الاش – ەتنونيم عانا ەمەس, ۇلتتىق ساياسي-رۋحاني سەرپٸلۋ اتاۋى. ونىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىندا, ە.بٶكەيحان قادٸرلەگەن نارمانبەت اقىن ايتقانداي, «ەلدٸڭ ميى مەن جٷرەگٸ» بار.
1907-1917 جىلدار ارالىعىندا پاتشالىق رەسەي قازاق جەرiن وتارلاۋ ساياساتىن ودان ەرi جٷرگiزدi. حالىقتىڭ جانايقايى, قارقارالىدان, لەپسiدەن, تاعى باسقا الاش جەرiنەن پاتشاعا 1905 جىلى جiبەرiلگەن پەتيتسييالار شاڭ قاۋىپ جاتتى. پەتەربور گازەت-جۋرنالدارىندا 1906-1910 جىلدارى جارييالانعان ەليحان بٶكەيحان, مۇحامەتجان تىنىشبايۇلى ماقالالارى, قىرىم تاتارلارىنىڭ «تەرجiمان», تاتاردىڭ «دiن ۋا ماگيشات», «يحتيساد», «شورا», «ۋاقىت», «جۇلدىز», ت.ب. باسىلىمدارىنداعى ماتەريالدار ەدiلەتسiزدiكتi ەشكەرەلەگەنiمەن, باسقارۋ اپپاراتى ولاردى قاپەرiنە دە المادى. ورىنبوردا شىعاتىن «ۋاقىت» گازەتi «بiزدiڭ 8-12 جاسار بالالارىمىزدى ورىس شكولدارىنا اپارۋدى مiندەتتەسە, مەكتەبiمiز ٶزiنەن-ٶزi قۇردىمعا كەتەدi. …بiز ٶز مٷددەمiزدi قورعاۋىمىز قاجەت, ەيتپەسە كەلەشەگiمiز ايانىشتى بولماق. بiزگە انا تiلi, تٶل مەكتەپ, ٶز دiنiمiز كەرەك. ۇلتىمىز وسىلاي دەپ جار سالۋى قاجەت», – دەپ جازدى.
ەندi بiردە وسى باسىلىم تiكەلەي قازاق تاعدىرىنا قاتىستى «مۇسىلمان قازاقتاردىڭ حالi تىم اۋىر. اسىرا ايتقاندىق ەمەس, قازiر سانى 7 ميلليون وسى ميللەت ٶمiر, نە ٶلiم دەپ كٷرەسۋدە. جىل سايىن پەرەسەلەندiك ساياسات ولاردىڭ 1.000.000 دەسياتينا جەرiن تارتىپ الىپ, ٶزدەرiن تاۋلى-تاستى, قۇنارسىز جەرگە قۋىپ جاتىر. راس, پاتشا جارلىعىمەن قازاقتاردى جەرمەن قامتاماسىز ەتۋ قارالعان-دى. بiراق بەرiلمەك بولىپ وتىرعان 15 دەسياتينا جەر قازاققا ٶتە ازدىق ەتەدi. سوندىقتان ولار بۇدان باس تارتتى», – دەگەندi حابارلاپ قازاقتاردىڭ وتىرىقشى بولۋىنا تiلەكتەستiگiن بiلدiرەدi. «وتىرىقشىلىق – مەدەنيەت پەن ىنتىماقتىڭ نەگiزi» دەيدi «ۋاقىت».
قازاققا قاتىسۋعا حۇقىق بەرiلمەگەن 1906 جىلدان كەيiن شاقىرىلعان مەملەكەتتiك دۋمالاردا مۇسىلمان دەپۋتاتتار (مىسالى, 15.11.1912 جىلى شاقىرىلعان IV دۋمادا 6-اق مۇسىلمان بولدى) قال-قادەرiنشە الاش جۇرتىنىڭ پروبلەمالارىن كٶتەردi. مىسالى, III دۋمادا مۇسىلمان فراكتسيياسى پەرەسەلەن ساياساتى مەن جالپى بiلiم تۋرالى زاڭدى تالقىلاۋدى كٷن تەرتiبiنە قويىپ, حالىق ٷنiن ٷكiمەتكە جەنە ەلەمگە (بۇل تۋرالى س.ماكسۋدوۆتىڭ لوندون ساپارىنا قاتىستى ايتامىز) جەتكiزدi. قاپقازدان كەلگەن ٶكiل حاليلبەك حاسمامەدوۆ پاتشا ٶكiمەتiنiڭ قاپقاز, تٷركiستان, قازاق ەلi باعىتىنداعى وتارشىل ساياساتىن, پەرەسەلەن مەكەمەلەرiندەگi سودىرلىقتى اياۋسىز سىنايدى. «ٷكiمەت جاساندى تٷردە ۇلتارالىق قىرعي-قاباق جاعدايدى تۋدىرىپ, شەت ايماقتاردا جەرگiلiكتi حالىقتىڭ ۇلت-ازاتتىق تەندەنتسيياسىنا قارسى كٷرەستە ارقا سٷيەيتiن كٷش جاساقتادى», – دەيدi ول. III دۋما دەپۋتاتى س.ماكسۋدوۆ مەكتەپتە انا تiلiندە ساباق جٷرگiزۋ مەسەلەسiن كٶتەردi. سونىمەن قابات وسى قايراتكەر رەسەيدەگi مۇسىلمانداردىڭ رۋحاني iستەرiن ولاردىڭ دiني باسقارماسىمەن كەلiسiپ اتقارۋ كەرەكتiگiن ۇسىندى.
رەسەي ٷشiن اسا كٷردەلi شاقتا جۇمىس جاساعان IV دۋمانىڭ مۇسىلمان فراكتسيياسى جانىنداعى بيۋروعا (ياعني دەپۋتاتتارعا كٶمەكشi ىنتالى توپ) ەر كەزدەرi ەليحان بٶكەيحان مەن مۇستافا شوقاي جەردەمدەسكەنi مەلiم.
ەليحان بٶكەيحاننىڭ پەتەربورعا بارۋىن قازاق بايلارى سۇراعان, سٶيتiپ وندا تۇرۋى ٷشiن ورتالارىنان قاراجات جيناپ بەرگەن. ەليحاننىڭ دiلگiر مەسەلەلەرگە ارنالعان ماقالالارىنىڭ بiر بٶلiگi وسى پەتەربور ساپارىندا حاتقا تٷسكەن. قايراتكەر-قالامگەر اتالعان ۋاقىتتا يمپەرييا استاناسىنا بٶكەيلiكتەردiڭ اتىنان «بەلگiلi قازاق اقىنى عۇمار قاراشۇلىنىڭ» امانات ارقالاپ بارىپ, «باس مينيسترگە قاعاز بەرگەنiن» جازادى.
مەملەكەتتiك III جەنە IV دۋمالاردا قازاق جاعدايىن تەك مۇسىلمان دەپۋتاتتارى عانا ايتقان جوق. باسقا تiلەۋقور ازاماتتار بولدى. ە.بٶكەيحان جازبالارىنان الاش جۇرتىنا تiلەكتەس دزيۋبينسكيي, ۆولكوۆ, ۆينوگرادوۆ, سكالوزۋبوۆ, شيشكين سىندى دەپۋتاتتاردىڭ بولعانىن وقيمىز (وتاندىق تاريحشىلارىمىز بۇلار تۋرالى زەرتتەۋ جٷرگiزسە ارتىقتىق ەتپەس ەدi). ەرينە, وسى جەنە باسقا دا يمپەرييا ورتالىعىنداعى جاڭالىقتار «ايقاپ», «قازاق» ارقىلى كٶزi اشىق جاندارعا جەتiپ جاتتى. الاش جۇرتىنىڭ, ٶزگە دە مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ قيىن احۋالىنان شەتەل دە حاباردار بولىپ وتىردى. ايتالىق, 1909 جىلى مەملەكەتتiك دۋمانىڭ بiر توپ دەپۋتاتى ۇلىبريتانيياعا بارادى. بۇلاردىڭ اراسىندا كادەت سەركەسi پ.ن.ميليۋكوۆ پەن تاتار قايراتكەرi سادرەتدين ماكسۋدي بولادى. ەلگە كەلگەن سوڭ, س.ماكسۋدي 1914 جىلى «انگليەگە ساياحات» (قازان, «ٷمiت» ەلەكترو-تيپوگرافيياسى) كiتاپ جارييالايدى. وسى ەڭبەگiندە ول ٶزiنiڭ اعىلشىن كورولi VII ەدۋاردتىڭ قابىلداۋىندا بولعانىن, اعىلشىن اقسٷيەكتەرiمەن ۇشىراسقانىن, باسقا دا ەرتٷرلi جايدى سيپاتتاپ جازادى. س.ماكسۋديگە ەكەۋارا ەڭگiمەدەگi لورد كرۋمەردiڭ: «مۇسىلماندار باتىس مەدەنيەتiن كەشiكتiرمەي قابىلداۋى كەرەك. سiزدەردiڭ دiندەرiڭiز بەن بۇل مەدەنيەت قابىسپايدى دەگەن تٷسiنiك مٷلدە قاتە. …جوعالىپ كەتپەيمiز دەسەڭiزدەر, اعارتۋ مەن مەدەنيەتكە مويىن بۇرىڭىزدار», – دەگەن سٶزi جەنە اقسٷيەكتەر قوناقاسى بەرگەندە بiر كiنەزدiڭ: «سiز س.ماكسۋدي ەمەسسiز بە? بiزدiڭ لوندون حالقى رەسەي دۋماسى دەپۋتاتتارىنىڭ كٶرنەكتiلەرiن سىرتتاي جاقسى تانيدى», – دەۋi ەرەكشە ەسەر ەتەدi. بۇل جاي سىپايىلىق ٷشiن ايتا سالعان سٶز ەمەس ەكەنiن تاتار زييالىسى اڭعارعان سەكiلدi. م.شوقاي «مۇسىلمان دەپۋتاتتارىنىڭ ەڭ تاڭداۋلىسى» دەپ باعالاعان وسى س.ماكسۋدي – دۋما مiنبەرiندە قازاق سەكiلدi ۇلتتاردىڭ قامىن جەپ سٶيلەگەن قايراتكەردiڭ بiرi. رەسەي مۇسىلماندارىنىڭ (ونىڭ iشiندە قازاقتىڭ بارى سٶزسiز) احۋالى تۋرالى اقپاردىڭ شەتەلگە جەتۋiن ايعاقتايتىن بۇل بiر عانا دەرەك. باسقا دەلەلدەر دە جوق ەمەس. مىسالى, 1915 جىلى 14 جەلتوقساندا فرانتسۋزدىڭ «Le Temps» مىنانداي مازمۇندا حابارلاما باسادى:
«موڭعولدار اراسىندا
تسيۋريح, 13 جەلتوقسان.
بۋداپەشتەن جەتكەن جەدەلحات رەسەيدi مەكەندەگەن 20 ميلليون تٷرiك-تاتار مۇسىلماندارىنىڭ — ونىڭ iشiندە 7 ميلليون تٷرiك جەنە 6 ميلليون قازاق بار — ٶكiلi ۆەنگريياعا كەلگەنiن حابارلايدى. دەلەگاتسييا گراف تيسساعا ەدiل مەن كاسپيي تەڭiزi ارالىعىندا بەيتاراپ قازان حاندىعىن قالپىنا كەلتiرiپ, تٷرiك حالقىنىڭ ٶركەنيەتiن قورعاۋ قاجەتتiگi تۋرالى مەموراندۋم تاپسىردى. دەلەگاتسييا بۇدان سوڭ بەرلينگە اتتانادى». وسى مازمۇنداس حابار پەتروگراد تەلەگراف اگەنتتiگiنە كوپەنگاگەننەن 1915 جىلى 8 جەلتوقساندا جولدانىپتى. وندا: «دەلەگاتسييا ۆەنادا ايالداپ, مينيستر-پرەزيدەنت شتيۋرگك پەن سىرتقى iستەر مينيسترiنiڭ ورىنباسارى گراف فورگاچتىڭ قابىلداۋىندا بولعان. ولار مىنانداي تالاپ حاتىن تاپسىرعان:
- بۇحارا مەن حيۋانى ورىس بوداندىعىنان قۇتقارۋ, ولارعا تٷركiستاندى قوسۋ;
- قازاققا ساياسي-ەكiمشiلiك تەۋەلسiزدiك ەپەرۋ;
- قازان حاندىعى مەن قىرىم حاندىعىن قالپىنا كەلتiرۋ. سوڭعىسىن تٷرiك سۇلتانىنىڭ قامقورلىعىنا بەرۋ;
- ەدiل ٶزەنi مەن كاسپيي تەڭiزiن بەيتاراپ دەپ تانۋ».
بۇل اقپارات كٶزi دەلەگاتسييا قۇرامىندا تٷرiكتiڭ» «تيۋرك-يۋردۋ» گازەتiنiڭ رەداكتورى جٷسiپ اقشورا, «فيۋزا» گازەتiنiڭ رەداكتورى, پروفەسسور ەلي گۋسەين-زادە, دiنتانۋشى-پروفەسسور مۇحاممەد ەسساد ەسەليب-زادە, مۇقىم اد-دين بەيتشايۋ سىندى قايراتكەرلەردiڭ بولعانىن جازىپتى.
جوعارىدا كەلتiرiلگەن دەرەكتەر – پاتشا ٶكiمەتiنiڭ ارنايى ورىندارى حاتتاپ العان (قولعا تٷسiرگەن) دەيەكتەردiڭ بiر بٶلiگi عانا. الايدا, ول از بولسا دا, ايرىقشا بايلانىستاردىڭ قالىپتاسقانىن مەڭزەيدi. بiز ٷشiن ماڭىزدىسى – بۋداپەشت پەن ۆەناداعى قۇجاتتاردا قازاق ۇلتى جايىنىڭ سٶز بولۋى. تiپتi, بۇل دەرەكتەردەن ە.بٶكەيحان كەڭەسiمەن تٷركيياعا جاساعان ش.قوسشىعۇلۇلى ساپارىنىڭ سiلەمi مەن جاڭعىرىعىن شىرامىتقاندايمىز.
حح عاسىردىڭ 10-جىلدارىنداعى رەسەي مۇسىلماندارىنىڭ مەدەني-رۋحاني ٶمiرiنە ەسەر بەرگەن وقيعا 1914 جىلى جەلتوقساندا ٶتكەن مۇسىلمان سەزi دەر ەدiك. وسى سەزدەن سوڭ قازاق جەديتشiلدiگi الاشتىق قوزعالىسقا بەت تٷزەدi دەۋگە نەگiز بار. بۇل جيىننىڭ رەسمي باعىتى – مايدانعا شىققان (I دٷنيەجٷزiلiك سوعىس) ەسكەري ەلەۋەتتi قولداۋ بولعانىمەن, مازمۇنى مۇسىلمان بiرلiگiن ودان ەرi ارتتىرىپ, حالىقتى جاڭا جاعدايعا بايلانىستى iس-ەرەكەتكە جۇمىلدىرۋ ەدi. ەسiرەسە, وسى جولى تٷرiك مۇسىلماندارىنىڭ بiر تiلگە كٶشۋi ناقتىلاي ايتىلدى. بۇل مەرتەبەگە ٷمiتكەر رەتiندە كٶپشiلiك داۋىسپەن تاتار-تٷرiك تiلi ۇسىنىلدى. سەزد الدىنداعى بiر ماقالاسىندا ا.بايتۇرسىنۇلى: «وقۋعا كەرەك قۇرال جوق, وقىتا بiلەتiن مۇعالiمدەر از. سوندا دا قازاقشا حات بiلۋشiلەردiڭ پروتسەنتi مۇجىقتاردان جوعارى», – دەپ جازىپ, مۇسىلمان وقۋىنىڭ جاڭعىرۋىنا ٷمiت ارتىپ ەدi. ەندi تاتار زييالىلارىنىڭ امالسىزدىقتان ۇستانعان پوزيتسيياسى قازاق وقىعاندارىنىڭ باسىم بٶلiگiن تiكسiندiردi. بۇل ي.گاسپرينسكييدiڭ «تiلدە بiرلiك» كونتسەپتسيياسىن جالاڭ تٷسiنۋ سەكiلدi بولىپ كٶرiندi. سوندىقتان ە.بٶكەيحان: «تٷرiك زاتتى حالىقتا بiزدiڭ قازاقتاي بiر جەردە تiزە قوسىپ قالىڭ وتىرعان iرگەلi ەل جوق. بiزدiڭ تiلدi بiزدiڭ قازاق جەرiن ارالاماعان مۇسىلمان باۋىرلارىمىز قايدان بiلسiن… انىق تٷرiك زاتتى حالىق تiلi بiزدiڭ قازاقتا. …اباي, شەكەرiم, مiرجاقىپ, ماعجانداي اقىنى بار, بiر جەردە تiزە قوسىپ وتىرعان 5 ميلليون قازاقتىڭ تiلi قالاي جوق بولادى? …بiزدiڭ قازاق وسى تiلiن تاستاپ, تاتارعا مiنگەسكەنi اداسقاندىق بولار, بiز قازاق تاتار تiلiنە شورقاقپىز, تاتار تiلi دەگەن تاعى بiرەۋ ەمەس», – دەپ جازدى بۇل سەزدەن سوڭ (عاليحان. مۇسىلمان سيەزi//قازاق, 1914, 30 نويابر).
سەزگە دەلەگات رەتiندە بارعان ە.بٶكەيحان وسى ٷلكەن جيىننان كەيiن جالپى سانى ون «مۇسىلمان سيەزi» اتتى ماقالالار سەريياسىن جارييالايدى. وسى ەڭبەگiنiڭ ەر جەرiندە «سيەز جابىق, ۇرلانعان سەبەپتi گازەتا جٷزiنە باسۋعا قالام مٷجiلiپ تۇر», «زاكون جوباسىن مۇندا جازۋعا ۋاقىتشا قالام مٷجiلiپ تۇر» دەپ جازۋىنا قاراعاندا (بۇل «تسەنزور بار» دەگەن سٶز عوي), اتالعان مۇسىلمان سەزi كٶكەيكەستi كٶپ مەسەلەنi قاراعان بولۋى كەرەك. بۇل جيىندا تالقىلانعان تiل مەسەلەسiندە ە.بٶكەيحان مەن ج.سەيدالين پiكiرi بiر جەردەن شىقسا, ب.قاراتاەۆ, ەليحاننىڭ جازۋىنشا, «قازاقتا تiل جوق» دەگەندi ايتقانعا ۇقسايدى. الايدا, «ايقاپ» جۋرنالى جارييالاعان ب.قاراتاەۆتىڭ بايانداماسىنان (كەڭەس جيىلىسىندا قاراتاەۆتىڭ سٶيلەگەن دوكلادى// ايقاپ, 1914, N13.- ب. 211-214) قايراتكەردiڭ تiل تۋرالى ويىن ۇشىراستىرا المادىق (قىسقارتىلىپ باسىلۋى مٷمكiن). مۇنىڭ ەسەسiنە باقىتجان رەسەيدە مۇسىلمانعا قويىلىپ وتىرعان حۇقىق شەكتەۋشiلiككە اشىق قارسىلىعىن بىلايشا جەتكiزەدi: «تاتارلار دا قازاق iشiنە بۇرىننان دا كٶبiرەك كiردi, تiپتi الىس كەتەتiندەرi دە بار. ٶز جەرلەرiندە دiن عىلىمىن وقۋعا بولمايتىن بولعان سوڭ, قازاق جiگiتتەرi قازiردە بۇقارا, حيۋا, ورىنبور, بەيرۋت, مەدينە, ىستانبۇل, قازان, مىسىر سىقىلدى زور شەھەرلەرگە تارالىپ كەتiپ وقي باستادى. وقىپ, وقۋ بiتiرiپ قايتقان سوڭ, جاسىرىن مەكتەپ-مەدرەسەسiنiڭ سانىن كٶبەيتە باستادى. …مەن قازiر ەلۋ ەكi جاسقا كەلدiم, سول عۇمىرىمنىڭ iشiندە رۋسييانىڭ جيىرما ميلليون مۇسىلمانعا سەزiكتەنۋ باستالدى. قازiردە مۇنداي حەلدەن قۇتىلۋ كەرەك».
1914 جىلعى مۇسىلمان سەزiندە س.ماكسۋدي ەزiرلەپ ەكەلگەن ۇسىنىستىڭ كٶبi جيىن قارارىنا كiرەدi. مۇندا وقۋ-بiلiم, iس-قاعازدارىنىڭ مۇسىلمانشا جٷرگiزiلۋ قاجەتتiگi, رەسەيلiك مۇسىلمان رۋحاني iستەرi باسشىسى مينيسترلەر كەڭەسiنە كiرۋ كەرەكتiگi, ت.ب. ماڭىزدى مەسەلەلەر ايتىلعان.
بۇل سەزدەن كەيiن قازاق جەديتشiلدەرiنiڭ الاش يدەياسىن نەگiزدەپ, جٷيەلەي باستاۋىنا, بiزدiڭشە, ەليحان بٶكەيحان باستاعان زييالىلاردىڭ ٶز كونتسەپتسيياسىن دەلەلدەۋگە ۇمتىلۋى سەبەپ بولدى. ولار تەڭ حۇقىقتى, قۇرداستىقتى بiرiنشi كەزەككە قويدى. سٶيتiپ اقىلعا ساي بiرلەسۋ, دiن جولىن ۇستاۋ, وقۋ-اعارتۋ سالاسىن جٷيەلەۋ جاعىندا بولدى. سەزد جۇمىسىنا تالداۋ جاساعان ەليحان ماقالالارىنداعى مىنا ويلارعا نازار اۋدارالىق: 1. «بiزگە حٷكiمەت قىرىن قاراسا, بۇعان جالانى اۋدارعاننان قازاققا نە پايدا. جىلاپ كiسi سٷيكiمدi بولماق ەمەس» (قازاق, 9.VII. 1914); 2. «قازاقتى اق جولعا سالامىن دەسەك, iستiڭ استارىن قاراستىر, iستiڭ سىرتى جاۋعا بەل كٶرسەتكەن» (قازاق, 16. VII. 1914); 3. «ات سىرى يەسiنە بەلگiلi» (قازاق, 8. حI. 1914); 4. «بiزدiڭ قازاق بۇل شاريعات قامىتىنا جٷرمەس, شاريعات جولى ورىس زاكۇنىنىڭ اياعىن قۇشىپ بوس قالار, قازاق ٶز رەسiمiمەن عۇمىر ايداعان جولمەن كەتەر» (قازاق, 10. حII. 1914); 5. «مىنا مۇسىلمان سيەزi مۇسىلمان اتىنان iستەيمiز دەپ بايلاۋ قىلعان iسكە قازاق بولىپ بiرiگۋ كەرەك» (قازاق, 31. حII. 1914).
مۇندا ە.بٶكەيحان مۇسىلمان بiرلiگiن وتارشىلدىقپەن كٷرەس تاكتيكاسى رەتiندە جەنە رەسەي شىندىعىنداعى ەلەۋەتتi كٷش رەتiندە قولدايدى, الايدا ويانۋ قوزعالىسى كەزiندە ەر ۇلت ٶز مٷمكiندiگiن, ەرەكشەلiگiن, جاعدايىن ەسكەرۋi قاجەتتiگiن باسا ايتادى (ەليحان, احمەتتەردiڭ تiل, وتىرىقشىلىق, ت.ب. مەسەلەلەردەگi پوزيتسيياسى وسىدان تۋىندادى).
الاش زييالىلارىنىڭ وسى جيىنداعى نەگiزگi ۇستانىمىن تاتاردىڭ «ۋاقىت» گازەتi ە.بٶكەيحان مەن ب.قاراتاەۆ سٶزi ارقىلى كٶرسەتكەن ەكەن (مۇنى «ايقاپ» كٶشiرiپ باسقان). مۇندا ەليحان: «ەندi … (قازاق حالى) ونان دا ناشارلاندى, بiر جاعىنان ولارعا مەكتەپتەرiندە عىلىم-بiلiم, ٶنەر الۋلارىنا جول اشىق ەمەس. مۇنداي جاعداي قازاقتاردىڭ ورىستاردان الىستاۋلارىنا, رۋسيياعا دەگەن نارازىلىقتىڭ ٶسۋiنە عانا سەبەپكەر بولادى عوي», – دەپ الاش جۇرتىنىڭ زاڭدى اشۋ-ىزاسىن تٷسiندiرسە, باقىتجان: «حٷكiمەت قىرعىز-قازاق بالالارىن مۇسىلماندىقتان ايىرۋعا, الىستاتۋعا امال-ايلا جاساپ جٷرگەندiگi ٷشiن ولار زورلانادى», – دەپ ە.بٶكەيحان پiكiرiن تولىقتىرا تٷسەدi (كەڭەس جيىلىسى// ايقاپ, 1914, N12. — ب. 204). وسى «ۋاقىت» باسىلىمى حابارىنان بiز مۇسىلمان جۇمىسىنا iشكi iستەر مينيسترi بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن قاتىستىرماۋعا بۇيرىق جارييالاعانىن وقيمىز. بۇل رەسمي ٶكiمەتتiڭ اتالعان وقيعاعا قانداي مەن بەرگەنiن كٶرسەتەدi.
ەرينە, تاتار زييالىلارى مەن مەرزiمدi باسىلىمدارى تٷرiك حالىقتارىنىڭ رەسمي بiر تiلگە كٶشۋiن مەسەلە ەتiپ كٷن تەرتiبiنە بۇل سەزدەن ەلدەقايدا بۇرىن قويعان-دى. ولاردىڭ وسى تالابىن «گەگەموندىققا تىرمىسۋ» دەگەننەن گٶرi iزدەنiس دەۋ اقىلعا سىيىمدى. كەزەڭدiك ٶلشەممەن قاراعاندا ەجەپتەۋiر مەدەني (تيپوگرافييا, گازەت-جۋرنال, ت.ب.) يگiلiكتەرگە قول جەتكiزگەن تاتار اقسٷيەكتەرi تابيعي تٷردە ٶزدەرiن رەسەيلiك تٷرiك مۇسىلماندارىنىڭ تاعدىرىنا جاۋاپكەرمiز دەپ ەسەپتەدi. بۇل رەتتە ولار ٷشiن التى ميلليونعا جەتكەن قازاق ۇلتى قاتەپتi قارا نار iسپەتتi ەلەۋەت ەدi. ادامزات تاريحىن باجايلاي وتىرىپ, كٶشپەلiلiكتiڭ قۇردىمعا كەتكەنiن, وتىرىقشىلىقتىڭ العا شىققانىن باعامداعان بۇلار الاش جۇرتىنا ساۋاپ iس جاساعىسى كەلدi. بiراق بۇل كەزدەگi قازاق كٶشپەلiلiگi – ۇلت پەن جەردi (جەر از ەمەس ەدi) قورعايتىن, ياكي ساقتاۋعا قاۋقارلى ٶمiر سٷرۋ فورماسىنا اينالعانىن تاتار زييالىلارى تٷسiنە المادى. سونداي تٷسiنبەستiكتەن ولار قازاق تiلiنiڭ جاعدايىنا مەحانيكالىق تٷردە قارادى (بۇل ورايدا تiل مەن ەكونوميكالىق, رۋحانييات پەن قوعامدىق-ساياسي ويانۋلاردىڭ اراقاتىناسىن سالماقتاعان بۇلاردىڭ ويىنان حIح عاسىردا رەسەيدە جەتەكشi كٷشكە اينالعان ماركسيزم تۇجىرىمىمەن جاقىندىق اڭعارىلادى). «شورا» جۋرنالىنىڭ بەتiندە جارييالانعان وسىنداي ماقالالارعا قارسى سول تاتار باسىلىمىنىڭ بەتiندە «قازاق» گازەتاسىنىڭ باس مۋحاررارى» ا.بايتۇرسىنۇلى: «بiزدiڭ قازاقتىڭ iسi جاڭا باستالىپ كەلەدi. نە بولارى بەلگiسiز. قازاق يا قۇرىپ جوق بولار, يا ٶز تiلiمەن دە ٶزگەلەردەي تiرشiلiك ەتەر. 20-ىنشى عاسىرعا شەيiن تٷرiكتiڭ تiلiن ازدىرماي اسىل قالپىندا الىپ كەلگەن, تiل تۋراسىنداعى ابىروي مەن العىس قازاققا تيiستi. اتانىڭ ازدىرماي بەرگەن مٷلكiن, قولىمىزعا الىپ بىت-شىتىن شىعارساق, ول ۇنامدى iس بولماس», – دەپ ايتتى (بايتۇرسىنوۆ ا. قازاقشا سٶز جازۋشىلارعا//شورا, 1913, N4. — ب. 110-113).
احمەتتiڭ قازاق تiلi مەن قوعام ٶمiرi اراقاتىناسىن جەنە تiل يممۋنيتەتiن سارالاعان پiكiر دە ايرىقشا. ول «شورادا» باسىلعان ماقالاسىندا بىلاي دەپ جازادى: «سىرتتان بiرەن-ساران جات سٶزدەر كەلسە, ٶز تiلiنiڭ قالپىنا تٷسiرiپ العان – قازاق. جات جۇرتتىڭ شالىعى تيمەسە, جازۋ شالىعى تيمەسە, كەسiبi, عۇرپى ٶزگەرiلمەسە, جالعىز تiل ٶزگەرiلدi دەپ ايتۋعا تiپتi جول جوق. قازاقتىڭ تiلi ٶزگەرگەن تiل دەپ ايتۋعا جول جوق بولسا, ەملەسiن دە قيسىق دەپ ايتۋعا جول جوق: قازاقتا تiلiنiڭ تابيعاتىنا حيلاف كەلەتiن ەملە جوق. ەدiلدەن باستاپ ەرتiسكە شەيiن, ورالدان باستاپ اۋعانعا شەيiن قازاقتا تiل دە بiر, ەملە دە بiر. قويشى, تٷيەشi, بيەشi ەملەسi دەگەن قازاقتا جوق نەرسە. توقسانداعى شالىنىڭ, توعىزداعى بالاسىنىڭ – بەرiنiڭ ەملەسi بiرەۋ-اق».
ۇلت تاعدىرى, مۇسىلمانشىلىق, تiل, جەر, ساياسي باعدار مەسەلەسi بويىنشا قازاقتىڭ ٶز iشiندە جەنە تٷرiك حالىقتارى اراسىندا پiكiرتالاس پەن ايتىستاردىڭ جٷرۋiن دۇرىس دەپ ەسەپتەگەن ە.بٶكەيحان 1913 جىلى جازعان بiر ماقالاسىندا: «تالاس – دٷنيە, عۇمىر سيپاتى. تالاس-تارتىس جوق بولسا, عۇمىر ايىپ», – دەگەن بولاتىن (قىر بالاسى. جاۋاپ حات//قازاق, 1913, 1-7 سەنتيابر).
مۇنداي پايىمدى, ەلبەتتە, ەلەم تاريحىمەن, فيلوسوفيياسىمەن تانىس, گۋمانيست ازامات قانا ايتا السا كەرەك. ال ەندi وسى ەڭبەگiندە ەليحان قازاق تiلi زامانعا iلەسە الا ما, جوق پا دەگەن سۇراققا بىلايشا جاۋاپ قايتارادى: «مiنە, قازان تاتارى, ۋفا ھەم ورىنبور باشقۇرتى وتىرىقشى, بۇلاردىڭ قازاقتان نەسi ارتىق تارقى (پروگرەسس – د.ق.) جولىندا. ارابستاندا كٶشپەلi اراب تiلi نەشە جۇرتقا ٶنەگە».
مەسەلەگە بۇلايشا قاراۋ ە.بٶكەيحانداردىڭ «كەز كەلگەن جولمەن دەلەلدەۋ» جاعىندا ەمەس, اقىلمەن تٷسiندiرۋ باعىتىندا بولعاندىعىن ايعاقتايدى. الاش زييالىلارىنىڭ تۇجىرىمداماسى مەن جالپى تٷرiك قايراتكەرلەرiنiڭ كٶزقاراسىنان حاباردار باشقۇرت ازاماتى زەكي ۋەليدي توعان وسى «ورتاق تiل» پروبلەماسى جٶنiندە ەستەلٸگٸندە مىنانداي پiكiر ايتادى: «بiزدiڭ تٷسiنiگiمiزدەگi يماندىلىق پەن ٶنەرگە سەيكەس كەلەتiن اتا-بابامىزدان مۇرا بولىپ قالعان ٶلەڭ-جىرلاردى قازiر تازا تٷرiك تiلiنە تٷسiرۋiمiز قاجەت. بولاشاعى بار تٷرiك تiلi – قازاق تiلi. اراب-پارسى سٶزدەرi مەن سٶز تiركەستەرiن باۋىرىنا جيناعان شاعاتاي تiلi ەندi وسمان ەدەبيەتiنiڭ «ديۆان» كەزەڭiنiڭ تiلi رەتiندە تاريح قويناۋىنا كەتەدi» (بوربا مۋسۋلمان تۋركەستان ي درۋگيح ۆوستوچنىح تيۋروك زا ناتسيونالنوە سۋششەستۆوۆانيە ي كۋلتۋرۋ. – موسكۆا: تيپوگرافييا N12, 1997.- 334-ب).
بۇل, ەرينە, جەكە قايراتكەردiڭ پايىمى. زەكي ۋەليديگە الاش زييالىلارى «سەن وسىلاي ايت» دەگەن جوق. سوندىقتان مۇنى بەيتاراپ (نەيترالدى) پiكiر دەي الامىز. سولاي بولعاننىڭ ٶزiندە بۇل قازاقتان ٶزگە تٷرiك ۇلتى ٶكiلiنiڭ «ورتاق تiل» رەتiندە تاتار تiلiن قابىلداماعانىن كٶرسەتەدi. وسىدان تٷرiك بiرلiگiنە سىنا قاعىلادى دەپ ويلاۋ قيسىنسىز ەدi. ٶيتكەنi, تٷرiك بiرلiگi, ەزەربايجاننىڭ ۇلتشىل قايراتكەرi مەحمەت ەمين راسۋل-زادە ايتقانداي, «ساياسي قوزعالىس ەمەس, عىلىمي-فيلوسوفييالىق, ەتيكالىق مەكتەپ, ياكي مەدەني بiرلiك جولىنداعى كٷرەس امالى» ەدi (راسۋل-زادە م-ە. و پانتۋرانيزمە//تيۋرسكيي مير, 1991. – 15-ب.).
1915 جىلى «قازاق» گازەتi جوعارىدا اتى اتالعان م.ە.راسۋل-زادەنiڭ ناۋرىز مەيرامى ورايىندا جازعان تٷرiك حالىقتارىنىڭ جاعدايى تۋرالى ماقالاسىن قازاق تiلiندە اۋدارىپ باسقان ەكەن. پاتشا تسەنزۋراسى تۇسىندا جازىلعان وسى ەڭبەكتە بiراز وي استارلاپ ايتىلادى. ەزەربايجان قايراتكەرi تٷرiك حالىقتارى ٶمiرiنiڭ جاڭارۋىن, ساپالىق ٶزگەرiسكە اياق باسۋىن ارماندايدى. اۆتور: «ناۋرىز. اتىنان دا بەلگiلi جاڭا كٷن. بiراق بۇل مارتتىڭ توعىزى (ەسكiشە كٷنتiزبە بويىنشا. – د.ق.) بiز ٷشiن شىنىمەن جاڭا كٷن بولىپ جەتە مە ەكەن? …مەيرام – ۇلتتىڭ جەكە-جەكە بولعان مٷشەلەرiن بiرiكتiرiپ بiر دەنەدەي قىلىپ قوساتىن بiر دەنەكەر. مەيرام بولعان سوڭ تiرi بiر ۇلت بiر ادام سەكiلدi دايىن بiر سەزiمگە يە بولۋ كەرەك», – دەپ جازادى (راسۇل زادە م.ە. ناۋرىز مەيرامىنىڭ جۋىقتاۋى تاقىرىپتا. تەرجiمەلەگەن: ج.جەنiبەكوۆ// قازاق, 1915, 9 مارت). بۇل بiر ۇلت, بiر ادام, بiر سەزiم – تٷرiكشiلدiك ەدi. الايدا, وسى ويدا كٶپ بولىپ بiرiگۋ مەسەلەسi ايتىلسا دا, نەگiزدi, اقىلدى قاپەرگە الماي كٶزسiز بiرiگۋ مەڭزەلiپ تۇرعان جوق. سونداي-اق, اتالعان ماقالاسىندا رازۋل-زادە: «بiر اقىن تالعان بiر جٷرەكتi تiرiلتۋدi مىڭ قاجەتتەن ارتىق كٶرگەن ەكەن», – دەيدi. بۇل تالعان جٷرەك – ەزەربايجان, قازاق, باشقۇرت, تاتار, ت.ب. ۇلت جٷرەگi بولۋى مٷمكiن عوي. ال اقىن – سول ۇلتتىڭ اقىنى, بەلكiم قايراتكەرi. ولاي بولسا, العاش ٶز ۇلتىنىڭ, مۇنان كەيiن تٷبi بiر تۋىسقان ۇلتتاردىڭ, سونان سوڭ كٶرشi ۇلت پەن ەلەم ۇلتتارىنىڭ جاعدايىمەن ساناسۋ, سوعان قاراپ iس-ەرەكەت جاساۋ – ٶشۋدiڭ ەمەس, ٶسۋدiڭ العىشارتى.
حح عاسىردىڭ 10-جىلدارىندا قازاق پەن تاتار اراسىنداعى بiرلi-جارىم كەلiسپەۋشiلiك ناسىرعا شاپپاسىن دەپ اقىن عۇمار قاراش «ەكi باۋىرعا» اتتى ٶلەڭ جازدى. مۇندا عۇمار قاراش تاتاردى – قالا, قازاقتى – دالا بەينەسiندە سيپاتتايدى (قاراش ع. زامانا. – الماتى: عىلىم, 1994, 145-ب.). سٶز جوق, وسىنداي پايىمنىڭ بەرi قيىن كەزەڭدە اعايىن اراسىندا تەكەتiرەس ەمەس, پiكiرتالاس بولعانىن دەلەلدەيدi. ونسىز شىندىق تۋماس ەدi.
الاش اعارتۋشىلىعى ٶكiلدەرiنiڭ, ع.قاراش كٶرسەتكەندەي, «تٷندiكتi باتىستان اشۋىنىڭ « سەبەبi بار بولاتىن. مۇنى «قازاق» گازەتi «وردا گەربi (تاڭباسى)» اتتى رەداكتسييالىق ماقالاسىندا بىلاي تٷسiندiرەدi: «قازاق» گازەتiنiڭ باسىنا ٷي سۋرەتiن ورناتۋعا مىنانداي ماعىنالار بار ەدi: كيiز ٷي – كيiز تۋىرلىقتى حالىق. ٷيدiڭ تٷندiگi اشىق, ەسiگi جابىق بولۋىنداعى ماعىنا: تٷندiك – جارىق بەرەتiن جول, ەسiك – تٷرلi زاتتار كiرەتiن جول دەگەندiك. جارىق جولى اشىق, ەركiن بولسىن, تٷرلi زاتتار كiرەتiن جول ەسiگi ەركiن بولماسىن دەلiنگەن ەدi. تٷندiكتەن تٷسەتiن جارىققا ٶنەر-عىلىم ەنگiزiلگەن ەدi. تٷندiك كٷنباتىس جاعىنان اشىلۋى ٶنەر-عىلىم اۋروپا جاعىنان كٷشتi بولعان سەبەپتi قازاق iشiنە اۋروپا عىلىم ٶنەرi تارالسىن دەگەن ماعىنا ەدi. ٷيدiڭ ەسiگi قازاق دەگەن سٶزدەن جاسالعان. ونداعى ماعىنا «قازاق» گازەتi قازاق جۇرتىنا ەرi مەدەنيەت ەسiگi بولسىن, ەرi سىرت جۇرت جاعىنان كٷزەتشiسi بولسىن دەلiنگەن ەدi» (وردا گەربi /تاڭباسى/ // قازاق, 1918, 15 يانۆار).
وسى تۇجىرىمدامالىق ماتەريالدان دا ەليحان بٶكەيحان باستاعان قايراتكەرلەردٸڭ الاش مۇراتى انىق كٶرٸنەدٸ. بٸرٸنشٸدەن, جول ايقىندالدى: ول – ۇلتتى جاڭعىرتۋ مەن جاڭاشا سەرپٸلتۋ. ەكٸنشٸدەن, تەتٸك تە بايىپتالدى: ول – بٸلٸم مەن تەحنولوگييا جەنە ەۋروپانىڭ باتىل تەجٸريبەسٸ. ٷشٸنشٸدەن, جاۋاپكەرشٸلٸك تە ناقتىلاندى: ول – قايراتكەرلەر مەن وقىعانداردىڭ قوعام الدىنداعى ميسسيياسى مەن پارىزى.
ەندٸگٸ جەردە الاش قوزعالىسىنىڭ بولاشاعى اقىلعا, بٸلٸمگە, باتىلدىققا, جاۋاپكەرشٸلٸككە بايلانىستى ەدٸ. بٸز بٷگٸن وسى قوزعالىستىڭ تاريحي جەنە رۋحاني تاعىلىمىن بايىپتاي وتىرىپ, مەملەكەتشٸلدٸك ٷشٸن كٷرەستٸڭ ەلەۋلٸ نەتيجە بەرگەنٸن ماقتانىشپەن ايتامىز.
ديحان قامزابەكۇلى,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى
ەۇۋ پرورەكتورى, ۇلتتىق
عىلىم اكادەميياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مٷشەسٸ
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ
