"الدىمىزدا بٸر توي بار..." - تالعات تەمەنوۆ

بەلگٸلٸ تەاتر جەنە كينو رەجيسسەرٸ تالعات تەمەنوۆ ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ پاراقشاسىندا جازبا قالدىرىپ, وندا ەلوردادا سالىنىپ جاتقان جاڭا قازاق تەاترى تۋرالى سٶز ەتەدٸ. ول بٷگٸنگٸدەي قيىن كەزەڭدە قۇرىلىس قارقىنى توقتاماعان تەاتر ٷشٸن قۋانىشىن بٸلدٸرٸپ, ەل باسشىلىعىنا العىسىن جەتكٸزەدٸ. وقىرمانعا رەجيسسەردٸڭ وسى جازباسىن قاز قالپىندا ۇسىنعاندى جٶن كٶردٸك.

* * * 

الدىمىزدا بٸر توي بار...

قولىم بوساعاندا ىلعي بارىپ سىرتىنان قاراپ كەتەم. قارايمىن دا قۋانام. كٷن ساناپ بوي كٶتەرٸپ, قۇلپىرا تٷسكەن ارۋداي ەدەمٸ. بۇل سالىنىپ جاتقان جۇمىستىڭ كٶبٸ بٸتٸپ, ازى قالعان قازاق تەاترى. كٶپتەن كٷتكەن ارمان - عيمارات. تۇرعان ورنى دا عاجاپ. مىنا جانىندا ۇلتتىق ٶنەر ۋنيۆەرسيتەتٸ دە, تٸكە كٶز سالساڭىز اق ٷيگە تٸرەلەتٸن اللەيا. يە كٷنٸ ەرتەڭ-اق شابىتتىڭ ستۋدەنتتەرٸ, ۇستاز-مۇعالٸمدەرٸنٸڭ اسىعا كەلەتٸن - ٶنەر ورداسى. بٷگٸن دە باردىم... ەرٸ-بەرٸ اعىلعان جۇمىسشىلار, بەتتەرٸندە ماسكاسى, جۇمىس قارقىندى جٷرٸپ جاتىر. وسى كارانتين باستالعاندا «اپىر-اي نە بولار ەكەن... قۇرىلىس توقتاپ قالا ما?» دەگەن قورقىنىش تا بولعان. سٶيتسەم قاتەلەسكەن ەكەم... شٷكٸر... مەملەكەتٸمٸز قيىندىققا قاراماي قۇرىلىستى جٷرگٸزٸپ جاتىر. 

ەسٸمە تٷستٸ... 2018 جىلى استانادا ٷش تەاتردىڭ باسشىلارىن ەلباسى ن. نازارباەۆ شاقىردى. ول كٸسٸنٸڭ ۋاقىتى تىعىز, مىڭداعان جۇمىسى بار دەگەندەي... الايدا نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنىڭ «ٶنەر ۇجىمدارىنىڭ, سونىڭ ٸشٸندە تەاتردىڭ ٶكٸلدەرٸمەن كەزدەسەم» دەۋٸ كەرەمەت بولدى. جاستار تەاترىنىڭ كٶركەمدٸك جەتەكشٸسٸ ن. جاقىپباي, م.گوركيي اتىنداعى ورىس تەاترىنىڭ ديرەكتورى ە. حاسەنوۆ جەنە مەن. قاسىمىزدا 5-6 ەلٸمٸزدٸڭ قوعام قايراتكەرلەرٸ ق.سۇلتانوۆ, م.التىنباەۆ, ك.ساعاديەۆ, قالا ەكٸمٸ ە.يسەكەشوۆ. كٷن سەل-پەل سالقىنداۋ بولعانمەن ەكسپو-داعى الاڭعا جۇرت ٶتە كٶپ جينالعان. ۇلتتىق كيٸم كيگەن قىز جٸگٸتتەر, بٷركٸت ۇستاعان اڭشى, تازى جەتەكتەگەن جٸگٸتتەردٸڭ جٷزدەرٸ بال-بۇل جانادى. انادايدان التىباقان تەپكەن جاستار. ۋ-شۋ, تەڭٸزدەي تولقىعان حالىق, كٷلكٸگە قانىققان قىز-جٸگٸت. استانادا ناۋرىزدى قارسى الۋعا كەلگەن جۇرت ەرەكشە بٸر تويدىڭ ٷستٸندە. مۋزىكا ويناپ سامارقاننىڭ كٶك تاسى ەريتٸن كٷن - ناۋرىزدى استانالىقتار ساعىنا توسقان ەكەن. بٸزدەر قازاق ٷيدەمٸز. بٸر سەت ەسٸكتەن ەلباسى ن.نازارباەۆ كٸردٸ. اشىق-جارقىن. ٷستٸندە ۇلتتىق قوڭىر شاپان, باسىندا بٶرٸك. بەرٸمٸز شۇرقىراسىپ امانداسىپ جاتىرمىز. قال جاعداي سۇراسىپ «ناۋرىز قۇتتى بولسىن» دەپ بولعاندا ەلباسى «ال, تالعات تەاتردىڭ كٶرەرمەندەرٸ قالاي?» دەدٸ. مەن ەلباسىمەن بۇرىننان تانىسپىن. سوناۋ 1990 جىلى مەنٸ العاش قابىلداپ, سول كەزدە ٶنەر, كينو جايلى ەڭگٸمەلەسكەنٸ ەلٸ ەسٸمدە... سودان كەيٸن دە تالاي رەت جٷزدەسكەنٸم بار. جەنە نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى ەشتەڭە ۇمىتپايدى. بەرٸ جادىندا. تۋرا كەشە كٶرگەن, كەشە عانا سٶيلەسكەن جانداي.

«ٶتە جاقسى نۇراعا»-دەدٸم. «اپتاسىنا 6 رەت سپەكتاكل قويامىز. سەنبٸ, جەكسەنبٸ بالالارعا ارنالعان قويىلىمدارىمىز تاعى بار, كٶرەرمەندەر سىيماي جاتادى» - دەدٸم.

«ٷلكەن زالدا قانشا ورىندىق دەپ وتسىڭدار?» - دەدٸ.

«600-650 بولسا» دەدٸم. ەرينە ەلباسى بۇل مەسەلەمەن تالاي رەت اينالىسقان. ماكەتٸن دە, ەسكيزٸن دە, تٸپتٸ ٸشٸندەگٸ تەحنيكالىق جاعدايىنان دا حاباردار. تەاتردىڭ العاشقى ەسكيزٸندە سىرتقى كولونالار جوق ەكەن. سوندا نۇر اعا «تەاتردىڭ ٸشٸندە ۇلتتىق نىشان بولۋ كەرەك, ال سىرتى كلاسسيكالىق بولعانى دۇرىس» دەگەن ەكەن. ەلوردادا ەدەمٸ عيماراتتار جەتەرلٸك. بٸراق ماعان جاقىنى استانا-وپەرا مەن بالەت تەاترى. بۇل عيماراتتار ۇلتتىق ماقتانىش, ۇلتتىق برەند. ۋاقىت ٶتەر. مەنٸڭ بٸلەتٸنٸم - بۇل عيماراتتار ەلەمدٸك سەۋلەت ٶنەرٸندەگٸ ٸنجۋ-مارجانداردىڭ قاتارىنان تابىلاتىنى حاق. بٸزدٸڭ تەاتردىڭ سول ساناتقا كٸرەتٸنٸنە سەنەم.

«650 دەدٸڭ بە», - دەپ ەلباسى ماعان جىميعان.

«سالامىز - دەدٸ. - كٶرٸپ وتىرسىڭ عوي. ەر نەرسەنٸڭ ۋاقىتى بولادى. ەندٸ بۇيىرسا باستايمىز بيىل» - دەدٸ. قۋانعاننان ايقايلاپ, ورنىمنان تۇرىپ كەتۋگە شاق قالدىم. قانداي عاجاپ قۋانىش. يە, بۇل وسى تەاتردىڭ اشىلۋى جاقىپ وماروۆ, قادىر جەتپٸسباەۆ, ەزٸربايجان مەمبەتوۆ باستاعان اعا بۋىننىڭ ارمانى بولاتىن. بۇل سەتتٸ بٸز كٶپ كٷتتٸك. بۇل ٷلكەن قۋانىشتى حابار بولاتىن. مەنٸڭ بٷكٸل ٶمٸرٸم تەك ٶنەرمەن بايلانىستى. بيزنەس دەگەندٸ مەن بٸلمەيمٸن. قولىمنان كەلەتٸنٸ كينو تٷسٸرۋ, ستسەناريي, پەسا جازۋ, سپەكتاكل قويۋ عانا. بٸراق نە تٷسٸرسەم دە, نە قويسام دا, مەنٸڭ الدىمدا تەك جاقسى دٷنيە بولسا دەپ ويلايمىن. سوسىن وسى ٶنەر - تەاتر مەن كينو جايلى تولعانام...

ٶتكەن جىلى 22 تامىزدا پرەزيدەنتٸمٸز - قاسىم-جومارت كەمەلۇلى مەنٸ قابىلدادى. اشىق-جارقىن, بٸر ەدەمٸ كەزدەسۋ بولدى. سونداعى ەڭگٸمەنٸڭ ارقاۋى جاڭا تەاتر بولعان. مەن پرەزيدەنتكە كٸرگەندە جۇرت سەكٸلدٸ جەكە باسىمنىڭ شارۋاسىن ايتقام جوق. ەيتپەسە «پەتەرٸم جوق» دەپ جىلامسىراپ وتىرسام ماعان جاراسپاس. مەسەلە ارتيستەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايى, جالاقىسى, پەتەرٸ بولدى. جەنە وسى مەسەلەلەردٸ قاعازعا تٷسٸرٸپ قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنىڭ قولىنا ۇسىندىم. كٶپ ۇزاماي پرەزيدەنت قىركٷيەك ايىنداعى حالىققا جولداۋىندا, وسى مەسەلەلەر ياعني مۇعالٸمدەر مەن دەرٸگەرلەر, كٸتاپحاناشىلار مەن تەاتر ارتيستەرٸنٸڭ دە جالاقىسى كٶتەرۋ جايلى ايتتى. بۇل ٶتە قۋانىشتى حابار ەدٸ. مەن ٶتكەن جىلى كٷزدە وش قالاسىنداعى حالىقارالىق «ارت-وردا» تەاتر فەستيۆالٸنە قاتىستىم. سوندا قازاقستاندىق ارتيستەردٸڭ جالاقىسى ٶسەتٸنٸن ەستٸگەن قىرعىز, ٶزبەك, تاتار, تٷرٸك باۋىرلار ماعان قىزىعا دا, قىزعانا قاراعانى راس.

2019 جىلى 21 قاراشا بٸزدٸڭ ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى قازاق تەاترىنا تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز كەلدٸ. ۆ.ەجوۆتىڭ «تىراۋلاپ ۇشقان تىرنالار» سپەكتاكلٸ مەسكەۋدەگٸ حالىقارالىق «زولوتوي ۆيتياز» فەستيۆالٸندە باس جٷلدە السا دا, ٸشتەي قوبالجىعانىم بار. نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى سپەكتاكلدٸ اسا بٸر تەبٸرەنٸسپەن كٶردٸ. قاتتى ريزا بولدى. ۇلى وتان سوعىسى. العاشقى ماحاببات. ەسكەري ەندەر. تالانتتى تەاتر ارتيستەرٸ. سپەكتاكل بٸتكەن سوڭ ەلباسى ريزاشىلىقپەن ساحناعا كٶتەرٸلدٸ. كٶرەرمەننٸڭ ىستىق ىقىلاسى شاپالاق بوپ جاڭعىردى. نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى جاڭا تەاتردىڭ سالىنىپ جاتقانىن قۋانا جەتكٸزدٸ. «بۇيىرسا الداعى جىلى جاڭا عيماراتقا كٶشەسٸزدەر» دەگەندە زالداعى كٶرەرمەننٸڭ شاپالاعى توقتار ەمەس. «جاڭا عيماراتقا بٸر-اق بارام دەپ ەدٸم, مىنا تالعات شاقىرعان سوڭ ەدەيٸ كەلدٸم. مەن ونى بۇرىننان بٸلەم» دەگەن. بۇل بٸزدٸڭ تەاتر تاريحىنداعى ٶتە بٸر قۋانىشتى دا, ەرەكشە كٷن ەدٸ.

1945 جىلى الماتىدا تيۋز اشىلعان. جاڭا عيمارات سوعىس بٸتپەي تۇرعان كەزەڭدە بوي كٶتەردٸ. بۇل ٶنەردٸڭ ٶمٸرشەڭدٸلٸگٸ. ۇلى وتان سوعىسى باستالعاندا الماتىعا «موسفيلم» مەن «لەنفيلم» ەۆاكۋاتسييالاندى. ارتىنشا الماتى ستۋديياسىمەن قوسىلىپ, بٸرٸككەن ورتالىق كينوستۋدييا قۇرىلدى. بۇل جەردە «يۆان گروزنىي», «چەرەۆيكي», «ونا زاششيششاەت رودينۋ» جەنە باسقا دا تانىمال كارتينالار تٷسٸرٸلدٸ. جەنە بۇل قيىن كەزەڭدەردە قازاق ٶنەرٸ ٶركەندەمەسە ٶشكەن جوق. تەاتر تاريحىندا دا تالاي تاماشا دٷنيەلەر بولدى. ەسٸرەسە ناتاليا ساتس قويعان كٷلەش بايسەيٸتوۆا ويناعان «چيو-چيو-سان» وپەرالارىمىز قازاق ٶنەرٸنٸڭ ٸنجۋ-مارجاندارىنىڭ بٸرٸ ەمەس پە? بۇل تاريح كەشەگٸ ٶتكەن قيىن كەزەڭدەردەگٸ بٸزدٸڭ رۋحىمىزدىڭ اسقاقتىعىنىڭ بەلگٸسٸ.

يە قازٸر كارانتين. بۇل تەك بٸزدٸڭ ەلدٸڭ باسىنا تٷسكەن نەۋبەت ەمەس, بۇل ەلەمگە تارالعان ٸندەت ەكەنٸ جۇرتتىڭ بەرٸنە مەلٸم. اپام جارىقتىق ايتۋشى ەدٸ. «بۇدان جامان كٷندە دە تويعا بارعانبىز» دەپ. بۇل دا ۋاقىتشا قيىندىق شىعار. ەرينە ٷيدە قامالىپ وتىرۋ وڭاي ەمەس. جاقىندارىڭمەن ەڭگٸمەلەسكەنگە, سٷيٸكتٸ جۇمىسىڭمەن اينالىسقانعا نە جەتسٸن... ٶز باسىم وسى كارانتيندٸ مەملەكەت باسشىسى دەر كەزٸندە جارييالادى دەپ ويلايمىن. تەلەديداردان قاراساڭىز امەريكا, انگلييا, فرانتسييا, يسپانييا, يتالييا كٶرشٸ رەسەيدە دە بۇل ٸندەت توقتار ەمەس. جەنە ٶزگەلەرمەن سالىستىرۋعا دا كەلمەيدٸ. سالىستىرماي-اق قويايىق! ال جامان اۋرۋ تەزٸرەك قۇرىسا دەيمٸز. ەڭ نەگٸزٸسٸ ەلدٸڭ ەڭسەسٸ تٷسكەن جوق. قٷدايعا شٷكٸر. ەكٸ باس قالادا ەكٸ كٷننەن بەرٸ كەيبٸر جۇمىس ورىندارى اشىلا باستادى. كٶشەدە ماشينالار دا, ادامدار دا بار. ياعني ەل ٸرگەسٸ بەرٸك, جۇرتىمىز تىنىش. تاعى دا شٷكٸر دەيسٸڭ.

يە بۇل كٷندە ٶتەر كەتەر... بۇل ٸندەتتٸ دە جەڭەرٸمٸز حاق. تەك اللادان اق تٸلەك. ەلٸمٸز وسى كەزەڭنەن امان-ەسەن تەزٸرەك ٶتسە ەكەن دەيمٸن. جەنە بٸر ايتارىم قاڭقۋ سٶزدەن, ٶسەك-ٶتٸرٸككە الدانباي ەل ەكەنٸمٸزدٸ كٶرسەتەتٸن شاقتا بٸزگە تەك اۋىزبٸرشٸلٸك تٸلەيمٸن. «تٶرتەۋ تٷگەل بولسا, تٶبەدەگٸ كەلەدٸ, التاۋ الا بولسا, اۋىزداعى كەتەدٸ»- دەگەن ماقال بار. بٸزگە دەل قازٸر باۋىرلار اۋىزبٸرشٸلٸك, اماندىق كەرەك. سٶزٸمنٸڭ سوڭىن تٶلەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ ٶلەڭٸمەن بٸتٸرەيٸن:

بٸر تويىم بولاتىنى سٶزسٸز مەنٸڭ,

دەل قاي كٷنٸ ەكەنٸن ايتا المايمىن.

بٸراق... بٸراق...

ەشكٸمدٸ دە بيلەتپەي قايتارمايمىن.

وندا ورتاعا تاستالار ۇران سونداي:

قايتا المايدى قارتىڭ دا بٸر ەن سالماي,

جيىرما بەستٸڭ بەرٸن دە سابىلدىرتام,

دەگەندەي الدىمىزدا بٸر توي بار, ول ٶنەر تويى, ٶمٸر تويى... سول تويعا امان-ەسەن جەتكٸزۋدٸ جازسىن!!!

قۇرمەتپەن تالعات تەمەنوۆ