Belgili teatr jáne kino rejisseri Talǵat Temenov áleýmettik jelidegi paraqshasynda jazba qaldyryp, onda elordada salynyp jatqan jańa Qazaq teatry týraly sóz etedi. Ol búgingidei qiyn kezeńde qurylys qarqyny toqtamaǵan teatr úshin qýanyshyn bildirip, el basshylyǵyna alǵysyn jetkizedi. Oqyrmanǵa rejisserdiń osy jazbasyn qaz qalpynda usynǵandy jón kórdik.
* * *
Aldymyzda bir toi bar...
Qolym bosaǵanda ylǵi baryp syrtynan qarap ketem. Qaraimyn da qýanam. Kún sanap boi kóterip, qulpyra túsken arýdai ádemi. Bul salynyp jatqan jumystyń kóbi bitip, azy qalǵan Qazaq teatry. Kópten kútken arman - ǵimarat. Turǵan orny da ǵajap. Myna janynda Ulttyq óner ýniversiteti de, tike kóz salsańyz Aq úige tireletin Alleia. Iá kúni erteń-aq Shabyttyń stýdentteri, ustaz-muǵalimderiniń asyǵa keletin - óner ordasy. Búgin de bardym... Ári-beri aǵylǵan jumysshylar, betterinde maskasy, jumys qarqyndy júrip jatyr. Osy karantin bastalǵanda «Apyr-ai ne bolar eken... Qurylys toqtap qala ma?» degen qorqynysh ta bolǵan. Sóitsem qatelesken ekem... Shúkir... Memleketimiz qiyndyqqa qaramai qurylysty júrgizip jatyr.
Esime tústi... 2018 jyly Astanada úsh teatrdyń basshylaryn Elbasy N. Nazarbaev shaqyrdy. Ol kisiniń ýaqyty tyǵyz, myńdaǵan jumysy bar degendei... Alaida Nursultan Ábishulynyń «Óner ujymdarynyń, sonyń ishinde teatrdyń ókilderimen kezdesem» deýi keremet boldy. Jastar teatrynyń kórkemdik jetekshisi N. Jaqypbai, M.Gorkii atyndaǵy orys teatrynyń direktory E. Hasenov jáne men. Qasymyzda 5-6 elimizdiń qoǵam qairatkerleri Q.Sultanov, M.Altynbaev, K.Saǵadiev, qala ákimi Á.Isekeshov. Kún sál-pál salqyndaý bolǵanmen EKSPO-daǵy alańǵa jurt óte kóp jinalǵan. Ulttyq kiim kigen qyz jigitter, búrkit ustaǵan ańshy, tazy jetektegen jigitterdiń júzderi bal-bul janady. Anadaidan altybaqan tepken jastar. Ý-shý, teńizdei tolqyǵan halyq, kúlkige qanyqqan qyz-jigit. Astanada Naýryzdy qarsy alýǵa kelgen jurt erekshe bir toidyń ústinde. Mýzyka oinap Samarqannyń kók tasy eritin kún - Naýryzdy astanalyqtar saǵyna tosqan eken. Bizder qazaq úidemiz. Bir sát esikten Elbasy N.Nazarbaev kirdi. Ashyq-jarqyn. Ústinde ulttyq qońyr shapan, basynda bórik. Bárimiz shurqyrasyp amandasyp jatyrmyz. Qal jaǵdai surasyp «Naýryz qutty bolsyn» dep bolǵanda Elbasy «Al, Talǵat teatrdyń kórermenderi qalai?» dedi. Men Elbasymen burynnan tanyspyn. Sonaý 1990 jyly meni alǵash qabyldap, sol kezde óner, kino jaily áńgimeleskeni áli esimde... Sodan keiin de talai ret júzdeskenim bar. Jáne Nursultan Ábishuly eshteńe umytpaidy. Bári jadynda. Týra keshe kórgen, keshe ǵana sóilesken jandai.
«Óte jaqsy Nuraǵa»-dedim. «Aptasyna 6 ret spektakl qoiamyz. Senbi, jeksenbi balalarǵa arnalǵan qoiylymdarymyz taǵy bar, kórermender syimai jatady» - dedim.
«Úlken zalda qansha oryndyq dep otsyńdar?» - dedi.
«600-650 bolsa» dedim. Árine Elbasy bul máselemen talai ret ainalysqan. Maketin de, eskizin de, tipti ishindegi tehnikalyq jaǵdaiynan da habardar. Teatrdyń alǵashqy eskizinde syrtqy kolonalar joq eken. Sonda Nur aǵa «Teatrdyń ishinde ulttyq nyshan bolý kerek, al syrty klassikalyq bolǵany durys» degen eken. Elordada ádemi ǵimarattar jeterlik. Biraq maǵan jaqyny Astana-Opera men Balet teatry. Bul ǵimarattar Ulttyq maqtanysh, ulttyq Brend. Ýaqyt óter. Meniń biletinim - bul ǵimarattar álemdik sáýlet ónerindegi injý-marjandardyń qatarynan tabylatyny haq. Bizdiń teatrdyń sol sanatqa kiretinine senem.
«650 dediń be», - dep Elbasy maǵan jymiǵan.
«Salamyz - dedi. - Kórip otyrsyń ǵoi. Ár nárseniń ýaqyty bolady. Endi buiyrsa bastaimyz biyl» - dedi. Qýanǵannan aiqailap, ornymnan turyp ketýge shaq qaldym. Qandai ǵajap qýanysh. Iá, bul osy teatrdyń ashylýy Jaqyp Omarov, Qadyr Jetpisbaev, Ázirbaijan Mámbetov bastaǵan aǵa býynnyń armany bolatyn. Bul sátti biz kóp kúttik. Bul úlken qýanyshty habar bolatyn. Meniń búkil ómirim tek ónermen bailanysty. Biznes degendi men bilmeimin. Qolymnan keletini kino túsirý, stsenarii, pesa jazý, spektakl qoiý ǵana. Biraq ne túsirsem de, ne qoisam da, meniń aldymda tek jaqsy dúnie bolsa dep oilaimyn. Sosyn osy óner - teatr men kino jaily tolǵanam...
Ótken jyly 22 tamyzda Prezidentimiz - Qasym-Jomart Kemeluly meni qabyldady. Ashyq-jarqyn, bir ádemi kezdesý boldy. Sondaǵy áńgimeniń arqaýy jańa teatr bolǵan. Men Prezidentke kirgende jurt sekildi jeke basymnyń sharýasyn aitqam joq. Áitpese «Páterim joq» dep jylamsyrap otyrsam maǵan jaraspas. Másele artisterdiń áleýmettik jaǵdaiy, jalaqysy, páteri boldy. Jáne osy máselelerdi qaǵazǵa túsirip Qasym-Jomart Kemelulynyń qolyna usyndym. Kóp uzamai Prezident qyrkúiek aiyndaǵy Halyqqa joldaýynda, osy máseleler iaǵni muǵalimder men dárigerler, kitaphanashylar men teatr artisteriniń de jalaqysy kóterý jaily aitty. Bul óte qýanyshty habar edi. Men ótken jyly kúzde Osh qalasyndaǵy Halyqaralyq «Art-Orda» teatr festivaline qatystym. Sonda Qazaqstandyq artisterdiń jalaqysy ósetinin estigen qyrǵyz, ózbek, tatar, túrik baýyrlar maǵan qyzyǵa da, qyzǵana qaraǵany ras.
2019 jyly 21 qarasha bizdiń Q.Qýanyshbaev atyndaǵy qazaq teatryna Tuńǵysh Prezidentimiz keldi. V.Ejovtyń «Tyraýlap ushqan tyrnalar» spektakli Máskeýdegi halyqaralyq «Zolotoi Vitiaz» festivalinde bas júlde alsa da, ishtei qobaljyǵanym bar. Nursultan Ábishuly spektakldi asa bir tebirenispen kórdi. Qatty riza boldy. Uly Otan soǵysy. Alǵashqy mahabbat. Áskeri ánder. Talantty teatr artisteri. Spektakl bitken soń Elbasy rizashylyqpen sahnaǵa kóterildi. Kórermenniń ystyq yqylasy shapalaq bop jańǵyrdy. Nursultan Ábishuly jańa teatrdyń salynyp jatqanyn qýana jetkizdi. «Buiyrsa aldaǵy jyly jańa ǵimaratqa kóshesizder» degende zaldaǵy kórermenniń shapalaǵy toqtar emes. «Jańa ǵimaratqa bir-aq baram dep edim, myna Talǵat shaqyrǵan soń ádeii keldim. Men ony burynnan bilem» degen. Bul bizdiń teatr tarihyndaǵy óte bir qýanyshty da, erekshe kún edi.
1945 jyly Almatyda TIýZ ashylǵan. Jańa ǵimarat soǵys bitpei turǵan kezeńde boi kóterdi. Bul ónerdiń ómirsheńdiligi. Uly Otan soǵysy bastalǵanda Almatyǵa «Mosfilm» men «Lenfilm» evakýatsiialandy. Artynsha Almaty stýdiiasymen qosylyp, Birikken Ortalyq kinostýdiia quryldy. Bul jerde «Ivan Groznyi», «Chereviki», «Ona zashishaet rodiný» jáne basqa da tanymal kartinalar túsirildi. Jáne bul qiyn kezeńderde Qazaq óneri órkendemese óshken joq. Teatr tarihynda da talai tamasha dúnieler boldy. Ásirese Natalia Sats qoiǵan Kúlásh Baiseiitova oinaǵan «Chio-Chio-San» operalarymyz qazaq óneriniń injý-marjandarynyń biri emes pe? Bul tarih keshegi ótken qiyn kezeńderdegi bizdiń rýhymyzdyń asqaqtyǵynyń belgisi.
Iá qazir karantin. Bul tek bizdiń eldiń basyna túsken náýbet emes, bul álemge taralǵan indet ekeni jurttyń bárine málim. Apam jaryqtyq aitýshy edi. «Budan jaman kúnde de toiǵa barǵanbyz» dep. Bul da ýaqytsha qiyndyq shyǵar. Árine úide qamalyp otyrý ońai emes. Jaqyndaryńmen áńgimeleskenge, súiikti jumysyńmen ainalysqanǵa ne jetsin... Óz basym osy karantindi Memleket basshysy der kezinde jariialady dep oilaimyn. Teledidardan qarasańyz Amerika, Angliia, Frantsiia, Ispaniia, Italiia kórshi Reseide de bul indet toqtar emes. Jáne ózgelermen salystyrýǵa da kelmeidi. Salystyrmai-aq qoiaiyq! Al jaman aýrý tezirek qurysa deimiz. Eń negizisi eldiń eńsesi túsken joq. Qúdaiǵa shúkir. Eki bas qalada eki kúnnen beri keibir jumys oryndary ashyla bastady. Kóshede mashinalar da, adamdar da bar. Iaǵni El irgesi berik, jurtymyz tynysh. Taǵy da shúkir deisiń.
Iá bul kúnde óter keter... Bul indetti de jeńerimiz haq. Tek Alladan aq tilek. Elimiz osy kezeńnen aman-esen tezirek ótse eken deimin. Jáne bir aitarym qańqý sózden, ósek-ótirikke aldanbai El ekenimizdi kórsetetin shaqta bizge tek aýyzbirshilik tileimin. «Tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi, Altaý ala bolsa, aýyzdaǵy ketedi»- degen maqal bar. Bizge dál qazir baýyrlar aýyzbirshilik, amandyq kerek. Sózimniń sońyn Tólegen Aibergenovtyń óleńimen bitireiin:
Bir toiym bolatyny sózsiz meniń,
Dál qai kúni ekenin aita almaimyn.
Biraq... biraq...
Eshkimdi de biletpei qaitarmaimyn.
Onda ortaǵa tastalar uran sondai:
Qaita almaidy qartyń da bir án salmai,
Jiyrma bestiń bárin de sabyldyrtam,
degendei aldymyzda bir toi bar, ol Óner toiy, Ómir toiy... Sol toiǵa aman-esen jetkizýdi jazsyn!!!
Qurmetpen Talǵat Temenov
.jpeg)