Foto: Pexels.com
Keiingi kezderi jastar arasynda sýitsid jaǵdaiynyń kóbeiýi áleýmettik jeliler men olardyń bala psihikasyna áserin zertteýge itermeleidi. Máselen, Qazaqstannyń bas prokýrory Berik Asylov balalar arasynda Telegram-daǵy sýitsidke yqpal etýi múmkin arnalardyń qyzmetin jeke baqylaýǵa alatynyn habarlaǵan bolatyn. Ol búgingi tańda respýblikada 16 000 ziian sait buǵattalǵanyn aitty.
Balalar men jasóspirimder áleýmettik jelilerde kóp ýaqyt ótkizetini anyq. Tehnologiia bilimdi arttyrýǵa úles qosyp jatqanymen, ekinshi jaǵynan orasan ziianyn da tigizip jatyr. Alaiaqtyq, qorqytý, aqsha bopsalaý, bás tigý siiaqty teris piǵyldardyń kóbi osy onlain jelilerde iske asyp jatady. Jáne onyń zardabyn kóp jaǵdaida balalar men jasóspirimder kórip júr.
Kiberbýlling — sonyń bir kórinisi. Kiberbýllingtiń stress, ózin-ózi baǵalaýdyń tómendeýi jáne tipti sýitsidtik oilarǵa itermeleý siiaqty aýyr saldary bolýy múmkin.
Qazaqstan, Ortalyq Aziia jáne Mońǵoliiadaǵy "Kasperskii Zerthanasynyń" basqarýshy direktory Valerii Zýbanov kiberbýllingke ásirise jasóspirimder kóp ushyraitynyn aitady.
«Kiberbýlling – bul adamdy nemese adamdar tobyn tehnikalyq quraldardy (telefon, planshet, oiyn konsoli nemese kompiýter) paidalana otyryp, elektrondyq poshta, messendjerler, áleýmettik jeliler jáne mátindik habarlamalar arqyly, sondai-aq aýdio jáne beine bailanys platformalarynda qorlaý», - dep túsindirdi ol.
Kiberbýllingtiń túrlerine, sondai-aq, áleýmettik jelilerde, forýmdarda nemese chattarda adamdarǵa negizsiz syn aitý nemese mazaq etý, anonim túrde qorlaý áreketteri, jeke aqparatty jariialap, adamnyń ómirine qaýip tóndirý jatady.
«Balanyń kiberbýllingke ushyraǵanyn qalai anyqtaýǵa bolady» degen suraqqa Valerii Zýbanov ata-ana balanyń minez-qulqyn muqiiat qadaǵalaý kerek deidi. Ásirese jasóspirim shaqta balalar tuiyqtalyp, eshteńege zaýqy bolmai ketýi múmkin.
«Ata-analar balanyń erekshe minez-qulqyn qadaǵalaýy kerek: mektepke barýdan qorqý, mazasyzdyq nemese abyrjý, kiim-keshek, tehnika nemese jeke zattardyń joǵalýy, oqý úlgeriminiń tómendeýi, aqsha suraý jaǵdailary baiqalýy múmkin», - deidi ol.
Al qandai da bir kúdik paida bolǵanda dereý dáiekter jinaýǵa kirisken durys deidi.
«Balalar bul máselelermen bólisýge uialady, sondyqtan belgilerdi baiqasańyz, mindetti túrde sóilesińiz. Balanyń minez-qulqyndaǵy ózgeristerdi tanýǵa tyrysyńyz. Máseleni zerttep, dálelder jinańyz. Balańyzdyń internetke ne jazyp, ne jariialaitynyn baqylańyz. Internette jariialaýǵa bolmaityn aqparat pen fotosýretter týraly túsindirińiz. Balany senimdi qupiia sózder jasaýǵa jáne olardy únemi aýystyryp turýǵa úiretińiz. Balalaryńyzdyń eseptik jazbalaryn jáne tsifrlyq derekterin qorǵaý úshin keshendi qorǵanys sheshimderin qoldanyńyz», - dep keńes berdi Zýbanov.
Valerii Zýbanov kiberbýlling qalai júzege asýy múmkin ekenin de aiyp berdi.
«Qaskúnem messendjerlerde, forýmdarda nemese elektrondyq poshta arqyly jábirlenýshige qorlaityn habarlamalar jiberedi, qoldaýshylar tobyn quryp, jábirlenýshini odan ári qýdalaýǵa tyrysady, nemese jábirlenýshiniń akkaýntyn klondap, jalǵan profil jasap, abyroiyna nuqsan keltiretin málimetter jariialaidy. Sondai-aq ol jeke fotosýretter men beinematerialdardy ruqsatsyz jalpyǵa ortaq resýrstarda nemese basqa adamdarǵa jiberýi múmkin.
Bul balany psihologiialyq turǵydan aýyr kúige túsiretin qaýipti jaǵdai, sondyqtan aldyn alý sharalary men zańdy qorǵanys mańyzdy ról atqarady», - deidi ol.
Zańnama jáne qorǵanys sharalary
2022 jyly Qazaqstanda balalardy internettegi býllingten qorǵaý týraly zań qabyldandy. Bul zań aiasynda kiberbýlling jaǵdailaryn anyqtaý jáne joiý boiynsha sharalardy qamtidy, onyń ishinde áleýmettik jelilerde kiberbýllingti baqylaý, qaýipti kontentti joiý jumystary qolǵa alyndy. Budan bólek, áleýmettik jelilerge arnalǵan memlekettik baqylaý qurylymdaryn kúsheitý usynylǵan bolatyn.
Kiberbýlling jasaǵan adamdarǵa quqyqtyq jaýapkershilik qarastyrylǵan. Bul ákimshilik aiyppul salýdan bastap, aýyr jaǵdailarda qylmystyq is qozǵaýǵa deiingi sharalardy qamtidy.
Bul másele Qazaqstanda áli de mańyzdy bolyp otyr, jáne ony sheshý úshin ár túrli qoǵamdyq, quqyqtyq jáne memlekettik sharalar qabyldanýda.
Daiyndaǵan: Anara Baýyrjanqyzy
