M.Áýezov atyndaǵy Ádebiet jáne óner institýtynda QR Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy baǵyttarynyń biri – «Jańa gýmanitarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy aiasynda aýdarylyp basylǵan álem ádebieti teoriiasynyń jinaqtary tanystyryldy, dep habarlaidy "Ult aqparat".
«Álem ádebieti teoriiasy qazaq tilinde» taqyrybynda ótken konferentsiiaǵa aýdarma isine aralasqan aýdarmashylar men redaktorlar, ádebietshi mamandar men tanymal ǵalymdar, ǵylymi ortalyqtardyń mamandary, ustazdar men stýdentter qatysty.
Jiynda kirispe jáne 4 tomdyq antologiiadan turatyn «Ádebiet teoriiasy» jinaǵyn aǵylshyn tilinen qazaq tiline aýdarý barysy, aýdarma sapasy men jańa ǵylymi uǵymdar, terminder qoldanysy keńinen talqylandy. Ǵalymdar bir top batys ádebietshileri daiyndaǵan eńbektiń mazmuny men qurylymy, olardy oqý baǵdarlamasyna engizý máselelerine toqtaldy.
Konferentsiia jumysy barysynda «Ádebiet teoriiasyna kirispe» jáne 4 tomdyq «Ádebiet teoriiasynyń antologiiasy» eńbeginiń jalpy redaktsiiasyn basqarǵan, filologiia ǵylymdarynyń doktory Kenjehan Islámjanuly Matyjanov: «Ádebiet teoriiasy shyǵarmany qalai jazýdyń qupiiasyna baýlityn teoriialyq tolǵamdar emes, onyń ǵasyrlar boiǵy tájiribesin jinaqtap, saralap, qorytyndy bailamdar jasap otyratyn tájiribelik negizdegi ǵylym salasy. Oqýlyq avtorlary da máselege osy turǵydan kelgen. Tipti, olardyń kórkem ádebietke degen kózqarasynyń ózi bizdegi keńestik kezeńde qalyptasqan uǵymnan áldeqaida keń. Avtorlar – jiyrma jyldan astam ýaqyt boiyna kollejderde qazirgi ádebiet teoriiasynan sabaq berip kele jatqan ustazdar. Osy ýaqyt uzaq jyldar boiyna jinaqtaǵan tájiribelerin qorytyp, únemi jetildirýmen bolǵan. «Bul kitaptyń tusaýy dárishanada kesilgenimen, aldaǵy ýaqytta qoldanylý órisi óziniń keń shalqaryn tabatynyna, bizdiń oqytý ádisterimiz múlde bólek kýrstar men úlken aýditoriialardyń da qajetine jaraitynyna shúbá keltirmeimiz» degendi olar nyq senimmen aitady. Osynshama tyńǵylyqty izdenister men jinaqtalǵan materialdar negizinde jalpy kólemi 5 kitaptan turatyn oqýlyqtar kesheni bizdiń ádebi ortaǵa úlken olja boldy», – dedi.
Jinaq ádebiettegi orys formalizmi, strýktýralizm, fenomenologiia, poststrýktýralizm, psihoanaliz uǵymdary, postotarshyl jáne transulttyq tanym týraly túsinik beredi. Bul týraly «Jańa ǵylymi uǵymdar men terminder týraly oi bólisti. Ǵalym «Ádebiet teoriiasynyń toptamasy qazaq oqyrmandaryna álemdik ádebiet teoriiasynyń jańa zertteý baǵyttaryn usynady. Otandyq ádebiet salasynda qalyptasqan keibir túsinikterdi buzyp, múlde jańa turǵydan tanystyrady», – deidi «Ádebiet teoriiasy» antologiiasy birinshi tomynyń ǵylymi redaktory, filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor Aigúl Ismaqova.
Al filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor Janat Áskerbekqyzy: «Antologiianyń ekinshi tomyndaǵy men erekshe nazar aýdarǵan taqyryptar R.Barttyń «Avtordyń ólimi» jáne «shyǵarmadan mátinge» taqyryptarynda usynylǵan mańyzdy tujyrym-taldaýlary. Tek ol ǵana emes, «Bilikke qushtarlyq» ataýymen engen F.Nitssheniń, «Differans», «Qaterli tolyqtama» taqyrybyndaǵy Jak Derridanyń, «Tús jorý» men «Tylsym» ataýlarymen usynylǵan Z.Freidtiń tujyrymdary búgingi ádebi týyndy tabiǵatyn taný úshin de, teoriialyq taldaýlar negizderin qalyptastyrý úshin de qajetti dúnieler» dep eńbektiń mańyzyna toqtaldy.
Álem ádebieti teoriiasynyń jinaqtaryn aǵylshynnan qazaqshaǵa aýdarý jumysyna qatysqan filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor Amantai Shárip: «Birden aitaiyn, oqyǵanyńdy qorytý ońai emes. Ishinde jańa nárse kóp. Ádebiet antologiiasyna jalpy 75 avtor kirgen. Ár avtordyń, ǵalymnyń óz baǵyty bar. Ádebiet teoriiasyn gýmanitarlyq salamen shektemei, jaratylystaný ǵylymdarymen de bailanystyrǵan. Birden aýdara salý múmkin emes. Orys tilinde de tolyq qabyldanǵan nusqasy joq jańa uǵymdar bar. Biraq álem ádebieti teoriiasyn qazaqshalaýdy toqtatpaýymyz qajet. Ádebiet teoriiasy zaman aǵymyna sai jańalanyp otyrýy kerek» dep sanaidy.
Jiynda ádebi mátinderdi qabyldaý jáne shyǵarmalardy teoriialyq turǵydan zerdeleý, oqyrmannyń ádebi talǵamy, adamzat damýyndaǵy ádebiettiń alar orny da talqylandy. Ǵalymdar men tilshi mamandar «bul kitaptardyń qazaq tiline aýdarylýy qazaqstandyq ádebiet salasy men ǵylymi ortanyń kúsheiýine, tilimizdiń zamanǵa sai áleýetin arttyrýǵa zor úles qosatynyn atap ótti.
Ádebiet teoriiasy jinaqtary 2019-2020 jańa oqý jylyna deiin 10 myń dana taralymmen elimizdegi 112 joǵary oqý ornyna taratylady. Sonymen qatar, osy oqýlyqtar negizinde daiyndalǵan onlain kýrstar «Qazaqstannyń ashyq ýniversiteti» platformasyna júktelip, erkin qoldanysqa berildi.
Aita keteiik, qazirgi tańda «Bolashaqqa baǵdar: Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy baǵyttarynyń biri – «Jańa gýmanitarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy aiasynda jalpy sany 48 oqýlyq aýdaryldy. Oqýlyqtar filosofiia, áleýmettaný, dintaný, lingvistika, mádeniettaný, dúniejúzi tarihy, ádebiet teoriiasy, halyqaralyq quqyq jáne biznes, qazirgi zamanǵy pedagogika, óner tarihy, internet psihologiiasy, strategiialyq menedjment, marketing negizderi, uiymdyq minez-qulyq, media jáne biznes-kommýnikatsiia, adam resýrstaryn basqarý, diplomatiia, orintalizm jáne semiosfera sekildi baǵyttardy qamtidy. Joba QR Bilim jáne ǵylym ministrliginiń tapsyrysy boiynsha «Ulttyq aýdarma biýrosy» qoǵamdyq qorynyń úilestirýimen júzege asýda.
