Biyl - Alashtyń tý kótergenine 100 jyl. Qazaq halqy úshin jan pida dep júrgen arystarynyń attary bárimizge málim. Alashtyń kósemi Álihan Bókeihan, serikteri – Ahmet Baitursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly, Jahansha men Halel Dosmuhameduly, Jaqyp Aqpaiuly jáne basqalar – tarihymyzdyń da, júregimizdiń de tórin alǵan. Sonymen qatar, Alash ideiasy kezinde Alataýdyń ar jaǵyndaǵy qyrǵyz aǵaiynnyń arasynda da keń jaiylyp qalyptasqan. Alash-Ordanyń qyrǵyzdaǵy jaqtaýshylarynyń biri – Ishanǵali Arabaev edi.
1933 jyl. Maýsym aiynyń 7-si. Tashkent qalasynyń abaqtysynda qyrǵyz tiltanýshysy, túriktanýshysy, memlekettik jáne qoǵam qairatkeri, óz eliniń aiaýly perzenti Ishanǵali Arabaev dúnie saldy. Orta Aziia halyqtaryn jáne búkil túrki tildes elderin birdei kórgen qairatker qazaqtyń ziialy azamattarynyń abzal dosy, pikirlesi edi, qazaq-qyrǵyz yntymaqtastyǵyna zor úlesin qosqan tulǵa edi.
Ishanǵali Arabaev 1882 jyly Qoshqar aýdanynda dúniege kelip, óz aýylyndaǵy moldasynan hat tanyp, keiin Qarakóldegi eskishe oqytatyn tatar mektebinde jáne ýsýli jadid nemese tóte oqý jolymen (jańa oqý tásilimen) oqytatyn ózbek mektebinde bilim alǵan. Sóitip, Orynbordaǵy Hýsainiia, Úpi qalasyndaǵy Ǵaliia medreselerinde oqyǵan. Ol kezde Hýsainiia, Ǵaliia, Ǵusmaniia medreselerde kóp qazaq, tatar, bashqurt jastary oqyǵan. Qyrymnyń azamaty Ysmaiyl Gasprinskii bastaǵan musylman túrki tildes halyqtarynyń biriktirý maqsatynda qalyptasqan jádidshilik qozǵalysy sol medreselerde oqyǵan shákirtterine qatty áser etken. Jádidterdiń urany «tilde, iste, pikirde birlik» edi. Qozǵalystyń negizgi ideiasy musylmandardyń rýhani jańǵyrýy, ulttyq jáne dini dástúrli men batys zamanaýi qundylyqtaryn biriktirýi edi. Óz halqynyń múddesin oilaǵan dáýletti azamattar, kókiregi oiaý bailar mektep ashyp, baspahanalar quryp, bilim jáne mádenietke óz qarajatyn bólgen. Bilimge qumar, yntyq jastar medreseni bitirip, elge baryp aǵartýshylyq jumys júrgizdi, halyqtyń kózin ashyp, úgit-nasihat júrgizgen, keiingi urpaqqa úlgi bolyp balalardyń saýatyn ashqan, muǵalim bolyp istegen.
Ishanǵali Arabaev men qazaq aǵartýshysy Hafiz Sársekeev qazaq jáne qyrǵyz balalary úshin álippe qurastyrdy. Keiin Arabaev qyrǵyz aqyny Molda Qylyshtyń «Zilzala» degen shyǵarmasyn Qazanda kitap qylyp basyp shyǵardy. «Aiqap»jýrnalynyń jáne «Qazaq» gazetiniń tilshisi bolyp, Arabaev Alashtyń ziialy azamattarymen tanysyp dos bolyp ketken. Ásirese, Ahmet Baitursynuly men Mirjaqyp Dýlatovpen berik edi. Qyrǵyz elinde muǵalim bolyp júrgen kezde, qazaq pen qyrǵyzdyń basyna ortaq qaiǵy tústi.
Bul qasiret - 1916 jylyndaǵy qandy oqiǵalar edi. Kóterilis barysynda talai adam atyldy, asyldy, Qytaiǵa qashýǵa májbúr boldy. Arabaev ta úrkinshilik kezinde elimen birge Qytaiǵa ketip, bir jyldan keiin oraldy.
Bosqyndardyń aýyr jaǵdaiyn kórip, qazaq baýyrlaryna «Beishara qyrǵyz baýyrlaryńdy umytpańdar» dep, «Qazaq» gazeti arqyly úndeý jasaidy.
Qyrǵyz týǵandarǵa janashyrlyq kórsetken Mirjaqyp Dýlatov edi. 1911 jyly Dýlatov «Oian, qazaq» degen kitapti shyǵarǵan. Sottalǵan kezde, kitabiniń 1000 danasyn Jumaǵali Tileýlin degen dosyna tapsyryp qoidy. Qyzyljarda feldsher bolyp istegen Tileýlin sol kitaptardy tyǵyp koiǵan eken. Aqpan tóńkerisimen birge bostandyq tań atqanda, Mirjaqyp Dýlatov dosyna kitaptaryn satyp, túsken qarajatty bosqyndarǵa jiberý tapsyrady.
Al 1917 jylynyń jazynda «Alash» partiiasy túzilgende, Ishanǵali Arabaev onyń jaqtaýshylarynyń biri bolady. Ábdikerim Sydyqov pen Qasym Tynystanovpen birge Bishkekte«Alash» partiiasynyń bólimshesin uiymdastyrady. Qazaq-qyrǵyz yntymaqtastyǵy úshin terin tógedi.
Sovet úkimeti ornatylǵan soń, Ishanǵali Arabaev Qosshy odaǵy tóraǵasynyń orynbasary bolyp isteidi, sonda Oraz Jandosovpen tyǵyz bailanysta bolady. Keiin Tashkentke ketip, institýtta sabaq beredi. «Qyrǵyz álippesi» degen oqýlyqty shyǵarady. Arap árpiniń negizinde qyrǵyz álippesiniń qurastyrýshysy Qasym Tynystanov bolyp tabylady. Arabaev ta, Tynystanov ta álippeni qurǵan, oqýlyqty jazǵan kezinde Ahmet Baitursynovpen bailanysta bolyp, aqyldasady. Arabaev Baitursynovty qoldap, latyn árpine ótpei arap árpiniń negizinde qurastyrylǵan tóte jazýyn qoldanýy jón dep oilaǵan edi. Arabaevty Tashkentke shaqyrǵan Halel Dosmuhamedov edi, ekeýi jaqyn dos edi. Al Názir Tórequlovpen álippe ján til máselelerinde pikirleri eki basqa. Tipti, talasyp, aitysyp «Aq jol» gazetindegi maqalalary arqyly bir-birine syn taǵyp júretin edi.
Tashkentte júrip, Arabaev Qyrǵyz avtonom respýblikasyn uiymdastyrý úshin jan talasqan. Qyrǵyzdardyń «Erkin too» gazetiniń ashylýyna da úles qosqan Arabaev edi. Orynborda ótken Qazaq-qyrǵyz bilimpazdarynyń quryltaiynyń uiymdastyrýyna qatysyp, keiin Bakýda ótken Túriktaný quryltaiyna barǵan.
1933 jyly mamyr aiynyń 10-ynda Arabaevty halyq jaýy tutqyndady. Oǵan Sotsial-Turan partiiasynyń belsendi múshesi degen jala taǵyldy. Bir ai ótpei, Arabaev túrmede kóz jumdy. Ómiri de, taǵdyry da Alashtyń arystarymen ortaq boldy.
Asqar Daiyrbekov
