"الاشتىڭ" قىرعىز ەلٸندەگٸ جاقتاۋشىسى

1933 جىل. ماۋسىم ايىنىڭ 7-سٸ. تاشكەنت قالاسىنىڭ اباقتىسىندا قىرعىز تٸلتانۋشىسى, تٷرٸكتانۋشىسى, مەملەكەتتٸك جەنە قوعام قايراتكەرٸ, ٶز ەلٸنٸڭ اياۋلى پەرزەنتٸ يشانعالي اراباەۆ دٷنيە سالدى. ورتا ازييا حالىقتارىن جەنە بٷكٸل تٷركٸ تٸلدەس ەلدەرٸن بٸردەي كٶرگەن قايراتكەر قازاقتىڭ زييالى ازاماتتارىنىڭ ابزال دوسى, پٸكٸرلەسٸ ەدٸ, قازاق-قىرعىز ىنتىماقتاستىعىنا زور ٷلەسٸن قوسقان تۇلعا ەدٸ.

يشانعالي اراباەۆ 1882 جىلى قوشقار اۋدانىندا دٷنيەگە كەلٸپ, ٶز اۋىلىنداعى مولداسىنان حات تانىپ, كەيٸن قاراكٶلدەگٸ ەسكٸشە وقىتاتىن تاتار مەكتەبٸندە جەنە ۋسۋلي جاديد نەمەسە تٶتە وقۋ جولىمەن (جاڭا وقۋ تەسٸلٸمەن) وقىتاتىن ٶزبەك مەكتەبٸندە بٸلٸم العان. سٶيتٸپ, ورىنبورداعى حۋساينييا, ٷپٸ قالاسىنداعى عالييا مەدرەسەلەرٸندە وقىعان. ول كەزدە حۋساينييا, عالييا, عۇسمانييا مەدرەسەلەردە كٶپ قازاق, تاتار, باشقۇرت جاستارى وقىعان. قىرىمنىڭ ازاماتى ىسمايىل گاسپرينسكيي باستاعان مۇسىلمان تٷركٸ تٸلدەس حالىقتارىنىڭ بٸرٸكتٸرۋ ماقساتىندا قالىپتاسقان جەديدشٸلٸك قوزعالىسى سول مەدرەسەلەردە وقىعان شەكٸرتتەرٸنە قاتتى ەسەر ەتكەن. جەديدتەردٸڭ ۇرانى «تٸلدە, ٸستە, پٸكٸردە بٸرلٸك» ەدٸ. قوزعالىستىڭ نەگٸزگٸ يدەياسى مۇسىلمانداردىڭ رۋحاني جاڭعىرۋى, ۇلتتىق جەنە دٸني دەستٷرلٸ مەن باتىس زاماناۋي قۇندىلىقتارىن بٸرٸكتٸرۋٸ ەدٸ. ٶز حالقىنىڭ مٷددەسٸن ويلاعان دەۋلەتتٸ ازاماتتار, كٶكٸرەگٸ وياۋ بايلار مەكتەپ اشىپ, باسپاحانالار قۇرىپ, بٸلٸم جەنە مەدەنيەتكە ٶز قاراجاتىن بٶلگەن. بٸلٸمگە قۇمار, ىنتىق جاستار مەدرەسەنٸ بٸتٸرٸپ, ەلگە بارىپ اعارتۋشىلىق جۇمىس جٷرگٸزدٸ, حالىقتىڭ كٶزٸن اشىپ, ٷگٸت-ناسيحات جٷرگٸزگەن, كەيٸنگٸ ۇرپاققا ٷلگٸ بولىپ بالالاردىڭ ساۋاتىن اشقان, مۇعالٸم بولىپ ٸستەگەن.

يشانعالي اراباەۆ مەن قازاق اعارتۋشىسى حافيز سەرسەكەەۆ قازاق جەنە قىرعىز بالالارى ٷشٸن ەلٸپپە قۇراستىردى. كەيٸن اراباەۆ قىرعىز اقىنى مولدا قىلىشتىڭ «زٸلزالا» دەگەن شىعارماسىن قازاندا كٸتاپ قىلىپ باسىپ شىعاردى. «ايقاپ»جۋرنالىنىڭ جەنە «قازاق» گازەتٸنٸڭ تٸلشٸسٸ بولىپ, اراباەۆ الاشتىڭ زييالى ازاماتتارىمەن تانىسىپ دوس بولىپ كەتكەن. ەسٸرەسە, احمەت بايتۇرسىنۇلى مەن مٸرجاقىپ دۋلاتوۆپەن بەرٸك ەدٸ. قىرعىز ەلٸندە مۇعالٸم بولىپ جٷرگەن كەزدە, قازاق پەن قىرعىزدىڭ باسىنا ورتاق قايعى تٷستٸ.

بۇل قاسٸرەت - 1916 جىلىنداعى قاندى وقيعالار ەدٸ. كٶتەرٸلٸس بارىسىندا تالاي ادام اتىلدى, اسىلدى, قىتايعا قاشۋعا مەجبٷر بولدى. اراباەۆ تا  ٷركٸنشٸلٸك كەزٸندە ەلٸمەن بٸرگە قىتايعا كەتٸپ, بٸر جىلدان كەيٸن ورالدى.

بوسقىنداردىڭ اۋىر جاعدايىن كٶرٸپ, قازاق باۋىرلارىنا «بەيشارا قىرعىز باۋىرلارىڭدى ۇمىتپاڭدار» دەپ, «قازاق» گازەتٸ ارقىلى ٷندەۋ جاسايدى.

قىرعىز تۋعاندارعا جاناشىرلىق كٶرسەتكەن مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ ەدٸ. 1911 جىلى دۋلاتوۆ «ويان, قازاق» دەگەن كٸتاپتٸ شىعارعان. سوتتالعان كەزدە, كٸتابٸنٸڭ 1000 داناسىن جۇماعالي تٸلەۋلين دەگەن دوسىنا تاپسىرىپ قويدى. قىزىلجاردا فەلدشەر بولىپ ٸستەگەن تٸلەۋلين سول كٸتاپتاردى تىعىپ كويعان ەكەن. اقپان تٶڭكەرٸسٸمەن بٸرگە بوستاندىق تاڭ اتقاندا, مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ دوسىنا كٸتاپتارىن ساتىپ, تٷسكەن قاراجاتتى بوسقىندارعا جٸبەرۋ تاپسىرادى.

ال 1917 جىلىنىڭ جازىندا «الاش» پارتيياسى تٷزٸلگەندە, يشانعالي اراباەۆ ونىڭ جاقتاۋشىلارىنىڭ بٸرٸ بولادى. ەبدٸكەرٸم سىدىقوۆ پەن قاسىم تىنىستانوۆپەن بٸرگە بٸشكەكتە«الاش» پارتيياسىنىڭ بٶلٸمشەسٸن ۇيىمداستىرادى. قازاق-قىرعىز ىنتىماقتاستىعى ٷشٸن تەرٸن تٶگەدٸ.

سوۆەت ٷكٸمەتٸ ورناتىلعان سوڭ, يشانعالي اراباەۆ قوسشى وداعى تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ٸستەيدٸ, سوندا وراز جاندوسوۆپەن تىعىز بايلانىستا بولادى. كەيٸن تاشكەنتكە كەتٸپ, ينستيتۋتتا ساباق بەرەدٸ. «قىرعىز ەلٸپپەسٸ» دەگەن وقۋلىقتى شىعارادى. اراپ ەرپٸنٸڭ نەگٸزٸندە قىرعىز ەلٸپپەسٸنٸڭ قۇراستىرۋشىسى قاسىم تىنىستانوۆ بولىپ تابىلادى. اراباەۆ تا, تىنىستانوۆ تا ەلٸپپەنٸ قۇرعان, وقۋلىقتى جازعان كەزٸندە احمەت بايتۇرسىنوۆپەن بايلانىستا بولىپ, اقىلداسادى. اراباەۆ بايتۇرسىنوۆتى قولداپ, لاتىن ەرپٸنە ٶتپەي اراپ ەرپٸنٸڭ نەگٸزٸندە قۇراستىرىلعان تٶتە جازۋىن قولدانۋى جٶن دەپ ويلاعان ەدٸ. اراباەۆتى تاشكەنتكە شاقىرعان حالەل دوسمۇحامەدوۆ ەدٸ, ەكەۋٸ جاقىن دوس ەدٸ. ال نەزٸر تٶرەقۇلوۆپەن ەلٸپپە جەن تٸل مەسەلەلەرٸندە پٸكٸرلەرٸ ەكٸ باسقا. تٸپتٸ, تالاسىپ, ايتىسىپ «اق جول» گازەتٸندەگٸ ماقالالارى ارقىلى بٸر-بٸرٸنە سىن تاعىپ جٷرەتٸن ەدٸ.

تاشكەنتتە جٷرٸپ, اراباەۆ قىرعىز اۆتونوم رەسپۋبليكاسىن ۇيىمداستىرۋ ٷشٸن جان تالاسقان. قىرعىزداردىڭ «ەركين توو» گازەتٸنٸڭ اشىلۋىنا دا ٷلەس قوسقان اراباەۆ ەدٸ. ورىنبوردا ٶتكەن قازاق-قىرعىز بٸلٸمپازدارىنىڭ قۇرىلتايىنىڭ ۇيىمداستىرۋىنا قاتىسىپ, كەيٸن باكۋدا ٶتكەن تٷرٸكتانۋ قۇرىلتايىنا بارعان.

1933 جىلى مامىر ايىنىڭ 10-ىندا اراباەۆتى حالىق جاۋى تۇتقىندادى. وعان سوتسيال-تۇران پارتيياسىنىڭ بەلسەندٸ مٷشەسٸ دەگەن جالا تاعىلدى.  بٸر اي ٶتپەي, اراباەۆ تٷرمەدە كٶز جۇمدى. ٶمٸرٸ دە, تاعدىرى دا الاشتىڭ ارىستارىمەن ورتاق بولدى.

اسقار دايىربەكوۆ

ۇلت پورتالى