qural joq, oqyta biletin muǵalimder az. Sonda da qazaqsha hat bilýshilerdiń protsenti mujyqtardan joǵary», – dep jazyp, musylman oqýynyń jańǵyrýyna úmit artyp edi. Endi tatar ziialylarynyń amalsyzdyqtan ustanǵan pozitsiiasy qazaq oqyǵandarynyń basym bóligin tiksindirdi. Bul I.Gasprinskiidiń «tilde birlik» kontseptsiiasyn jalań túsiný sekildi bolyp kórindi. Sondyqtan Á.Bókeihan: «Túrik zatty halyqta bizdiń qazaqtai bir jerde tize qosyp qalyń otyrǵan irgeli el joq. Bizdiń tildi bizdiń qazaq jerin aralamaǵan musylman baýyrlarymyz qaidan bilsin… Anyq túrik zatty halyq tili bizdiń qazaqta. …Abai, Shákárim, Mirjaqyp, Maǵjandai aqyny bar, bir jerde tize qosyp otyrǵan 5 million qazaqtyń tili qalai joq bolady? …Bizdiń qazaq osy tilin tastap, tatarǵa mingeskeni adasqandyq bolar, biz qazaq tatar tiline shorqaqpyz, tatar tili degen taǵy bireý emes», – dep jazdy bul sezden soń (Ǵalihan. Musylman siezi//Qazaq, 1914, 30 noiabr).

Sezge delegat retinde barǵan Á.Bókeihan osy úlken jiynnan keiin jal­­py sany on «Musylman siezi» atty ma­qa­lalar seriiasyn jariialaidy. Osy eńbeginiń ár jerinde «siez jabyq, urlanǵan sebepti gazeta júzine basý­ǵa qalam mújilip tur», «zakon jobasyn munda jazýǵa ýaqytsha qalam mújilip tur» dep jazýyna qaraǵanda (bul «tsenzor bar» degen sóz ǵoi), atalǵan musylman sezi kókeikesti kóp máseleni qaraǵan bolýy kerek. Bul jiynda talqylanǵan til máselesinde Á.Bókeihan men J.Seidalin pikiri bir jerden shyqsa, B.Qarataev, Álihannyń jazýynsha, «qazaq­ta til joq» degendi aitqanǵa uqsai­dy. Alaida, «Aiqap» jýrnaly jariia­laǵan B.Qarataevtyń baiandamasynan (Keńes jiylysynda Qarataevtyń sóilegen doklady// Aiqap, 1914, N13.- B. 211-214) qairatkerdiń til týraly oiyn ushyrastyra almadyq (qysqartylyp basylýy múmkin). Munyń esesine Baqytjan Reseide musylmanǵa qoiylyp otyrǵan huqyq shekteýshilikke ashyq qarsylyǵyn bylaisha jetkizedi: «Tatarlar da qazaq ishine burynnan da kóbirek kirdi, tipti alys ketetinderi de bar. Óz jerlerinde din ǵylymyn oqýǵa bolmaityn bolǵan soń, qazaq jigitteri qazirde Buqara, Hiýa, Orynbor, Beirýt, Mádine, Ystanbul, Qazan, Mysyr syqyldy zor sháhárlerge taralyp ketip oqi bastady. Oqyp, oqý bitirip qaitqan soń, jasyryn mektep-medresesiniń sanyn kóbeite bastady. …Men qazir elý eki jasqa keldim, sol ǵumyrymnyń ishinde Rýsiianyń jiyrma million musylmanǵa seziktený bastaldy. Qazirde mundai hálden qutylý kerek».

1914 jylǵy musylman sezinde S.Maksýdi ázirlep ákelgen usynystyń kóbi jiyn qararyna kiredi. Munda oqý-bilim, is-qaǵazdarynyń musylmansha júrgizilý qajettigi, reseilik musylman rýhani isteri basshysy ministrler keńesine kirý kerektigi, t.b. mańyzdy máseleler aitylǵan.

Bul sezden keiin qazaq jáditshil­deri­niń Alash ideiasyn negizdep, júielei bastaýyna, bizdińshe, Álihan Bókeihan bastaǵan ziialylardyń óz kontseptsiia­syn dáleldeýge umtylýy sebep boldy. Olar teń huqyqty, qurdastyqty birinshi kezekke qoidy. Sóitip aqylǵa sai birlesý, din jolyn ustaý, oqý-aǵartý salasyn júieleý jaǵynda boldy. Sezd jumysyna taldaý jasaǵan Álihan maqalalaryndaǵy myna oilarǵa nazar aýdaralyq: 1. «Bizge húkimet qyryn qarasa, buǵan jalany aýdarǵannan qazaqqa ne paida. Jylap kisi súikimdi bolmaq emes» (Qazaq, 9.VII. 1914); 2. «Qazaqty aq jolǵa salamyn desek, istiń astaryn qarastyr, istiń syrty jaýǵa bel kórsetken» (Qazaq, 16. VII. 1914); 3. «At syry iesine belgili» (Qazaq, 8. HI. 1914); 4. «Bizdiń qazaq bul shariǵat qamytyna júrmes, shariǵat joly orys zakunynyń aiaǵyn qushyp bos qalar, qazaq óz resimimen ǵumyr aidaǵan jolmen keter» (Qazaq, 10. HII. 1914); 5. «Myna musylman siezi musylman atynan isteimiz dep bailaý qylǵan iske qazaq bolyp birigý kerek» (Qazaq, 31. HII. 1914).

Munda Á.Bókeihan musylman birligin otarshyldyqpen kúres taktikasy retinde jáne Resei shyndyǵyndaǵy áleýetti kúsh retin­de qoldaidy, alaida oianý qozǵalysy kezin­de ár ult óz múmkindigin, ereksheligin, jaǵ­daiyn eskerýi qajettigin basa aitady (Álihan, Ahmetterdiń til, otyryqshylyq, t.b. má­se­le­lerdegi pozitsiiasy osydan týyndady).

Alash ziialylarynyń osy jiyndaǵy negizgi ustanymyn tatardyń «Ýaqyt» gazeti Á.Bókeihan men B.Qarataev sózi arqyly kórsetken eken (muny «Aiqap» kóshirip basqan). Munda Álihan: «Endi … (qazaq haly) onan da nasharlandy, bir jaǵynan olarǵa mektepterinde ǵylym-bilim, óner alýlaryna jol ashyq emes. Mundai jaǵdai qazaqtardyń orystardan alystaýlaryna, Rýsiiaǵa degen narazy­lyqtyń ósýine ǵana sebepker bolady ǵoi», – dep alash jurtynyń zańdy ashý-yzasyn túsindirse, Baqytjan: «Húkimet qyrǵyz-qazaq balalaryn musylmandyqtan aiyrýǵa, alystatýǵa amal-aila jasap júrgendigi úshin olar zorlanady», – dep Á.Bókeihan pikirin tolyqtyra túsedi (Keńes jiylysy// Aiqap, 1914, N12. — B. 204). Osy «Ýaqyt» basylymy habarynan biz musylman jumysyna ishki ister ministri buqaralyq aqparat quraldaryn qatystyrmaýǵa buiryq jariialaǵanyn oqimyz. Bul resmi ókimettiń atalǵan oqiǵaǵa qandai mán bergenin kórsetedi.

Árine, tatar ziialylary men merzimdi basylymdary túrik halyqtarynyń resmi bir tilge kóshýin másele etip kún tártibine bul sezden áldeqaida buryn qoiǵan-dy. Olardyń osy talabyn «gegemondyqqa tyrmysý» degennen góri izdenis deý aqylǵa syiymdy. Kezeńdik ólshemmen qaraǵanda ájeptáýir mádeni (tipografiia, gazet-jýrnal, t.b.) igilikterge qol jetkizgen tatar aqsúiekteri tabiǵi túrde ózderin reseilik túrik musylmandarynyń taǵdyryna jaýapkermiz dep eseptedi. Bul rette olar úshin alty millionǵa jetken qazaq ulty qatepti qara nar ispetti áleýet edi. Adamzat tarihyn bajailai otyryp, kóshpeliliktiń qurdymǵa ketkenin, otyryqshylyqtyń alǵa shyqqanyn baǵamdaǵan bular alash jurtyna saýap is jasaǵysy keldi. Biraq bul kezdegi qazaq kóshpeliligi – ult pen jerdi (jer az emes edi) qorǵaityn, iaki saqtaýǵa qaýqarly ómir súrý formasyna ainalǵanyn tatar ziialylary túsine almady. Sondai túsinbestikten olar qazaq tiliniń jaǵdaiyna mehanikalyq túrde qarady (Bul oraida til men ekonomikalyq, rýhaniiat pen qoǵamdyq-saiasi oianýlardyń araqatynasyn salmaq­taǵan bulardyń oiynan HIH ǵasyrda Reseide jetekshi kúshke ainalǵan marksizm tujyrymymen jaqyndyq ańǵa­rylady). «Shora» jýrnalynyń betinde jariialanǵan osyndai maqalalarǵa qarsy sol tatar basylymynyń betinde «Qazaq» gazetasynyń bas mýharrary» A.Baitursynuly: «Bizdiń qazaqtyń isi jańa bastalyp keledi. Ne bolary bel­gisiz. Qazaq ia quryp joq bolar, ia óz tili­men de ózgelerdei tirshilik eter. 20-ynshy ǵasyrǵa sheiin túriktiń tilin azdyrmai asyl qalpynda alyp kelgen, til týrasyndaǵy abyroi men alǵys qazaqqa tiisti. Atanyń azdyrmai bergen múlkin, qolymyzǵa alyp byt-shytyn shyǵarsaq, ol unamdy is bolmas», – dep aitty (Baitursynov A. Qazaqsha sóz jazý­shylarǵa//Shora, 1913, N4. — B. 110-113).

Ahmettiń qazaq tili men qoǵam ómiri araqatynasyn jáne til immýnitetin sara­laǵan pikir de airyqsha. Ol «Shorada» basylǵan maqalasynda bylai dep jazady: «Syrttan biren-saran jat sózder kelse, óz tiliniń qalpyna túsirip alǵan – qazaq. Jat jurttyń shalyǵy timese, jazý shalyǵy timese, kásibi, ǵurpy ózgerilmese, jalǵyz til ózgerildi dep aitýǵa tipti jol joq. Qazaqtyń tili ózgergen til dep aitýǵa jol joq bolsa, emlesin de qisyq dep aitýǵa jol joq: qazaqta tiliniń tabiǵatyna hilaf keletin emle joq. Edilden bastap Ertiske sheiin, Oraldan bastap Aýǵanǵa she­iin qazaqta til de bir, emle de bir. Qoi­shy, túieshi, bieshi emlesi degen qazaq­ta joq nárse. Toqsandaǵy shalynyń, toǵyz­da­ǵy balasynyń – báriniń emlesi bireý-aq».

Ult taǵdyry, musylmanshylyq, til, jer, saiasi baǵdar máselesi boiynsha qazaqtyń óz ishinde jáne túrik halyqtary arasynda pikirtalas pen aitystardyń júrýin durys dep eseptegen Á.Bókeihan 1913 jyly jazǵan bir maqalasynda: «Talas – dúnie, ǵumyr sipaty. Talas-tartys joq bolsa, ǵumyr aiyp», – degen bolatyn (Qyr balasy. Jaýap hat//Qazaq, 1913, 1-7 sentiabr).

Mundai paiymdy, álbette, álem tarihymen, filosofiiasymen tanys, gýmanist azamat qana aita alsa kerek. Al endi osy eńbeginde Álihan qazaq tili zamanǵa ilese ala ma, joq pa degen suraqqa bylaisha jaýap qaitarady: «Mine, Qazan tatary, Ýfa hám Orynbor bashqurty otyryqshy, bulardyń qazaqtan nesi artyq tarqy (progress – D.Q.) jolynda. Arabstanda kóshpeli arab tili neshe jurtqa ónege».

Máselege bulaisha qaraý Á.Bókeihan­dar­dyń «kez kelgen jolmen dálel­deý» jaǵynda emes, aqylmen túsin­dirý baǵy­tynda bolǵandyǵyn aiǵaqtaidy. Alash ziialylarynyń tujyrymdamasy men jalpy túrik qairatkerleriniń kózqarasynan habardar bashqurt azamaty Záki Ýálidi Toǵan osy «ortaq til» problemasy jóninde esteliginde mynandai pikir aitady: «Bizdiń túsinigimizdegi imandylyq pen ónerge sáikes keletin ata-babamyzdan mura bolyp qalǵan óleń-jyrlardy qazir taza túrik tiline túsirýimiz qajet. Bolashaǵy bar túrik tili – qazaq tili. Arab-parsy sózderi men sóz tirkesterin baýyryna jinaǵan shaǵatai tili endi osman ádebietiniń «divan» kezeńiniń tili retinde tarih qoinaýyna ketedi» (Borba mýsýlman Týrkestan i drýgih Vostochnyh tiýrok za natsionalnoe sýshestvovanie i kýltýrý. – Moskva: tipografiia N12, 1997.- 334-b).

Bul, árine, jeke qairatkerdiń paiymy. Záki Ýálidige Alash ziialylary «sen osylai ait» degen joq. Sondyqtan muny beitarap (neitraldy) pikir dei alamyz. Solai bolǵannyń ózinde bul qazaqtan ózge túrik ulty ókiliniń «ortaq til» retinde tatar tilin qabyldamaǵanyn kórsetedi. Osydan túrik birligine syna qaǵylady dep oilaý qisynsyz edi. Óitkeni, túrik birligi, ázerbaijannyń ultshyl qairatkeri Mehmet Emin Rasýl-zade aitqandai, «saiasi qozǵalys emes, ǵylymi-filosofiialyq, etikalyq mektep, iaki mádeni birlik jolyndaǵy kúres amaly» edi (Rasýl-Zade M-E. O pantýranizme//Tiýrskii mir, 1991. – 15-b.).

1915 jyly «Qazaq» gazeti joǵaryda aty atalǵan M.E.Rasýl-zadeniń naýryz meiramy oraiynda jazǵan túrik halyq­tarynyń jaǵdaiy týraly maqalasyn qazaq tilinde aýdaryp basqan eken. Patsha tsenzýrasy tusynda jazylǵan osy eńbekte biraz oi astarlap aitylady. Ázerbaijan qairatkeri túrik halyqtary ómiriniń jańarýyn, sapalyq ózgeriske aiaq basýyn armandaidy. Avtor: «Naýryz. Atynan da belgili jańa kún. Biraq bul marttyń toǵyzy (eskishe kúntizbe boiynsha. – D.Q.) biz úshin shynymen jańa kún bolyp jete me eken? …Meiram – ulttyń jeke-jeke bolǵan múshelerin biriktirip bir dene­dei qylyp qosatyn bir dáneker. Mei­ram bolǵan soń tiri bir ult bir adam sekildi daiyn bir sezimge ie bolý kerek», – dep jazady (Rasul Zade M.Á. Naýryz meiramynyń jýyqtaýy taqyrypta. Tárjimelegen: J.Jánibekov// Qazaq, 1915, 9 mart). Bul bir ult, bir adam, bir sezim – túrikshildik edi. Alaida, osy oida kóp bolyp birigý máselesi aitylsa da, ne­gizdi, aqyldy qaperge almai kózsiz biri­gý meńzelip turǵan joq. Sondai-aq, atal­ǵan maqalasynda Razýl-zade: «Bir aqyn talǵan bir júrekti tiriltýdi myń qajet­ten artyq kórgen eken», – deidi. Bul talǵan júrek – ázerbaijan, qazaq, bashqurt, tatar, t.b. ult júregi bolýy múmkin ǵoi. Al aqyn – sol ulttyń aqyny, bálkim qairatkeri. Olai bolsa, alǵash óz ultynyń, munan keiin túbi bir týysqan ulttardyń, sonan soń kórshi ult pen álem ulttarynyń jaǵdaiymen sanasý, soǵan qarap is-áreket jasaý – óshýdiń emes, ósýdiń alǵysharty.

HH ǵasyrdyń 10-jyldarynda qazaq pen tatar arasyndaǵy birli-jarym kelispeýshilik nasyrǵa shappasyn dep aqyn Ǵumar Qarash «Eki baýyrǵa» atty óleń jazdy. Munda Ǵumar Qarash tatardy – qala, qazaqty – dala beinesinde sipattaidy (Qarash Ǵ. Zamana. – Almaty: Ǵylym, 1994, 145-b.). Sóz joq, osyndai paiymnyń bári qiyn kezeńde aǵaiyn arasynda teketires emes, pikirtalas bolǵanyn dáleldeidi. Onsyz shyndyq týmas edi.

Alash aǵartýshylyǵy ókilderiniń, Ǵ.Qarash kórsetkendei, «túndikti batys­tan ashýynyń « sebebi bar bolatyn. Muny «Qazaq» gazeti «Orda gerbi (tańbasy)» atty redaktsiialyq maqalasynda bylai túsindiredi: «Qazaq» gazetiniń basyna úi sýretin ornatýǵa mynandai maǵynalar bar edi: Kiiz úi – kiiz týyrlyqty halyq. Úidiń túndigi ashyq, esigi jabyq bolýyn­daǵy maǵyna: túndik – jaryq beretin jol, esik – túrli zattar kiretin jol degendik. Jaryq joly ashyq, erkin bolsyn, túrli zattar kiretin jol esigi erkin bolmasyn delingen edi. Túndikten túsetin jaryqqa óner-ǵylym engizilgen edi. Túndik kúnbatys jaǵynan ashylýy óner-ǵylym Aýropa jaǵynan kúshti bolǵan sebepti qazaq ishine Aýropa ǵylym óneri taralsyn degen maǵyna edi. Úidiń esigi qazaq degen sózden jasalǵan. Ondaǵy maǵyna «Qazaq» gazeti qazaq jurtyna ári mádeniet esigi bolsyn, ári syrt jurt jaǵynan kúzetshisi bolsyn delingen edi» (Orda gerbi /tańbasy/ // Qazaq, 1918, 15 ianvar).

Osy tujyrymdamalyq materialdan da Álihan Bókeihan bastaǵan qairatkerlerdiń Alash muraty anyq kórinedi. Birinshiden, jol aiqyndaldy: ol – ultty jańǵyrtý men jańasha serpiltý. Ekinshiden, tetik te baiyptaldy: ol – bilim men tehnologiia jáne Eýropanyń batyl tájiribesi. Úshinshiden, jaýapkershilik te naqtylandy: ol – qairatkerler men oqyǵandardyń qoǵam aldyndaǵy missiia­sy men paryzy.

Endigi jerde Alash qozǵalysynyń bolashaǵy aqylǵa, bilimge, batyldyqqa, jaýapkershilikke bailanysty edi. Biz búgin osy qozǵalystyń tarihi jáne rýhani taǵylymyn baiyptai otyryp, memleketshildik úshin kúrestiń eleýli nátije bergenin maqtanyshpen aitamyz.

 Dihan QAMZABEKULY,

L.N.Gýmilev atyndaǵy

EUÝ prorektory, Ulttyq

ǵylym akademiiasynyń  korrespondent-múshesi

«Egemen Qazaqstan» gazeti