فوتو: Pexels.com
كەيٸنگٸ كەزدەرٸ جاستار اراسىندا سۋيتسيد جاعدايىنىڭ كٶبەيۋٸ ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر مەن ولاردىڭ بالا پسيحيكاسىنا ەسەرٸن زەرتتەۋگە يتەرمەلەيدٸ. مەسەلەن, قازاقستاننىڭ باس پروكۋرورى بەرٸك اسىلوۆ بالالار اراسىندا Telegram-داعى سۋيتسيدكە ىقپال ەتۋٸ مٷمكٸن ارنالاردىڭ قىزمەتٸن جەكە باقىلاۋعا الاتىنىن حابارلاعان بولاتىن. ول بٷگٸنگٸ تاڭدا رەسپۋبليكادا 16 000 زييان سايت بۇعاتتالعانىن ايتتى.
بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەر ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە كٶپ ۋاقىت ٶتكٸزەتٸنٸ انىق. تەحنولوگييا بٸلٸمدٸ ارتتىرۋعا ٷلەس قوسىپ جاتقانىمەن, ەكٸنشٸ جاعىنان وراسان زييانىن دا تيگٸزٸپ جاتىر. الاياقتىق, قورقىتۋ, اقشا بوپسالاۋ, بەس تٸگۋ سيياقتى تەرٸس پيعىلداردىڭ كٶبٸ وسى ونلاين جەلٸلەردە ٸسكە اسىپ جاتادى. جەنە ونىڭ زاردابىن كٶپ جاعدايدا بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەر كٶرٸپ جٷر.
كيبەربۋللينگ — سونىڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ. كيبەربۋللينگتٸڭ سترەسس, ٶزٸن-ٶزٸ باعالاۋدىڭ تٶمەندەۋٸ جەنە تٸپتٸ سۋيتسيدتٸك ويلارعا يتەرمەلەۋ سيياقتى اۋىر سالدارى بولۋى مٷمكٸن.
قازاقستان, ورتالىق ازييا جەنە موڭعوليياداعى "كاسپەرسكيي زەرتحاناسىنىڭ" باسقارۋشى ديرەكتورى ۆالەريي زۋبانوۆ كيبەربۋللينگكە ەسٸرٸسە جاسٶسپٸرٸمدەر كٶپ ۇشىرايتىنىن ايتادى.
«كيبەربۋللينگ – بۇل ادامدى نەمەسە ادامدار توبىن تەحنيكالىق قۇرالداردى (تەلەفون, پلانشەت, ويىن كونسولٸ نەمەسە كومپيۋتەر) پايدالانا وتىرىپ, ەلەكتروندىق پوشتا, مەسسەندجەرلەر, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر جەنە مەتٸندٸك حابارلامالار ارقىلى, سونداي-اق اۋديو جەنە بەينە بايلانىس پلاتفورمالارىندا قورلاۋ», - دەپ تٷسٸندٸردٸ ول.
كيبەربۋللينگتٸڭ تٷرلەرٸنە, سونداي-اق, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە, فورۋمداردا نەمەسە چاتتاردا ادامدارعا نەگٸزسٸز سىن ايتۋ نەمەسە مازاق ەتۋ, انونيم تٷردە قورلاۋ ەرەكەتتەرٸ, جەكە اقپاراتتى جارييالاپ, ادامنىڭ ٶمٸرٸنە قاۋٸپ تٶندٸرۋ جاتادى.
«بالانىڭ كيبەربۋللينگكە ۇشىراعانىن قالاي انىقتاۋعا بولادى» دەگەن سۇراققا ۆالەريي زۋبانوۆ اتا-انا بالانىڭ مٸنەز-قۇلقىن مۇقييات قاداعالاۋ كەرەك دەيدٸ. ەسٸرەسە جاسٶسپٸرٸم شاقتا بالالار تۇيىقتالىپ, ەشتەڭەگە زاۋقى بولماي كەتۋٸ مٷمكٸن.
«اتا-انالار بالانىڭ ەرەكشە مٸنەز-قۇلقىن قاداعالاۋى كەرەك: مەكتەپكە بارۋدان قورقۋ, مازاسىزدىق نەمەسە ابىرجۋ, كيٸم-كەشەك, تەحنيكا نەمەسە جەكە زاتتاردىڭ جوعالۋى, وقۋ ٷلگەرٸمٸنٸڭ تٶمەندەۋٸ, اقشا سۇراۋ جاعدايلارى بايقالۋى مٷمكٸن», - دەيدٸ ول.
ال قانداي دا بٸر كٷدٸك پايدا بولعاندا دەرەۋ دەيەكتەر جيناۋعا كٸرٸسكەن دۇرىس دەيدٸ.
«بالالار بۇل مەسەلەلەرمەن بٶلٸسۋگە ۇيالادى, سوندىقتان بەلگٸلەردٸ بايقاساڭىز, مٸندەتتٸ تٷردە سٶيلەسٸڭٸز. بالانىڭ مٸنەز-قۇلقىنداعى ٶزگەرٸستەردٸ تانۋعا تىرىسىڭىز. مەسەلەنٸ زەرتتەپ, دەلەلدەر جيناڭىز. بالاڭىزدىڭ ينتەرنەتكە نە جازىپ, نە جارييالايتىنىن باقىلاڭىز. ينتەرنەتتە جارييالاۋعا بولمايتىن اقپارات پەن فوتوسۋرەتتەر تۋرالى تٷسٸندٸرٸڭٸز. بالانى سەنٸمدٸ قۇپييا سٶزدەر جاساۋعا جەنە ولاردى ٷنەمٸ اۋىستىرىپ تۇرۋعا ٷيرەتٸڭٸز. بالالارىڭىزدىڭ ەسەپتٸك جازبالارىن جەنە تسيفرلىق دەرەكتەرٸن قورعاۋ ٷشٸن كەشەندٸ قورعانىس شەشٸمدەرٸن قولدانىڭىز», - دەپ كەڭەس بەردٸ زۋبانوۆ.
ۆالەريي زۋبانوۆ كيبەربۋللينگ قالاي جٷزەگە اسۋى مٷمكٸن ەكەنٸن دە ايىپ بەردٸ.
«قاسكٷنەم مەسسەندجەرلەردە, فورۋمداردا نەمەسە ەلەكتروندىق پوشتا ارقىلى جەبٸرلەنۋشٸگە قورلايتىن حابارلامالار جٸبەرەدٸ, قولداۋشىلار توبىن قۇرىپ, جەبٸرلەنۋشٸنٸ ودان ەرٸ قۋدالاۋعا تىرىسادى, نەمەسە جەبٸرلەنۋشٸنٸڭ اككاۋنتىن كلونداپ, جالعان پروفيل جاساپ, ابىرويىنا نۇقسان كەلتٸرەتٸن مەلٸمەتتەر جارييالايدى. سونداي-اق ول جەكە فوتوسۋرەتتەر مەن بەينەماتەريالداردى رۇقساتسىز جالپىعا ورتاق رەسۋرستاردا نەمەسە باسقا ادامدارعا جٸبەرۋٸ مٷمكٸن.
بۇل بالانى پسيحولوگييالىق تۇرعىدان اۋىر كٷيگە تٷسٸرەتٸن قاۋٸپتٸ جاعداي, سوندىقتان الدىن الۋ شارالارى مەن زاڭدى قورعانىس ماڭىزدى رٶل اتقارادى», - دەيدٸ ول.
زاڭناما جەنە قورعانىس شارالارى
2022 جىلى قازاقستاندا بالالاردى ينتەرنەتتەگٸ بۋللينگتەن قورعاۋ تۋرالى زاڭ قابىلداندى. بۇل زاڭ اياسىندا كيبەربۋللينگ جاعدايلارىن انىقتاۋ جەنە جويۋ بويىنشا شارالاردى قامتيدى, ونىڭ ٸشٸندە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە كيبەربۋللينگتٸ باقىلاۋ, قاۋٸپتٸ كونتەنتتٸ جويۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. بۇدان بٶلەك, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەرگە ارنالعان مەملەكەتتٸك باقىلاۋ قۇرىلىمدارىن كٷشەيتۋ ۇسىنىلعان بولاتىن.
كيبەربۋللينگ جاساعان ادامدارعا قۇقىقتىق جاۋاپكەرشٸلٸك قاراستىرىلعان. بۇل ەكٸمشٸلٸك ايىپپۇل سالۋدان باستاپ, اۋىر جاعدايلاردا قىلمىستىق ٸس قوزعاۋعا دەيٸنگٸ شارالاردى قامتيدى.
بۇل مەسەلە قازاقستاندا ەلٸ دە ماڭىزدى بولىپ وتىر, جەنە ونى شەشۋ ٷشٸن ەر تٷرلٸ قوعامدىق, قۇقىقتىق جەنە مەملەكەتتٸك شارالار قابىلدانۋدا.
دايىنداعان: انارا باۋىرجانقىزى
