Biylǵy jyldyń raýandap atqan bir tańynyń shýaǵy qazaqtyń birtýar uly, qoǵam jáne memleket qairatkeri Álihan Bókeihannyń 150 jyldyq mereitoiyna tústi. Olai deitin sebebimiz, uly tarihi tulǵanyń aitýly merekesi IýNESKO kóleminde toilanbaq. Halyqaralyq uiymnyń kezekti 38-shi sessiiasynda qabyldanǵan qaýlyda osylai delingen. Kózi tirisinde: «Tiri bolsam, han balasynda qazaqtyń qaqysy bar edi, qazaqqa qyzmet qylmai qoimaimyn» degen sózin isimen dáleldep ketken, esimi el aýzynda ańyzǵa ainalǵan tulǵa Álihan Bókeihannyń qym-qiǵash taǵdyrly joly ózi súigen qazaǵynyń kóz aldynda sairap jatyr. Ol júrip ótken joldardyń shyrǵalańy – qazaqtyń azattyǵyn ańsaý, táýelsizdikke umtylǵan qazaq eliniń qiyn ýaqyttarymen bailanysty bolatyn. Mańdaiyna jazylǵan taǵdyry bolar, bilimmen qarýlanǵan ultjandy azamattyń ómir súrgen dáýiri – el basyna qiyn-qystaý kún týǵan, almaǵaiyp zamannyń aýmaly-tókpeli tustarymen sabaqtas. Tóre tuqymynyń tórinde týyp, tóreniń esiginde júrgen qul-qutannyń qamyn oilaý-tek Álihandai abzal azamattyń boiyna qonǵan ózgeshe qasiet tárizdi. Adam adamǵa uqsaǵanymen, ózgeden airyqsha kórinetin minezimen ne qylyǵymen erekshelenedi. Bala Álihannyń da ózgelerden ereksheligi, onyń adaldyǵy, jalǵan sóilemeýi, kisi qaqysyn jemeýi tárizdi jaqsy qasietter. Ultyn súigen júrektiń óz arnasynan aýytqymai, ultyn súiip ómirden ótýi ekiniń biriniń basyna qona bermeitin baq.
«Álihannyń sheshesi Begim hanym kesteshi, oiýshy, syzýshy, ol ýaqytta máshine joq, qolmen isteidi. Qaiyrymdy, nasharlardyń kiimin istep beredi. Qolynda jetim-jesir, nashar adamdar júredi. Borambaidyń mylǵaýy Iýsýf, Baiǵabyldyń Myrzabegi siiaqtylar. Jetim balalarǵa musylmansha oqý oqytady, kiimderin jýyp, jamap beredi,…Árkimniń kiimderin tigedi, olar otyn ákep beredi, tamaq ákep beredi. Joldasy – Myqan tóre qazaqtyń atqaminer pysyǵy, it júgirtip, qus salady.
…Álihan oqýdan kelip júrgende jylqyǵa jaý tiip, tóbelesip, basyn jarǵyzyp, jylqyny aiyryp alǵan. 15 jasynda 1880-inshi jyly «jeti aiaz» degen sýyqta ákesimen ańǵa baryp, búrkit sýyqtan joǵary usha almapty. Eki túlki alǵyzyp qaitypty, Qaraúńgir, Apaqai degen jerden».
Mine, bul – Álihannyń týǵan inisi Smahannyń esteligi.
Tabiǵi jaratylysynan erekshe bolyp týǵan Álihan Nurmuhamedulynyń ómir súrý daǵdysy, qoǵamǵa degen kózqarasy, tipti, basqasha. Segiz qyrly, bir syrly talanttyń tulaboiynda zor bilim men úlken ónerdiń taýsylmas dariiasy aǵyp jatqandai. Ol júrgen jerde ádildik kúresiniń jalyny sharpymaǵan, aqiqat órtiniń qarpymaǵan aimaǵy joq. Qazaq túgili, ózge ult ókilderiniń ózin tamsantqan týa bitken tektilik, tasyǵan talant, telegei-teńiz bilim, qarymdy qabilet, kózsiz erlik, tabandy tapqyrlyq, ainymas sóz, semser sert, shalt qimyl, kókjal minezimen tańǵaldyrǵan ór daýysty dala ulynyń eli úshin jasaǵan eńbegi ulan-ǵaiyr. Oqi túsken saiyn tereń oidyń qushaǵyna kirip, tuńǵiyǵyna bata túsesiń. Soǵan qaraǵanda Álihan taǵdyrynyń áli de sheshilmegen jumbaǵy kóp siiaqty…
Álihan týraly aitylǵan estelikterdiń ańyz emes, aqiqat ekendigine ýáj aitatyn muraǵat jetip artylady. Tolaiymdy bir tujyrymǵa ainytpai dálel bolatyn bir sýret sonyń aiǵaǵy. Aitylǵan sózdi túsirgen sýret rastaidy. Bul da bolsa, táýekelge dáneker, dátke qýat, kóńilge jubanysh.Talǵampaz jastyń ómirde bolyp jatqan qozǵalysty qalamyna ilip, gazetke berýi, tipti, erte, 1889 jyldan bastalǵan. Omby tehnikalyq ýchilishesi stýdentiniń «Osoboe pribavlenie k akmolinskim oblastnym vedomostiam» gazeti men onyń qosymshasy retinde shyǵatyn «Dala ýalaiaty gazetinde» úlkendi-kishili jariialanǵan 8 maqalasy sonyń aiǵaǵy. Al, búgingi baspasóz betinde kóp aityla bermeitin bas redaktorlyq qyzmeti ult batyrynyń taǵy bir qyryn tanytqandai. «Alash» qozǵalysy men partiiasy kóseminiń bas redaktorlyǵymen shyqqan kúni búginge deiin bir keremettiń kúshimen aman-esen saqtalǵan «Irtysh», «Omich», «Golos stepi» gazetteriniń keibir sandary bar. Jinaqtaýshynyń aitýy boiynsha, Bókeihan basshylyq etken «Irtysh» gazetiniń toqsanǵa jýyǵy, «Omich» gazetiniń úsh sany tabylyp, elektrondyq kóshirmeleri tolyq qolǵa tigen soń, kóńilge kúdik týdyryp júrgen biraz málimetter anyqtalǵan. Almaǵaiyp, qym-qýyt zamannnyń «qylburaýyna» túsken úsh basylymnyń taǵdyry aýyr bolsa da, kezinde el muńyn qalyń jurtshylyqqa jetkize bilgen.
Bókeihannyń bir alǵyrlyǵy – ýniversitet qabyrǵasynda júrgen kezden bastap, stýdenttik tolqýlarǵa qatysyp, sol tolqýlarǵa muryndyq bolyp, óziniń saiasi kózqarasyn dáleldep baqqany. Qalai aitsaq ta, orys ziialylarymen qatar júrip, qatar turyp, sóz jarysyna túsip, pikirtalastyń maidanyn qyzdyrǵan Sankt-Peterbordaǵy stýdenttik jyldar – Bókeihannyń armanynyń shyraǵyn jaǵyp, saiasi kózqarasyn shynyqtyrýǵa septigi tidi desek, artyq aitpaǵanymyz.
Alashtyń arda ulymen bite qainasqan tarihty qazbalai bersek, el taǵdyrymen qatysty dúnieler shyǵa beredi. Qalyń buqaranyń baryn túgendep, joǵyn joqtaǵan «Halyq bostandyǵy» partiiasynyń bedeli dáýirlegen ýaqyt – 1905-1907 jyldar. Reseide samoderjavie men absoliýtizmniń ornyna konstitýtsiialyq demokratiia ornatý, otarshyl imperiiany federatsiia etip qaita qurý kadet partiiasynyń túpkilikti baǵdarlamalyq maqsat-múddesi edi.
Partiianyń HII siezinen keiin, 1917 jyly Bókeihan kadet partiiasynyń Ortalyq komitetinen de, partiia qatarynan da shyǵyp, Qazaqtyń tuńǵysh ulttyq «Alash» partiiasyn qurýǵa kiristi. Alash qozǵalysy men partiiasynyń kósemi Álihan 1905 jyldyń qazan aiynda «Halyq bostandyǵy» partiiasynyń Aqmola oblystyq jáne Omby qalalyq komitetin uiymdastyrýshylardyń jáne basshylardyń biri edi. Sol úshin ǵana («orys patshasynyń urda-jyǵy» bul – alash kóseminiń óz sózi) Qazaq ýalaiatynyń qýǵyn-súrginine ushyrady. 1906 jyly tutqyndalyp, eshbir sotsyz, tergeýsiz Pavlodar túrmesine jabyldy, kóp uzamai Omby abaqtysyna aýdaryldy. Omby abaqtysynan ol Semei oblysynan sailaýshy bolyp sailaýynyń arqasynda 30 sáýirde bir-aq shyqty. Qandai aýyr, qandai kúrdeli qoǵamda ómir súrse de, Bókeihan bastaǵan ult ziialylary týǵan halqynyń bolashaǵyn bir sátte esten shyǵarǵan emes. Bul kúnde isi qazaqtyń kóńiline kúmándi oilar týǵyzyp júrgen, «Keibir eldik isterde orys ziialylarynyń saiasatymen nege birigip qadam jasady?» degen suraqtardyń týyndaýy da oryndy. «Bóten elge» buǵaýlanǵan olar tyǵyryqtan shyǵýdyń san qily amaldaryn izdep alasurdy. Jandary qinalyp, júrekteri jylady, kóńilderi kúrsinip, bastary qatty. Eń bolmaǵanda, orys federativtik memleketiniń quramyndaǵy terezesi teń ulttyq avtonomiialyq respýblika bolsaq dep armandady. Ekinshi jalpyqazaq quryltaiynyń 1917 jylǵy 13 jeltoqsandaǵy májilisinde ult kósemderiniń «Alashorda» ulttyq-territoriialyq avtonomiiany qurǵanyn jariialaýy – sol armannyń syńar qanat jaiýy ǵana edi.
Álihannyń belsendiliginiń bir qyry – Samarada aidaýda júrip, «Temirqazyq» jýrnalynyń úsh sanyn shyǵarýy, Máskeýde qýǵynda júrip, 1923 jyly «Alqa» atty mádeni-aǵartý ulttyq uiymyn qurý oiyn kópshilikke jetkizýi edi. «Alqanyń» Jarǵysynyń jobasy «Eńbekshi qazaq» gazeti arqyly taldaýǵa usynylyp, A.Baitursynuly, M. Jumabaiuly, S.Sádýaqasuly qoldaǵanmen, keńestik biliktiń yqpalynan shyǵa almady. Mańyzdy qujat retinde tanylǵan muraǵattardy sóiletsek, Álihan Nurmuhamedulyna qatysty biz kóp bile bermeitin bir jaitty eske salǵanymyzdyń artyqtyǵy bolmas. «Kórkem ádebiettiń, ádebi syn men pýblitsistikanyń ortalyq murajaiynyń direktory Bonch-Brýevichtiń (qysqasha TsML) ári bálshebekter men dúniejúzi eńbekkerleriniń kósemi atanǵan Vladimir Leninniń jaqyn úzeńgilesi bolyp tabylatyn Vladimir Dmitrievich Bonch-Brýevichtiń 1934 jyly 27 aqpanda Bókeihanǵa jazǵan ótinish hatyna qaraǵanda, qazaq kóseminiń ol ótinishti jaýapsyz qaldyrmaǵany da kúmán týǵyzbaidy. Bonch-Brýevichtiń osy hatynda murajaidyń qoryn uiymdastyrýǵa kómektesýin jáne óziniń estelikterin jazyp berýin suraidy. Alaida, Bókeihannyń murajaiǵa qandai qundy qujat nemese estelik jazyp bergeni belgisiz. Sebebi, Bonch-Brýevich hat jazǵan 1934 jyly kórkem ádebiettiń, ádebi syn men pýblitsistikanyń ortalyq murajaiy ornalasqan Máskeý qalasy, Rojdestvenka kóshesi, 5-shi úide qazir eshqandai murajai joq. Murajaidyń bul meken-jaiy Bonch-Brýevichtiń haty jazylǵan blankasynda ǵana kórsetilgen.
Bonch-Brýevich óz hatynda «bir kezde mańaiynda tóńkerisshiler ortasynda júrgen kóp jazýshy jinalǵan jáne atap aitqanda, menińshe, bizdiń sol dáýirdegi sotsial-demokrattar da qyzmet etýge tiis «Stepnoi krai» gazetine jaqyn turǵan kisi» retinde qolqa salyp otyr. Sózdiń toqeteri, Bókeihan ádebiet murajaiynyń qoryna ózi kýá bolǵan mańyzdy qujattardy tapsyrǵan bolsa, ol joǵalyp ketken joq. Qazan tóńkerisiniń dańqyna arnalǵan basqa murajailardyń birine berilse kerek degen boljam ǵana bar.
Kózi tirisinde ataq, dańqqa qyzyqpaǵan, «arǵymaq at minip, altyn oqaly shapan kimegen» Bókeihannyń ómir-deregi tunyp turǵan qundy entsiklopediia. «1894-1898 jyldarda Reseidiń imperatorlyq geografiia qoǵamy Batys Sibir bóliminiń tolyq múshesi, ári basqarý komitetiniń múshesi, Máskeý aýyl sharýashylyǵy qoǵamynyń Omby bólimshesiniń tolyq múshesi, F.A.Brokgaýz ben I.A.Efronnyń qurastyryp shyǵarǵan entsiklopediiasynyń redaktsiia alqasynyń múshesi retinde osy ujym jaryqqa ázirlep shyǵarǵan 22 tomdyq «Jańa entsiklopediialyq sózdiginiń» turaqty avtorynyń biri.
1908-1910 jyldary «Sibirskie voprosy» ǵylymi-pýblitsistikalyq jýrnalynyń avtory, 1922-27 jyldary Máseýdegi KSRO halyqtarynyń Ortalyq baspasy Qazaq redaktsiiasynyń ádebi qyzmetkeri, Sankt-Peterbordyń memlekettik ýniversitetiniń professory, 1926 jyly KSRO Ǵylym akademiiasynyń odaqtas jáne avtonomiialy respýblikalardy zertteý jónindegi arnaiy komitetinde Qazaqstan boiynsha turaqty sarapshy.
1896-1927 jyldary Qazaq dalasynda jumys atqarǵan tórt birdei ekspeditsiiasynyń jumysyna qatysady. 1917 jyly «Qazan búligine» deiin «Tobyl» ekspeditsiiasy men F.A.Sherbina jáne S.P.Shvetsov basqarǵan statistikalyq jáne ekonomikalyq ekspeditsiiaǵa tikelei aralasqan.
Keńes Ǵylymi akademiiasynyń akademigi S. P. Shvetsov qazaq ǵalymyna 1928 jyly bergen minezdemesinde Álihannyń patsha zamanyndaǵy jáne keńes dáýirindegi ǵylymi ekspeditsiiada atqarǵan qyrýar eńbegine asa joǵary baǵa bere kelip, Bókeihannyń patsha zamanynda da, keńes ókimeti dáýirinde de Qazaq ólkesi jáne qazaq óneri men mádenieti týraly talai qundy ǵylymi-tanymdyq eńbekke keńesshi bolǵanyn jazady.
Álekeń 1926 jyly burynǵy Adai oiazy, qazirgi Atyraý, Mańǵystaý oblystaryn zerttegen KSRO Ǵylym Akademiiasynyń antropologiialyq ekspeditsiiasyna qomaqty úles qosqan.
Jalpy, Álihan Nurmuhamedulynyń Mańǵystaý jerine barǵan sapary týraly sońǵy shyqqan 9-tomdyq shyǵarmalar jinaǵynda egjei-tegjeili baiandalmaǵanmen, bizdiń qolymyzǵa túse qoimaǵan tarihi qujattardan tabamyz degen úmitimiz bar. Degenmen de, ult batyrynyń jeti jurt kelip, jeti jurt kóshken qasietti ólkege ekspeditsiiamen birge barǵan sapary týraly akademik Álkei Marǵulan marqum bolǵannan keiin jaryq kórgen esteliginde bylaisha sýretteidi: «Sol 1926 jyly Mańǵystaýǵa shyqqan jáne bir ekspeditsiia bir ólkeniń ekonomikasyn zertteitin edi. Onyń bastyǵy bizdiń asa qurmetti qandasymyz, bedeldi ǵalym, ekonomist, Leningrad ýniversitetiniń professory Á.Bókeihanov bolatyn. Adailar Bókeihanovtyń halqynyń aldyndaǵy orny tolmas qyzmetin tani biledi eken. Sondyqtan, ony asa joǵary dárejede qurmettedi».
Tárbiesi táýir, ózindik ustanymy bar otbasynda ósken Álihannyń kóksegen armany – bilim alyp, eline qyzmet jasaý bolatyn. Aýyldyq mektepten musylmansha hat tanyǵan balanyń orys-qazaq bastaýysh mektebinde oqyǵan jeri – Qarqaraly. Armannyń qanatynda qalyqtaǵan oǵan taǵdyrdyń bergen syiy – Omby tehnikalyq ýchilishesin bitirgen soń, Resei jerine sapar shegýi. Oqshaý turǵan eldik múddeni oqyp, bilý úshin joǵary bilimniń asa qajettigin túsinip, 1890-1894 jyldar arasynda Sankt-Peterbordaǵy orman institýtyn, imperatorlyq ýniversitetiniń zań fakýltetin bitirip, eki mamandyq alyp shyǵady. On tórt jyl Ombyda qyzmet jasaýy – meńgergen bilimin el qajetine jumsaýy dep túsinemiz. Álihan qazaqtyń elin, jerin, sýyn qalai ómir súrýin bilý úshin aralaǵan. Qala turǵyzyp, egin salyp, bala oqytyp, bai, kedei demei-aq, jetkizemin degen oi kezip, jete almady. Ómirin qazaq qylamyn dep sarp etken.
Jastaý kezinde internatta oqyp, kópshil bolyp ósken Bókeihannyń táýir kóretin eki adamy – Ahmet Baitursynuly men Maǵjan Jumabaev. Qalamynyń qýatyn halqyna arnaǵan ult ziialylaryn dos etken – ortaq múdde, ortaq pikir, bir tilek. 1913 jyly Orynborda Bókeihan bastap, Ahmet pen Mirjaqyp qostap, «Qazaq» gazetin shyǵara bastaǵan tusta: «Dúniejúzinde bolyp jatqan áńgimemen tanystyryp, el qylmaq edi, Álekeń» degen shynaiy pikir osy kezde aitylsa kerek. Qazaq ziialysy Álihan Bókeihan uiymdastyrǵan «Qazaq» gazetiniń alǵashqy sany 1913 jyly 2 aqpanda jaryq kórip, Nikolai patsha taǵynan taiǵan soń, osy azamattyń usynysymen «Saryarqa» gazeti dúniege keldi. Munan basqa «Temirqazyq, «Sholpan» jýrnaldaryn shyǵardy. 1906-1907 jyldary «Irtysh», «Omich», «Golos stepi» gazetteri Bókeihannyń redaktorlyǵymen shyǵyp turǵan. Sol tárizdi «Áiel teńdigi», «Sáýle», «Jańa mektep» jýrnaldaryn uiymdastyrýǵa kómegi tigen. Bókeihannyń qalamynyń qýatty, isiniń shiraq bolǵandyǵyn onyń bir emes, birneshe basylymdarǵa maqala, ǵylymi jumystaryn jariialaýy naqty dálel. 1895-1903 jyldary «Stepnoi krai» gazetimen ǵana shektelmei, ózge oblystyq, aimaqtyq gazet-jýrnaldarǵa, ǵylymi jinaqtarǵa jii jazyp turady. «Týrkestanskie vedomosti», (Tashkent), «Kirgizskaia stepnaia gazeta», «Dala ýalaiatynyń gazeti», (Omsk), «Semipalatinskie oblastnye vedomosti», «Semipalatinskii listok» gazetteri men «Rýsskoe bogatstvo», «Rýsskaia mysl» jáne «Jizn» jýrnaly, «Pamiatnaia knijka Semipalatinskoi oblasti» anyqtamasy, (Semipalatinsk), «Izvestiia Zapadno- Sibirskogo otdela» I.R.G.O. (Omsk), «Zapiski Semipalatinskogo Podotdela Zapadno-Sibirskogo Otdela I.R.G.O.». (Semipalatinsk) syndy ǵylymi jinaqtary bar.
1905 jyly «Halyq bostandyǵy» partiiasynyń S.Peterbordan shyǵatyn «Rech», «Slovo», «Syn Otechestva», «Nasha jizn» gazetterimen jaqyn aralasa bastaidy. Alystan boljap, keleshektiń kókjiegine kóz júgirtken qairatker ult muratyna kiretin eń basty igilikterge asa mán berýdi esten shyǵarmaǵan. Álekeń saiasattyń dúrbeleńinde júrip, ana tildiń aqsamaýyna, ulttyq folklor bulaǵynyń tartylyp qalmaýyna, ádebiettiń órkendeýine nazar aýdaryp, aqyl-keńesin berip otyrǵan. «Bizde munan buryn roman jazylǵan emes. Mir Iakýb romany «Baqytsyz Jamal» – kishkentai ǵana kitap. Men muny «Qazaq»-qa syn jazbaq bolyp, qolǵa alyp edim. Eki juma otyrdym. Bul – meniń buryn qylmaǵan isim edi. Sonan ba, joq, syn óneri mende joqtyqtan ba, ony oqýshylar biler. Mádeni jurtta kórkem kitap jazyp otyratyn Ahmet, Mir Iakýb gazetanyń ýaq isine esil ǵumyryn bailap otyr. Bilgendi qylam degenge jurt keregi qoiyp jatyr ma? Shahkárim, Ahmet, Mir Iakýb (bular Apolonnan bata alǵan joq) jerge tústi demese, men synshy faryzyn ótkerýge qul boldym» dep jazady Ǵali-han 1915 jyly Samar qalasynan.
Ult janashyry óziniń azamattyq beinesin tek qoǵamdyq-saiasi kúresterde ǵana emes, tarih, ádebiet salasynda da kórsete bildi. Buǵan jýrnalist, pýblitsistiń ejelgi dáýir ádebietiniń, orys klassikteriniń shyǵarmalaryn qazaq tiline aýdarýymen qatar, halyqtyq aýyz ádebietiniń júgin qosa kótere júrýi aiqyn dálel. «Qobylandy», «Er Tarǵyn», «Qozy Kórpesh-Baian sulý», «Qalqaman-Mamyr» jyrlaryna óńdeý engizip, kitap etip basyp shyǵarýǵa jumystandy. Sol ýaqytta qazaq, orys tilinde shyǵatyn basylymdarǵa el múddesiniń terezesine teń keletin júzdegen dúnielerdi jazýy – mańdaidy terletken qýatty qalamynyń kúshi ekendigi aqiqat. Álekeńdi basylymdarǵa jaqyn júretin kópshiliktiń jýrnalist, kósemsózshi ataýy da sondyqtan bolar.
Dala jáne Túrkistan ólkelerine bólingen tórt ǵylymi ekspeditsiianyń jumysyna qatysyp, qazaqtyń jerin, áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdaiyn, aýyl sharýashylyǵyn, tabiǵat bailyǵyn zertteýshilerdiń ishinde bolyp, mol tájiribe jinaidy. Talaptanyp alǵan biliminiń nátijesi osy kezde kádege asyp, gazet betinen túspeitin. Bilgeni, kóńilge túigeni týraly birneshe ǵylymi monografiia jazyp, ondaǵan ocherkterdiń avtory atanady. Ózi tóre tuqymy bolǵanymen, kózqarasy, oi-tanymy qarapaiym halyqtyń ortasynda qalyptasqan Álihan Bókeihanulynyń bilimdiligi sol ekspeditsiia synaǵynan súrinbei ótip, qazaq eliniń bilimdi sarapshysy dep atanýy. Eljandy bolyp ósken azamattyń alǵashqy saiasi kózqarasyn qalyptastyrǵan birinshi orys revoliýtsiiasy. Ǵylymi jumystarymen qatar pýblitsistikany meńgergen ol qoǵamdyq-saiasi ortanyń qazanynda birge qainady. Bir-birimen qabysqan tirlik, eldik múdde, qoǵamdaǵy qaishylyq – qalai bolǵanda da alashtyń arda týǵan ulyn bir mezet te toqtata almady. Alda turǵan azattyq úmiti ony ilgeri jetektedi de otyrdy. Qanmen berilgen qasiet shyǵar, basyna tóngen qaýipten, jaqyn júrgen qaterden qaimyqpaǵan.
Atqarǵan qai jumysynyń, jasaǵan qai eńbeginiń ishi-tysyn aqtaryp qarasańyz da, shalalyqtyń qisyny joq. Suńǵyla pikir, keleli oi, bilimdi júrekten shyqqan dúnieler. Qandai qiyn kezde de, keń qimyl jasaýǵa kelmeitin tar ýaqytta da birneshe jumysty atqara júrip, jańa ideialardy oilap tabady. Shiraq kóńilden týǵan shymyr oidyń shiyrshyq atyp, kózdegen jerinen jaryp shyǵatyny da sodan shyǵar. Qoǵamnyń oily, qyrly, soqpaqty, tastaqty jerlerimen júrip kele jatyp, qazaqtyń qamyn ǵana emes, kúlli musylman jurtshylyǵynyń jai-kúiin oilap, muńaiady. Patsha úkimetiniń otarlaý saiasatyna qurban bolǵan elderdiń muńy – Bókeihannyń muńy edi. Ózin týǵan ulttyń azattyǵyn armandap, sol is-qimyldyń sońyna shyraq alyp tústi. Aldyńǵy armannyń mańdaiynan kún týǵanymen, sońynyń basyn qara bult shaldy. Álekeń óz isine ókingen joq, bas saýǵalap, qashqan da joq. Elimen birge bolyp, el armanynyń sońynda ózin qurbandyqqa shaldy. Qarapaiym halyq – onyń jany edi, janyn solarǵa berip tyndy. Esil erdiń sońynda «Álekeń baishyl emes, kedei, nashar jaǵynda bolatyn adam» degen shyndyqtyń ainasózi qaldy.
Patshanyń qara jumysqa qazaqtan adam jinaý saiasatyna aralasyp, biraz máselelerdiń basyn sheshýge Álihannyń da qosqan úlesi zor. El arasyn ýshyqtyryp, áýre-sarsańǵa salǵan qozǵalystyń túbin tanyp, bilmei nemese túsinbei óre túregelgen halyqtyń arynyn basý – qiynnyń qiyny bolǵany ras. Osy tusta qazaqtyń arda týǵan zerdeli uldary osy bir «qym-qiǵash istiń» basy-qasynda bolyp, eldiń eńsesin ezgen birtalai máselelerdi sheshýge muryndyq bolady. Álekeń el aralap, Torǵai oblysy, Torǵai oiazy, Qabyrǵa bolysynda, Aqtóbe, Yrǵyzda, Adaida bolady. «Jumysqa baryńdar, tóbelespeńder, qashpańdar! Ózim sendermen birge bolamyn» dep, qara jumysqa alynǵandarmen birge Belarýs jeriniń Kúnbatys maidanynda qaraǵai kesip, jumys jasaidy. 1917 jyldyń aqpan aiynda patsha taqtan qulaǵan soń, qara jumysqa jegilgenderdi Aspandiiar Kenjin bastap, elge alyp keledi. Bir aita keterligi, Bókeihan bul kezde Petrogradqa shaqyrylyp, ýaqytsha úkimettiń Torǵai oblysyndaǵy komissary ári Túrkistan ólkesin basqaratyn Túrkistan komitetiniń múshesi bolyp taǵaiyndalǵan bolatyn. Maidan jumysyna Mirjaqyp Dýlatov ta qatysady. Al, Ahmet Baitursynov qara jumystaǵy 19-31-jastaǵy qazaqtardyń hal-jaǵdaiyn, dúnieniń habaryn jazyp, Orynborda bir top serikterimen birge «Qazaq» gazetin shyǵarýmen shuǵyldana júrip, bylai dep jazady:
«…Qazaqtardyń tamaǵy jaqsy. Olardyń bir riza bolyp turǵany-ózderine jylqy soiyp berýge ruqsat bergendigi. Jigitter doktor, feldsherler jaqsy qaramaidy, tyńdamaidy, jek kóredi dep zarlaidy. Mundai oqiǵalar bolǵan: aýrýhanadaǵy naýqas qazaqtar ólgende, joldastaryna bildirmesten, mollaǵa habar bermesten kóme salǵan, munysy – barlyq qazaqtyń dini namysyna tietin is. Qarap turǵan ákimder jigitterdiń jumysyna yrza. Biz buǵan artyq qýandyq» (Ǵalihan, Myrzaǵazy, Tel, Musa, Hasen, 1917 jyl, Kúnbatys maidany).
Ózi ustanǵan baǵytynan aýytqymaǵan ult janashyry úlken-úlken minberlerden ult máselesine qatysty til, din, táýelsizdik týraly salmaqty áńgimelerin aityp júrýden taisalǵan emes. Óz ortasyna sol kezdegi qazaqtyń oqyǵan, kózi ashyq Ahmet Baitursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Jaqyp Aqbaev syndy ziialy azamattaryn toptastyryp, «Alash» qozǵalysyn uiymdastyrady. «Partiia urany desek, babamyzdyń «Alash» uranynan artyq urandy izdesek te taba almaimyz. Sóitip, qazaq saiasi partiiasynyń atyn «Alash» qoiý – oilap, áýre bolmastan aýyzǵa túsip tur». Bul – Bókeihannyń 1917 jyly Orynborda jazǵan óz sózi. Mine, osy ýaqyt Álihan Bókeihannyń qoǵamdyq-saiasi tartysqa ábden bet burǵan qiyn kezeńderi. «Alash» partiiasy – qazaqtyń tuńǵysh ulttyq-demokratiialyq partiiasy. Onyń kózdegen maqsaty – halyqtyq máseleler boldy. Partiianyń baǵdarlamasynda partiiaǵa múshe bolǵysy kelgen adam týra joldan taimaityn, shynshyl, ádil, qandai qiyndyq bolsa da, ózine tapsyrǵan jumysty buljytpai oryndaýǵa tiis. Sózi men isi úilespeitin, aitqan ýádesinde turmaityn, jaltaq adam partiiaǵa múshe bola almaidy delindi.
Alash avtonomiiasyn qurý – 1917 jyldyń jeltoqsan aiynda ótken ekinshi jalpyqazaq sezinde qaralǵan on máseleniń eń negizgisi. Sol kezdegi «Saryarqa» basylymynda jariialanǵan maqalada: «Alash oblystaryn qazirgi búlinshilikten qorǵaý maqsatymen Ýaqytsha Ulttyq keńes qurylsyn. Munyń aty «Alashorda» bolsyn. Alashordanyń aǵzasy 25 bolyp, 10 oryn qazaq-qyrǵyz arasyndaǵy basqa qazaqtarǵa qaldyryldy. Alashordanyń ýaqytsha turaqty orny – Semei qalasy. Alashorda búginnen bastap, qazaq-qyrǵyz halqynyń biligin óz qolyna alady» dep jazdy (25 qańtar, 1918 jyl, №29).
Qazaq ziialylarynyń bastamasymen qurylǵan ýaqytsha ulttyq keńeske tartylǵandar – Qazaqstanda turatyn, bilimdi, jan-jaqty, dúnieniń tórt tarabynda bolyp jatqan qoǵamdyq-saiasi ózgeristerden habary bar, san-salaly mamandyq ieleri. Úkimet tóraǵalyǵyna daýysqa túsken úsh azamat – Álihan Bókeihan, Baqytkerei Qulmanov, Aidarhan Turlybaev bolatyn. Nátijesinde, eki qarsylasynan basym túsip, eń kóp daýys jinaǵan Álihan tóraǵa bolyp sailanady. Alash ardaqtysy Bókeihan úniniń biikten estilgen sátiniń biri – osy tus.
Táýelsizdiktiń aq tańyn ańsaǵan «Alash» qozǵalysynyń, «Alashordanyń» ǵumyry qysqa bolǵanymen, tarihtyń taǵylymdy betteri olar týraly tushymdy pikir, tatymdy áńgime aitýdan jalyqqan emes. Ata-babalarymyz, odan qaldy halqymyzdyń mańdaiyna bitken ziialy uldary ańsap, armandap, sol jolda kúresip ótken táýelsizdikke arada 70 jyl ótkende ǵana qol jetkizdik. Adam júregindegi kirshiksiz armandy tat shalmaitynyn eskersek, bolashaqty oilaǵan asyl uldarymyzdyń eliniń azattyǵyn ańsaǵan armandarynyń máńgilik ómir súretindigin moiyndaimyz da. Sonyń bir aiǵaǵy – uly murat jolynda ómir súrip jatqan uly qazaq eliniń búgingi beinesi. Týys-baýyrlarynyń aitýy boiynsha, bir minezben týyp, bir minezben ólgen Álihandai uldyń eli úshin jasaǵan orasan is-qimyldarynyń máni de ózgeshe. Qazaqtyń óz ultyn súiýi – onyń ana tilin, ata dilin, tarihyn, mádenietin, salt-dástúrin, týǵan jerin qadirleýi degen sóz. Ár ult óz jerine ielik etip, eshkimge bodan bolmai, táýelsiz ómir súrýi.
«Atekem meniń ózime birtúrli súikimdi kórinetin, qatty erkeletetin, beinesi kóz aldymda. Uzyn boily, som deneli, iyqty kelgen, óńi qońyr edi, ashyq úlken kózderimen jurtqa qadala qaraityn, kórmekke susty bolǵanmen, jany názik, balajan, jalpyǵa janashyrlyq kórsetetin, qoly ashyq, myrza kisi bolatyn, bireýge jaqsylyq etsem deitin» dep jazdy Mirjaqyp Dýlatovtyń qyzy Gúlnar apai óziniń esteliginde.
Óz dáýiriniń jarshysy bolǵan qazaq basylymdary Álihannyń dosy edi. Ózegin kúidirgen órtti de, júregin aýyrtqan dertti de qalamymen terbep, halqyna jetkizetin. Qandai qiyn kúi keship, jany jaralansa da jeke bastyń jaiyn aitpapty. Bar armanyn, ańsaryn, qiialyn qazaqtyń azattyǵymen elestetken asyl erdiń myna bir haty soǵan aiǵaq: «Súiikti Alashtyń azamaty! Bizdi bul qýanyshqa, bul bostandyqqa jetkizgen kim? Biz kimge boryshtymyz, sony oilaiyq.
Almaqtyń da salmaǵy bar. Jaqsylyǵyna ortaqpyz, jamandyǵynan aýlaqpyz desek, qudaiǵa qas bolarmyz. Orys halqy bostanshylyq jolynda janyn qurban qylǵanda, biz terimizdi qiialyq!
Uiymdasyp, jańa úkimettiń kúsheiýine qyzmet qylalyq. Keshikpei ashylatyn ýshreditelnoe sobraniede hám gosýdarstvennyi Dýmada báigege qosylyp, júlde alyp, halqymyzdyń baq-berekesine jol ashaiyq! (Álihan, Mustafa Shoqaiuly, Mirjaqyp Dýlatuly. «Qazaq» gazeti, №225, 1917 jyl, Orynbor).
«Tektini tekti qýady, tektini jaqsy týady» demekshi, alashtyń Álihanynyń shyqqan tegi – qazaqtyń sońǵy handarynyń biri – Bókeihannan órbidi. Bókeihannyń tórtinshi urpaǵy sanalatyn Nurmuhamed – Álihannyń ákesi.
«Bókeihannyń bes áielinen toǵyz ul týǵan desedi. Sonyń biri – Sultanǵazy. Sol dáýirde arǵynnyń árbir eliniń ózderine tán tóreleri bolǵan eken. «Tóresi bar eldiń tóbesi bar» degen sóz sodan qalsa kerek. Álteke-Sarymnyń tóresi atanǵan Bókeihan balasy Sultanǵazy oqyǵan, bedeldi, patsha armiiasynyń polkovnigi shenin alyp, áskeri tulǵaǵa ainalǵan, Qarqaraly óńirine yqpaldy adam bolypty. Sultanǵazy Toqyraýyn boiyndaǵy bas Saryterekti jáne búgingi Aqtoǵai aýyly ornalasqan Shatyrsha men Josaly ańǵaryn, osy jerlerge Saryterektegi kúmis terekter men Aqtoǵaidaǵy aqqaiyńdardy tuqymynan qoldan otyrǵyzdyryp, óziniń úlken balasy Daiyr tóreshige enshige bergen degen ańyzǵa ainalǵan aqpar da el aýzynda. Aqtoǵai ataýy sol ekpe qaiyńdardan bastalǵan» (Tuńǵyshbai Muqan, «Toqyraýyn tynysy», 2015 jyl).
Qabaǵy qatty bolǵanmen, qaiyrymy mol azamattyń yqylasy týǵan topyraǵynan alys ketpegen. Jeltaýdaǵy áke beiitiniń basyna Eýropa betinen samyrsyn ákelip, otyrǵyzýynyń ózi sirek qaitalanatyn, ónegeli is. «Osy samyrsyn aǵashy qyr ústi bolsa da kúni búginge deiin jaiqalyp ósip tur. Basynda egilgen úsh aǵashtyń biri ótken ǵasyrdyń elýinshi jyldarynyń basynda shabylyp tastalǵan» dep jazdy baspasóz betteri.
«Ákemiz, aǵamyz qurǵan halyqtyń, ataq, dańqy óshpesin dep, túrki halqy úshin, túnde uiyqtamadym, kúndiz otyrmadym, qyzyl qanymdy tóktim, qara terimdi aǵyzdym, kúsh-qýatymdy aiamadym» dep, Kúltegin babamyz aitqan qiian-keski kúresti taǵdyr «Alash» qozǵalysynyń kóseminiń mańdaiyna jazylypty. Eldiń qamyn oilap, ulttyń aryn oilap, ádildik pen qiianat judyryqtasqan zamanda qairan ul 1917 jylǵy tóńkeriske deiin 7 ret tutqyndalyp, 4 aidan segiz aiǵa deiin túrmede otyryp, eki ret aidaýda bolǵan. Saiasi ómiriniń Samarada segiz jylyn, Máskeýde on bes jylyn sarp etken. Alashtyń mańdaiyna bitken dara tulǵa, daraboz ulynyń kúńirenip ótken ómiri, mine, osyndai!
«Jaqsynyń aty ólmeidi, ǵalymnyń haty ólmeidi». Bul – qazaq sózi. Tartysty taǵdyrdy ómirine serik etip, sońǵy demi úzilgenshe elim, halqym dep ótken alash ulynyń zor daýysy kóziniń tirisinde elge áigilenip, qadirlengenin sol dáýirden bizge jetken aqyn, jazýshylardyń shyǵarmalarynan kóremiz. Shyndyqtyń shyrǵalańynda júrip, basyna qandai qýǵyn-súrgin týsa da el-jurtynan bir sát te ajyramaǵan Bókeihanǵa 1905-1908 jyldarda aqyn Kópbai Jantaiuly mynadai arnaý shyǵarǵan:
Qaraǵym, jalǵyzymsyń qazaqtaǵy,
Ul týmaq sendei bolyp az-aq taǵy.
Ógiz ólip, bolmasa arba synyp,
Ómiriń ótken jansyń azaptaǵy.
Sol tárizdes óleńniń biri, Álekeń 1917 jyldyń 13 jeltoqsanynda Alashorda ulttyq-territoriialyq avtonomiiasynyń tóraǵalyǵyna sailanǵanda Sultanmahmut Toraiǵyrovtyń júrek-jardy sálemi bylai bolyp óriledi:
As-Salaýmaǵaleikúm, danyshpanym,
Qamyn jep musylmannyń alysqanym.
Kóp aidyń kórmegeli júzi boldy,
Júrmisiń esen-aman arystanym!
Árine, týǵan ultynyń qamyn qara basynan biik qoiǵan uldar neken-saiaq. Sonyń biri jáne biregeii Álihan Bókeihannyń ózi edi. Uly tarihi tulǵany zertteýshiler qazaq tarihynda asa sirek kezdesetin bul azamatqa: «Ulttyń bolashaǵy úshin kirshiksiz qyzmet jasaǵan dara tulǵa» dep baǵa bergen. Onyń ómir-derekterin, qundy shyǵarmalaryn qurastyrýshy: «Álihan tórtkúl dúnieni dúr silkindirip ótken Shyńǵys hannyń 23-urpaǵy, tóre tuqymynan bola tura, Qasym han, Abylai han, Bókei han, Kenesary syndy halqy aq kiizge kóterip, han taǵyna otyrǵan emes, onyń zamany ótti-ketti» dep oi qorytady.
Al, «…Qyraǵy qiia jazbas suńqarym-ai,
Qajymas qashyq jolǵa tulparym-ai,
Úiilgen ólekseni órge súirep,
Shyǵarmaq qyr basyna ińkárim-ai!» – dep jyrlaǵan Ahmet Baitursynovtyń óleńi nemese «Álihan – kósemderdiń kósemi» degen kesimdi sózi búgingi jýrnalisterdiń Álekeń týraly jazǵan shyǵarmalarynyń tuǵyryna ainalǵaly qashan. Al, Sáken Seifýllin: «Semeide Álekeńdi el qudaidan surap alǵan jalǵyzdai quttyqtady» dese, uly qairatkerdiń eńbegine japon eliniń ǵalymy Ýiama Tomohiko: «Álihannyń kózqarasynda progressivtik jáne eýropashyldyq ideiasymen qatar, qazaq dástúrin, qazaqtyqty saqtap qalý ideiasy bolǵan» degen qurmetin bildiredi. «Alash» qozǵalysyn tiianaqtap zerttegen ǵalym M.B.Olkott: «…kir jýyp, kindik qany tamǵan jerine degen quqyn moiyndamai, onyń barlyq jer-sýyn qazyna menshigi nemese «orys patshasynyń menshigi» dep jariialaǵan otarshyl ákimshiliktiń ult antoganizmi saiasatyn batyl áshkereledi» degen qorytyndy shyǵarady.
1960-jyldardyń sońynda qazaqtyń tuńǵysh matematika professory, aǵartýshy ustaz ári kórnekti qoǵam qairatkeri Álimhan Ermekov Álekeń týraly: «Ol kisi S.Peterbordyń Orman institýtynyń ekonomist fakýltetin támamdaǵan. Zań fakýltetine Leninmen qosa eksternat bolyp, emtihan tapsyrǵan. Tereń dariia – muhit bilimdi ǵalym bolatyn. Shetelderdiń toǵyz tilinde erkin sóilep, jaza biletin… Biz onymyzdyń aqyl-oiymyz Toqyraýyn ózenindei edi de, Álekeń Balqash kólindei dariia edi ǵoi» degen sipattama beredi. «Ár zamannyń ózindik kókeitesti máseleleri bolǵan. Álihan Nurmuhameduly men onyń serikteri ómir súrgen dáýirde qazaq qoǵamy aldynda turǵan eń ózekti másele – ulttyq teńdik, saiasi bostandyq edi.
Álihan Bókeihan máselelerdiń joqtaýshysy ǵana emes, búkil qazaq eliniń saiasi qairatkeri retinde osy kúres jolyndaǵy kósh bastaýshysy da boldy. Uly qairatkerdiń sońyna ergen inileriniń biri – qýdalaýdyń taǵy bir qurbany – Júsipbek Aimaýytuly oǵan arnaý sózinde: «Qarańǵyda qan jylap, qańǵyrǵan kúnde basyńdy qazaq jolyna qurban qylǵan aǵamyz, asqar belimiz! Ómirińde júrgen jolyń bizdei inilerińizge jaǵyp qoiǵan shamshyraq» degende, asyra aityp qatelesken joq edi» dep jazdy belgili tarihshy Mámbet Qoigeldiev.
«Keńestik bilikti súigen emespin, biraq – moiyndaýǵa májbúrmin» dep sottaǵy sońǵy sózin aitqan, el basyndaǵy saiasi tartystyń qurbany bolǵan asyl er 1937 jyldyń 27 qyrkúieginde atý jazasyna kesiledi. Kózi tirisinde «Qazaqtyń eshnársesin almaimyn. Ólgende 2,5 metr kez jer kerek» degen qazaqtyń daraboz ulyna týǵan jerdiń topyraǵy da buiyrmai, súiegi Máskeý jerinde qaldy. Asyra silteýdiń qandy quryǵyna iligip, armanda ketken Alash qairatkeri 1955 jyldyń 8 qyrkúieginde aqtaldy.
Halqyna bergen ýádesin jutpai, perzenttik paryzyn ótep ketken Álihandai aiaýly ulǵa qandai qurmet kórsetilse de, kóp emes. Óitkeni, Álihan júrip ótken joldyń ústinde qazaqtai dana halyqtyń qundy tarihy, ómir-taǵdyry, azattyqty ańsaǵan qiyn-qystaý jyldary jatyr. Odan tarihty sóiletip, jazyp, oqyp biletin búgingi urpaq elin, jerin qalai súiý kerektigin, ultyna qalai qyzmet jasaý qajettigin, halqyna qalai qorǵan bolý kerektigin úirengen bolar edi. Tarihtyń tamyrynda jatqan tarihi tulǵalardyń isin oqyp, bilimin tani tússe, halqynyń patrioty da solar dep uǵar edik.
Biyl ata-babalarymyz ómir boiy armandap ótken uly Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyǵy men Bókeihannyń 150 jyldyq toiynyń qatar kelýi bir ǵajaiyptyń keremet týyndysy tárizdi. Azattyqty ańsaǵan arda ul men onyń kórmei ketken armandy toiy bir-birimen úndesip, úilesim taýyp jatsa, kóńilge qonǵan qýanyshtyń meiirim tapqany da. Osy yńǵaida Alash úshin qyrýar is tyndyryp, el táýelsizdigin armandaýmen ǵumyr keshken ardaqty azamatqa eli nendei qurmet kórsetti degen suraqtyń týýy zańdylyq. Qazaqstannyń ońtústik astanasy – Almatydan, elordasy – Astanadan, jáne taǵy basqa qalalardan er esimine laiyqty kóshe ataýlarynyń berilgeni búgingi urpaqqa belgili jait. Taǵy bir aty eskirmeitin, ómiri óshpeitin qundylyq – qoǵam jáne memleket qairatkeriniń 9 tomdyq shyǵarmalar jinaǵynyń 2013 jyly jaryq kórýi. Bir qýantarlyq jait – arada salmaqty úsh jyl ótse de, asyl erdiń osy jinaqtarynyń qoldan-qolǵa timei oqylýy.
Synaptai syrǵyǵan jyldar tizbegi biraz oqiǵalardy óz aǵysymen tarih qoinaýyna batyryp jiberýi múmkin. Biraq, Alashtyń ardaqtysyna ainalǵan ójet minez, er kóńil, ultjandy Bókeihannyń tarih qoinaýyna súńgip ketýi múmkin emes. Olai deitinimiz, biz – qazaqtyń balasy Álihan armandap ótken Azattyqtyń kók bairaǵynyń astynda ómir súrip otyrmyz. Sondyqtan, kók bairaq kókten jelbiregen saiyn, Bókeihannyń esimi de biiktei túspek! Biylǵy toiǵa jasalatyn igilikter – aldymen el batyrynyń Máskeýdiń Danskoi qorymynda jatqan topyraǵyn týǵan eli Qazaq jerine qaita jerlese, eń bir izgilikti is atqarylǵan bolar edi. Osy mazmundas sharalardyń qatarynda Alash ulynyń kindik qany tamǵan jerindegi bir qalaǵa onyń esimin berý, joǵary oqý oryndarynyń úzdik stýdentterine, qalamy júirik jýrnalisterge Bókeihan atyndaǵy stipendiia, grant taǵaiyndaý, er esimine laiyqty kino túsirý, Máskeýdiń muraǵattarynda kómilip jatqan qoljazbalaryn, derekti shyǵarmalaryn taǵy bir jiti kózben qarap, jinaqtaý, estelikter uiymdastyrý, qazaq jastaryna keńinen nasihattaý keler kúnniń enshisinde. Shynynda da, «Qyr balasy, el aǵasy, qazaqtyń bolǵan panasy, jel jaǵynda qalasy, umyta ma, Álihandy, bul qazaqtyń balasy?!».
Endeshe, eldik murattarymyzdyń baǵyn jandyryp, baǵasyn bileiik. Sol muratty igiliktiń biri – Álihan toiy. Qazaq memleketiniń ózge elderge maqtanyp kórsetetin muratty is-sharalarynyń biri – osy toi IýNESKO deńgeiinde tamasha toilanyp, ádemi kórinis tabady degen úmittemiz.
«Qazaq» gazetine jazǵan bir maqalasynda Álekeń: «Bir halyq óziniń tarihyn bilmese, bir el óziniń tarihyn joǵaltsa, onyń artynsha ózi de joǵalýǵa yńǵaily bolyp turady. Dúniede óńge jurttar qatarynda kim qor bolmaityn, tuqymym quryp qalmasyn degen halyq óziniń shejiresin imani dárejesinde uǵyp, bilýge tiis bolady» – dep tolǵaǵan eken. Danyshpannyń osy bir kemel sózi búgingi qazaq eline arnap aitylǵandai.
Ómirzaq OZǴANBAEV, professor.
.jpeg)