الاشتىڭ ارداقتى ۇلى (قۋعىندا ٶتكەن عۇمىر)

 

بيىلعى جىلدىڭ راۋانداپ اتقان بٸر تاڭىنىڭ شۋاعى قازاقتىڭ بٸرتۋار ۇلى, قوعام جەنە مەملەكەت قايراتكەرٸ ەليحان  بٶكەيحاننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا تٷستٸ. ولاي دەيتٸن سەبەبٸمٸز, ۇلى تاريحي تۇلعانىڭ ايتۋلى مەرەكەسٸ يۋنەسكو كٶلەمٸندە تويلانباق. حالىقارالىق ۇيىمنىڭ كەزەكتٸ 38-شٸ سەسسيياسىندا قابىلدانعان قاۋلىدا وسىلاي دەلٸنگەن. كٶزٸ تٸرٸسٸندە: «تٸرٸ بولسام, حان بالاسىندا قازاقتىڭ قاقىسى بار ەدٸ, قازاققا قىزمەت قىلماي قويمايمىن» دەگەن سٶزٸن ٸسٸمەن دەلەلدەپ كەتكەن, ەسٸمٸ ەل اۋزىندا اڭىزعا اينالعان تۇلعا ەليحان بٶكەيحاننىڭ قىم-قيعاش تاعدىرلى جولى ٶزٸ سٷيگەن قازاعىنىڭ كٶز الدىندا سايراپ جاتىر. ول جٷرٸپ ٶتكەن جولداردىڭ شىر­عالاڭى – قازاقتىڭ ازاتتىعىن اڭساۋ, تەۋەلسٸزدٸككە ۇمتىلعان قازاق ەلٸنٸڭ قيىن ۋاقىتتارىمەن بايلانىستى بولاتىن. ماڭدايىنا جازىلعان تاعدىرى بولار, بٸلٸممەن قارۋلانعان ۇلتجاندى ازاماتتىڭ ٶمٸر سٷرگەن دەۋٸرٸ – ەل باسىنا قيىن-قىستاۋ كٷن تۋعان, الماعايىپ زاماننىڭ اۋمالى-تٶكپەلٸ تۇستارىمەن ساباقتاس. تٶرە تۇقىمىنىڭ تٶرٸندە تۋىپ, تٶرەنٸڭ ەسٸگٸندە جٷرگەن قۇل-قۇتاننىڭ قامىن ويلاۋ-تەك ەليحانداي ابزال ازاماتتىڭ بويىنا قونعان ٶزگەشە قاسيەت تەرٸزدٸ. ادام ادامعا ۇقساعانىمەن, ٶزگەدەن ايرىقشا كٶرٸنەتٸن مٸنەزٸمەن نە قىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدٸ. بالا ەليحاننىڭ دا ٶزگەلەردەن ەرەكشەلٸگٸ, ونىڭ ادالدىعى, جالعان سٶيلەمەۋٸ, كٸسٸ قاقىسىن جەمەۋٸ تەرٸزدٸ جاقسى قاسيەتتەر. ۇلتىن سٷيگەن جٷرەكتٸڭ ٶز ارناسىنان اۋىتقىماي, ۇلتىن سٷيٸپ ٶمٸردەن ٶتۋٸ ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ باسىنا قونا بەرمەيتٸن باق. 

«ەليحاننىڭ  شەشەسٸ بەگٸم حانىم كەستە­شٸ, ويۋشى, سىزۋشى, ول ۋاقىتتا مەشينە جوق, قولمەن ٸستەيدٸ. قايىرىمدى, ناشارلاردىڭ كيٸمٸن ٸستەپ بەرەدٸ. قولىندا جەتٸم-جەسٸر, ناشار ادامدار جٷرەدٸ. بورامبايدىڭ مىلعاۋى يۋسۋف, بايعابىلدىڭ مىرزابەگٸ سيياقتىلار. جەتٸم بالالارعا مۇسىلمانشا وقۋ وقىتادى, كيٸمدەرٸن جۋىپ, جاماپ بەرەدٸ,…ەركٸمنٸڭ كيٸمدەرٸن تٸگەدٸ, ولار وتىن ەكەپ بەرەدٸ, تاماق ەكەپ بەرەدٸ. جولداسى – مىقان تٶرە قازاقتىڭ اتقامٸنەر پىسىعى, يت جٷگٸرتٸپ, قۇس سالادى. 

…ەليحان وقۋدان كەلٸپ جٷرگەندە جىلقىعا جاۋ تيٸپ, تٶبەلەسٸپ, باسىن جارعىزىپ, جىلقىنى  ايىرىپ العان. 15 جاسىندا 1880-ٸنشٸ جىلى «جەتٸ اياز» دەگەن سۋىقتا ەكە­سٸمەن اڭعا بارىپ, بٷركٸت سۋىقتان جوعارى ۇشا الماپتى. ەكٸ تٷلكٸ العىزىپ قايتىپتى, قاراٷڭگٸر, اپاقاي دەگەن جەردەن».

مٸنە, بۇل – ەليحاننىڭ تۋعان ٸنٸسٸ سما­حان­نىڭ ەستەلٸگٸ.

تابيعي جاراتىلىسىنان ەرەكشە بولىپ تۋعان ەليحان نۇرمۇحامەدۇلىنىڭ ٶمٸر سٷرۋ داعدىسى, قوعامعا دەگەن كٶزقاراسى, تٸپتٸ, باسقاشا. سەگٸز قىرلى, بٸر سىرلى تالانتتىڭ تۇلابويىندا زور بٸلٸم مەن ٷلكەن ٶنەردٸڭ تاۋسىلماس داريياسى اعىپ جاتقانداي. ول جٷرگەن جەردە ەدٸلدٸك كٷرەسٸنٸڭ جالىنى شارپىماعان, اقيقات ٶرتٸنٸڭ قارپىماعان ايماعى جوق. قازاق تٷگٸلٸ, ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ ٶزٸن تامسانتقان تۋا بٸتكەن تەكتٸلٸك, تاسىعان تالانت, تەلەگەي-تەڭٸز بٸلٸم, قارىمدى قابٸلەت, كٶزسٸز ەرلٸك, تاباندى تاپقىرلىق, اينىماس سٶز, سەمسەر سەرت, شالت قيمىل, كٶكجال مٸنەزٸمەن تاڭعالدىرعان ٶر داۋىستى دالا ۇلىنىڭ ەلٸ ٷشٸن جاساعان ەڭبەگٸ ۇلان-عايىر. وقي تٷسكەن سايىن تەرەڭ ويدىڭ قۇشاعىنا كٸرٸپ, تۇڭعيىعىنا باتا تٷسەسٸڭ. سوعان قاراعاندا ەليحان تاعدىرىنىڭ ەلٸ دە شەشٸلمەگەن جۇمباعى كٶپ سيياقتى… 

ەليحان تۋرالى ايتىلعان ەستەلٸكتەردٸڭ اڭىز ەمەس, اقيقات ەكەندٸگٸنە ۋەج ايتاتىن مۇراعات جەتٸپ ارتىلادى. تولايىمدى بٸر تۇجىرىمعا اينىتپاي دەلەل بولاتىن بٸر سۋرەت سونىڭ ايعاعى. ايتىلعان سٶزدٸ تٷسٸرگەن سۋرەت راستايدى. بۇل دا بولسا, تەۋەكەلگە دەنەكەر, دەتكە قۋات, كٶڭٸلگە جۇبانىش.تالعامپاز جاستىڭ ٶمٸردە بولىپ جاتقان قوزعالىستى قالامىنا ٸلٸپ, گازەتكە بەرۋٸ, تٸپتٸ, ەرتە, 1889 جىلدان باستالعان. ومبى تەحنيكالىق ۋچيليششەسٸ ستۋدەنتٸنٸڭ «وسوبوە پريباۆلەنيە ك اكمولينسكيم وبلاستنىم ۆەدوموستيام» گازەتٸ مەن ونىڭ قوسىمشاسى رەتٸندە شىعاتىن «دالا ۋالاياتى گازەتٸندە» ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ جارييالانعان 8 ماقالاسى سونىڭ ايعاعى. ال, بٷگٸنگٸ باسپاسٶز بەتٸندە كٶپ ايتىلا بەرمەيتٸن باس رەداكتورلىق قىزمەتٸ ۇلت باتىرىنىڭ تاعى بٸر قىرىن تانىتقانداي. «الاش» قوزعالىسى مەن پارتيياسى كٶسەمٸنٸڭ باس رەداكتورلىعىمەن شىققان كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن بٸر كەرەمەتتٸڭ كٷشٸمەن امان-ەسەن ساقتالعان «يرتىش», «وميچ», «گولوس ستەپي» گازەتتەرٸنٸڭ كەيبٸر ساندارى بار. جيناقتاۋشىنىڭ ايتۋى بويىنشا, بٶكەيحان باسشىلىق ەتكەن «يرتىش» گازەتٸنٸڭ توقسانعا جۋىعى, «وميچ» گازەتٸنٸڭ ٷش سانى تابىلىپ, ەلەكتروندىق كٶشٸرمەلەرٸ تولىق قولعا تيگەن سوڭ, كٶڭٸلگە كٷدٸك تۋدىرىپ جٷرگەن بٸراز مەلٸمەتتەر انىقتالعان. الماعايىپ, قىم-قۋىت زامانننىڭ «قىلبۇراۋىنا» تٷسكەن ٷش باسىلىمنىڭ تاعدىرى اۋىر بولسا دا, كەزٸندە ەل مۇڭىن قالىڭ جۇرتشىلىققا جەتكٸزە بٸلگەن.

 بٶكەيحاننىڭ بٸر العىرلىعى – ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا جٷرگەن كەزدەن باس­تاپ, ستۋدەنتتٸك تولقۋلارعا قاتىسىپ, سول تولقۋلارعا مۇرىندىق بولىپ, ٶزٸنٸڭ ساياسي كٶزقاراسىن دەلەلدەپ باققانى. قالاي ايتساق تا, ورىس زييالىلارىمەن قاتار جٷرٸپ, قاتار تۇرىپ, سٶز جارىسىنا تٷسٸپ, پٸكٸرتالاستىڭ مايدانىن قىزدىرعان سانكت-پەتەربورداعى ستۋدەنتتٸك جىلدار – بٶكەيحاننىڭ ارمانىنىڭ شىراعىن جاعىپ, ساياسي كٶزقاراسىن شىنىقتىرۋعا سەپتٸگٸ تيدٸ دەسەك, ارتىق ايتپاعانىمىز. 

الاشتىڭ اردا ۇلىمەن بٸتە قايناسقان تاريحتى قازبالاي بەرسەك, ەل تاعدىرىمەن قاتىستى دٷنيەلەر شىعا بەرەدٸ. قالىڭ بۇقارانىڭ بارىن تٷگەندەپ, جوعىن جوقتاعان «حالىق بوستاندىعى» پارتيياسىنىڭ بەدەلٸ دەۋٸرلەگەن ۋاقىت – 1905-1907 جىلدار. رە­سەيدە سامودەرجاۆيە مەن ابسوليۋتيزمنٸڭ ورنىنا كونستيتۋتسييالىق دەموكراتييا ورناتۋ, وتارشىل يمپەرييانى فەدەراتسييا ەتٸپ قايتا قۇرۋ كادەت پارتيياسىنىڭ تٷپكٸلٸكتٸ باعدارلامالىق ماقسات-مٷددەسٸ ەدٸ.

پارتييانىڭ حٸٸ سيەزٸنەن كەيٸن, 1917 جىلى بٶكەيحان كادەت پارتيياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتٸنەن دە, پارتييا قاتارىنان دا شىعىپ, قازاقتىڭ تۇڭعىش ۇلتتىق «الاش» پارتيياسىن قۇرۋعا كٸرٸستٸ. الاش قوزعالىسى مەن پارتيياسىنىڭ كٶسەمٸ ەليحان 1905 جىل­دىڭ قازان ايىندا «حالىق بوستاندىعى» پارتيياسىنىڭ اقمولا وبلىستىق جەنە ومبى قالالىق كوميتەتٸن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ جەنە باسشىلاردىڭ بٸرٸ ەدٸ. سول ٷشٸن عانا («ورىس پاتشاسىنىڭ ۇردا-جىعى» بۇل – الاش كٶسەمٸنٸڭ ٶز سٶزٸ) قازاق ۋالاياتىنىڭ قۋعىن-سٷرگٸنٸنە ۇشىرادى. 1906 جىلى تۇتقىندالىپ, ەشبٸر سوتسىز, تەرگەۋسٸز پاۆلودار تٷرمەسٸنە جابىلدى, كٶپ ۇزاماي ومبى اباقتىسىنا اۋدارىلدى. ومبى اباقتىسىنان ول سەمەي وبلىسىنان سايلاۋشى بولىپ سايلاۋىنىڭ ارقاسىندا 30 سەۋٸردە بٸر-اق شىقتى. قانداي اۋىر, قانداي كٷردەلٸ قوعامدا ٶمٸر سٷرسە دە, بٶكەيحان باستاعان ۇلت زييالىلارى تۋعان حالقىنىڭ بولاشاعىن بٸر سەتتە ەستەن شىعارعان ەمەس. بۇل كٷندە يسٸ قازاقتىڭ كٶڭٸلٸنە كٷمەندٸ ويلار تۋعىزىپ جٷرگەن, «كەيبٸر ەلدٸك ٸستەردە ورىس زييالىلارىنىڭ ساياساتىمەن نەگە بٸرٸگٸپ قادام جاسادى?» دەگەن سۇراقتاردىڭ تۋىنداۋى دا ورىندى. «بٶتەن ەلگە» بۇعاۋلانعان ولار تىعىرىقتان شىعۋدىڭ سان قيلى امالدارىن ٸزدەپ الاسۇردى. جاندارى قينالىپ, جٷرەكتەرٸ جىلادى, كٶڭٸلدەرٸ كٷرسٸنٸپ, باستارى قاتتى. ەڭ بولماعاندا, ورىس فەدەراتيۆتٸك مەملەكەتٸنٸڭ  قۇرامىنداعى تەرەزەسٸ تەڭ ۇلتتىق اۆتونومييالىق رەسپۋبليكا بولساق دەپ ارماندادى. ەكٸنشٸ جالپىقازاق قۇرىلتايىنىڭ 1917 جىلعى 13 جەلتوقسانداعى مەجٸلٸسٸندە ۇلت كٶسەمدەرٸنٸڭ «الاشوردا» ۇلتتىق-تەرريتورييالىق اۆتونومييانى قۇرعانىن جارييالاۋى – سول ارماننىڭ سىڭار  قانات جايۋى عانا ەدٸ. 

ەليحاننىڭ بەلسەندٸلٸگٸنٸڭ بٸر قىرى – سامارادا ايداۋدا جٷرٸپ, «تەمٸرقازىق» جۋرنالىنىڭ ٷش سانىن شىعارۋى, مەسكەۋدە قۋعىندا جٷرٸپ, 1923 جىلى «القا» اتتى مەدەني-اعارتۋ ۇلتتىق ۇيىمىن قۇرۋ ويىن كٶپشٸلٸككە جەتكٸزۋٸ ەدٸ. «القانىڭ» جارعىسىنىڭ جوباسى «ەڭبەكشٸ قازاق» گازەتٸ ارقىلى تال­داۋعا ۇسىنىلىپ, ا.بايتۇرسىنۇلى, م. جۇ­­مابايۇلى, س.سەدۋاقاسۇلى قولدا­عانمەن, كەڭەستٸك بيلٸكتٸڭ ىقپا­لىنان شىعا المادى. ماڭىزدى قۇجات رەتٸندە تانىلعان مۇراعاتتاردى سٶيلەتسەك, ەليحان نۇرمۇحامەدۇلىنا قاتىستى بٸز كٶپ بٸلە بەرمەيتٸن بٸر جايتتى ەسكە سالعانىمىزدىڭ ارتىقتىعى بولماس. «كٶركەم ەدەبيەتتٸڭ, ەدەبي سىن مەن پۋبليتسيستيكانىڭ ور­تالىق مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى بونچ-برۋەۆيچتٸڭ (قىسقاشا تسمل) ەرٸ بەلشە­بەكتەر مەن دٷنيەجٷزٸ ەڭبەك­كەر­لەرٸنٸڭ كٶسەمٸ اتانعان ۆلاديمير لەنيننٸڭ جاقىن ٷزەڭگٸلەسٸ بولىپ تابىلاتىن ۆلا­ديمير دميتريەۆيچ بونچ-برۋەۆيچتٸڭ 1934 جىلى 27 اقپاندا بٶكەيحانعا جازعان ٶتٸنٸش حاتىنا قاراعاندا, قازاق كٶسەمٸنٸڭ ول ٶتٸنٸشتٸ جاۋاپسىز قالدىرماعانى دا كٷمەن تۋعىزبايدى. بونچ-برۋەۆيچتٸڭ وسى حاتىندا مۇراجايدىڭ قورىن ۇيىمداستىرۋعا كٶمەكتەسۋٸن جەنە ٶزٸنٸڭ ەستەلٸكتەرٸن جازىپ بەرۋٸن سۇرايدى. الايدا, بٶكەيحاننىڭ مۇراجايعا قانداي قۇندى قۇجات نەمەسە ەستەلٸك جازىپ بەرگەنٸ  بەلگٸسٸز. سەبەبٸ, بونچ-برۋەۆيچ حات جازعان 1934 جىلى كٶركەم ەدەبيەتتٸڭ, ەدەبي سىن مەن پۋبليتسيستيكانىڭ ورتالىق مۇراجايى ورنالاسقان مەسكەۋ قالاسى, روجدەستۆەنكا كٶشەسٸ, 5-شٸ ٷيدە قازٸر ەشقانداي مۇراجاي جوق. مۇراجايدىڭ بۇل مەكەن-جايى بونچ-برۋەۆيچتٸڭ حاتى جازىلعان بلانكاسىندا عانا كٶرسەتٸلگەن. 

بونچ-برۋەۆيچ ٶز حاتىندا «بٸر كەزدە ماڭايىندا تٶڭكەرٸسشٸلەر ورتاسىندا جٷرگەن كٶپ جازۋشى جينالعان جەنە اتاپ ايتقاندا, مەنٸڭشە, بٸزدٸڭ سول دەۋٸردەگٸ سوتسيال-دەموكراتتار دا قىزمەت ەتۋگە تيٸس «ستەپنوي كراي» گازەتٸنە جاقىن تۇرعان كٸسٸ» رەتٸندە قولقا سالىپ وتىر. سٶزدٸڭ توقەتەرٸ, بٶكەيحان ەدەبيەت مۇراجايىنىڭ قورىنا ٶزٸ كۋە بولعان ماڭىزدى قۇجاتتاردى تاپسىرعان بولسا, ول جوعالىپ كەتكەن جوق. قازان تٶڭكەرٸسٸنٸڭ داڭقىنا ارنالعان باسقا مۇراجايلاردىڭ بٸرٸنە بەرٸلسە كەرەك دەگەن بولجام عانا بار.

كٶزٸ  تٸرٸسٸندە  اتاق, داڭققا قىزىق­پاعان, «ارعىماق ات مٸنٸپ, التىن وقالى شاپان كيمەگەن» بٶكەيحاننىڭ ٶمٸر-دە­رە­گٸ تۇنىپ تۇرعان قۇندى ەنتسيكلوپەدييا. «1894-1898 جىلداردا رەسەيدٸڭ يم­پەراتورلىق گەوگرافييا قوعامى باتىس سٸبٸر بٶلٸمٸنٸڭ تولىق مٷشەسٸ, ەرٸ باسقارۋ كوميتەتٸنٸڭ مٷشەسٸ, مەسكەۋ اۋىل شارۋاشىلىعى قوعامىنىڭ ومبى بٶلٸم­شەسٸنٸڭ تولىق مٷشەسٸ, ف.ا.بروكگاۋز بەن ي.ا.ەفروننىڭ قۇراستىرىپ شىعارعان ەنتسيكلوپەديياسىنىڭ رەداكتسييا القاسىنىڭ مٷشەسٸ رەتٸندە وسى ۇجىم جارىققا ەزٸرلەپ شىعارعان 22 تومدىق «جاڭا ەنتسيكلوپەدييالىق سٶزدٸگٸنٸڭ» تۇراقتى اۆتورىنىڭ بٸرٸ.  

1908-1910 جىلدارى «سيبيرسكيە ۆوپروسى» عىلىمي-پۋبليتسيستيكالىق جۋر­نالىنىڭ اۆتورى, 1922-27 جىلدارى مەسەۋدەگٸ كسرو حالىقتارىنىڭ ور­تا­لىق باسپاسى قازاق رەداكتسيياسىنىڭ ەدەبي قىزمەتكەرٸ, سانكت-پەتەربوردىڭ مەم­لەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى, 1926 جىلى كسرو عىلىم اكادە­مييا­­سىنىڭ وداقتاس جەنە اۆتونومييالى رەسپۋبليكالاردى زەرتتەۋ جٶنٸندەگٸ ارنايى كوميتەتٸندە قازاقستان بويىنشا تۇ­راقتى ساراپشى. 

1896-1927 جىلدارى قازاق دالاسىندا جۇمىس اتقارعان تٶرت بٸردەي ەكسپە­ديتسيياسىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسادى. 1917 جىلى «قازان بٷلٸگٸنە» دەيٸن «توبىل» ەكسپەديتسيياسى مەن ف.ا.ششەربينا جەنە س.پ.شۆەتسوۆ باسقارعان ستاتيستيكالىق جەنە ەكونوميكالىق ەكسپەديتسيياعا تٸكەلەي ارالاسقان. 

كەڭەس عىلىمي اكادەميياسىنىڭ اكا­دەميگٸ س. پ. شۆەتسوۆ قازاق عالىمىنا 1928 جىلى بەرگەن مٸنەزدەمەسٸندە ەليحاننىڭ پاتشا زامانىنداعى جەنە كەڭەس دەۋٸرٸندەگٸ عىلىمي ەكسپەديتسييادا اتقارعان قىرۋار ەڭبەگٸنە اسا جوعارى باعا بەرە كەلٸپ, بٶكەيحاننىڭ پاتشا زامانىندا دا, كەڭەس ٶكٸمەتٸ دەۋٸرٸندە دە قازاق ٶلكەسٸ جەنە قازاق ٶنەرٸ مەن مەدەنيەتٸ تۋرالى تالاي قۇندى عىلىمي-تانىمدىق ەڭبەككە كەڭەسشٸ بولعانىن جازادى.

ەلەكەڭ 1926 جىلى بۇرىنعى اداي ويازى, قازٸرگٸ اتىراۋ, ماڭعىستاۋ وبلىستارىن زەرتتەگەن كسرو عىلىم اكادەميياسىنىڭ انتروپولوگييالىق ەكسپەديتسيياسىنا قوماقتى ٷلەس قوسقان.

جالپى, ەليحان نۇرمۇحامەدۇلىنىڭ ماڭعىستاۋ جەرٸنە بارعان ساپارى تۋرالى سوڭعى شىققان 9-تومدىق شىعارمالار جينا­عىندا ەگجەي-تەگجەيلٸ باياندالماعانمەن, بٸزدٸڭ قولىمىزعا تٷسە قويماعان تاريحي قۇجاتتاردان تابامىز دەگەن ٷمٸتٸمٸز بار. دەگەنمەن دە, ۇلت باتىرىنىڭ جەتٸ جۇرت كەلٸپ, جەتٸ جۇرت كٶشكەن قاسيەتتٸ ٶلكەگە ەكسپە­ديتسييامەن بٸرگە بارعان ساپارى تۋرالى اكادەميك ەلكەي مارعۇلان مارقۇم بول­عاننان كەيٸن جارىق كٶرگەن ەستەلٸگٸندە بىلايشا سۋرەتتەيدٸ: «سول 1926 جىلى ماڭعىستاۋعا شىققان جەنە بٸر ەكسپەديتسييا بٸر ٶلكەنٸڭ ەكونوميكاسىن زەرتتەيتٸن ەدٸ. ونىڭ باستىعى بٸزدٸڭ اسا قۇرمەتتٸ قانداسىمىز, بەدەلدٸ عالىم, ەكونوميست, لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى  ە.بٶكەيحانوۆ بولاتىن. ادايلار بٶكەيحانوۆتىڭ حالقىنىڭ الدىنداعى ورنى تولماس قىزمەتٸن تاني بٸلەدٸ ەكەن. سوندىقتان, ونى اسا جوعارى دەرەجەدە قۇرمەتتەدٸ». 

تەربيەسٸ تەۋٸر, ٶزٸندٸك ۇستانىمى بار وتباسىندا ٶسكەن ەليحاننىڭ كٶكسەگەن ارمانى – بٸلٸم الىپ, ەلٸنە قىزمەت جاساۋ بولاتىن. اۋىلدىق مەكتەپتەن مۇسىلمانشا حات تانىعان بالانىڭ ورىس-قازاق باستاۋىش مەكتەبٸندە وقىعان جەرٸ – قارقارالى. ارماننىڭ قاناتىندا قالىقتاعان وعان تاعدىردىڭ بەرگەن سىيى – ومبى تەحنيكالىق ۋچيليششەسٸن بٸتٸرگەن سوڭ, رەسەي جەرٸنە ساپار شەگۋٸ. وقشاۋ تۇرعان ەلدٸك مٷددەنٸ وقىپ, بٸلۋ ٷشٸن جوعارى بٸلٸمنٸڭ اسا قاجەتتٸگٸن تٷسٸنٸپ, 1890-1894 جىلدار اراسىندا سانكت-پەتەربورداعى ورمان ينستيتۋتىن, يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ زاڭ فاكۋلتەتٸن بٸتٸرٸپ, ەكٸ ماماندىق الىپ شىعادى. ون تٶرت جىل ومبىدا قىزمەت جاساۋى – مەڭگەرگەن بٸلٸمٸن ەل قاجەتٸنە جۇمساۋى دەپ تٷسٸنەمٸز. ەليحان قازاقتىڭ ەلٸن, جەرٸن, سۋىن قالاي ٶمٸر سٷرۋٸن بٸلۋ ٷشٸن ارالاعان. قالا تۇرعىزىپ, ەگٸن سالىپ, بالا وقىتىپ, باي, كەدەي دەمەي-اق, جەتكٸزەمٸن دەگەن وي كەزٸپ, جەتە المادى. ٶمٸرٸن قازاق قىلامىن دەپ سارپ ەتكەن. 

جاستاۋ كەزٸندە ينتەرناتتا وقىپ, كٶپشٸل بولىپ ٶسكەن بٶكەيحاننىڭ تەۋٸر كٶرەتٸن ەكٸ ادامى – احمەت بايتۇرسىنۇلى مەن ماعجان جۇماباەۆ. قالامىنىڭ قۋاتىن حالقىنا ارناعان ۇلت زييالىلارىن دوس ەتكەن – ورتاق مٷددە, ورتاق پٸكٸر, بٸر تٸلەك. 1913 جىلى ورىنبوردا بٶكەيحان باستاپ, احمەت پەن مٸرجاقىپ قوستاپ, «قازاق» گازەتٸن شىعارا باستاعان تۇستا: «دٷنيەجٷزٸندە بولىپ جاتقان ەڭگٸمەمەن تانىستىرىپ, ەل قىل­­­ماق ەدٸ, ەلەكەڭ» دەگەن شىنايى پٸكٸر وسى كەزدە ايتىلسا كەرەك. قازاق زييالىسى ەلي­حان بٶكەيحان ۇيىمداستىرعان «قازاق» گازەتٸنٸڭ العاشقى سانى 1913 جىلى 2 اقپاندا جارىق كٶرٸپ, نيكولاي پاتشا تاعىنان تايعان سوڭ, وسى ازاماتتىڭ ۇسىنىسىمەن «سارىارقا» گازەتٸ دٷنيەگە كەلدٸ. مۇنان باسقا «تەمٸرقازىق, «شولپان» جۋرنالدارىن شىعاردى. 1906-1907 جىلدارى «يرتىش», «وميچ», «گولوس ستەپي» گازەتتەرٸ بٶكەيحاننىڭ رەداكتورلىعىمەن شىعىپ تۇرعان. سول تەرٸزدٸ «ەيەل تەڭدٸگٸ», «سەۋلە», «جاڭا مەكتەپ» جۋرنالدارىن ۇيىمداستىرۋعا كٶمەگٸ تيگەن. بٶكەيحاننىڭ قالامىنىڭ قۋاتتى, ٸسٸنٸڭ شيراق بولعاندىعىن ونىڭ بٸر ەمەس, بٸرنەشە باسىلىمدارعا ماقالا, عىلىمي جۇمىستارىن جارييالاۋى ناقتى دەلەل. 1895-1903 جىلدارى «ستەپنوي كراي» گازەتٸمەن عانا شەكتەلمەي, ٶزگە وبلىستىق, ايماقتىق گازەت-جۋرنالدارعا, عىلىمي جيناقتارعا جيٸ جازىپ تۇرادى. «تۋركەستانسكيە ۆەدوموستي», (تاشكەنت), «كيرگيزسكايا ستەپنايا گازەتا», «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتٸ», (ومسك), «سەميپالاتينسكيە وبلاستنىە ۆەدوموستي», «سەميپالاتينسكيي ليستوك» گازەتتەرٸ مەن «رۋسسكوە بوگاتستۆو», «رۋسسكايا مىسل» جەنە «جيزن» جۋرنالى, «پامياتنايا كنيجكا سەميپالاتينسكوي وبلاستي» انىقتاماسى, (سەميپالاتينسك), «يزۆەستييا زاپادنو- سيبيرسكوگو وتدەلا» ي.ر.گ.و. (ومسك), «زاپيسكي سەميپالاتينسكوگو پودوتدەلا زاپادنو-سيبيرسكوگو وتدەلا ي.ر.گ.و.». (سەميپالاتينسك) سىندى عىلىمي جيناقتارى بار.

1905 جىلى «حالىق بوستاندىعى» پارتيياسىنىڭ س.پەتەربوردان شىعاتىن «رەچ», «سلوۆو», «سىن وتەچەستۆا», «ناشا جيزن» گازەتتەرٸمەن جاقىن ارالاسا باستايدى. الىستان بولجاپ, كەلەشەكتٸڭ كٶكجيەگٸنە كٶز جٷگٸرتكەن قايراتكەر ۇلت مۇراتىنا كٸرەتٸن ەڭ باستى يگٸلٸكتەرگە اسا مەن بەرۋدٸ ەستەن شىعارماعان. ەلەكەڭ ساياساتتىڭ دٷر­بەلەڭٸندە جٷرٸپ, انا تٸلدٸڭ اقساماۋىنا, ۇلتتىق فولكلور بۇلاعىنىڭ تارتىلىپ قال­ماۋىنا, ەدەبيەتتٸڭ ٶركەندەۋٸنە نازار اۋدارىپ, اقىل-كەڭەسٸن بەرٸپ وتىرعان. «بٸزدە مۇنان بۇرىن رومان جازىلعان ەمەس. مير ياكۋب رومانى «باقىتسىز جامال» – كٸشكەنتاي عانا كٸتاپ. مەن مۇنى «قازاق»-قا سىن جازباق بولىپ, قولعا الىپ ەدٸم. ەكٸ جۇما وتىردىم. بۇل – مەنٸڭ بۇرىن قىلماعان ٸسٸم ەدٸ. سونان با, جوق, سىن ٶنەرٸ مەندە جوقتىقتان با, ونى وقۋشىلار بٸلەر. مەدەني جۇرتتا كٶركەم كٸتاپ جازىپ وتىراتىن احمەت, مير ياكۋب گازەتانىڭ ۋاق ٸسٸنە ەسٸل عۇمىرىن بايلاپ وتىر. بٸلگەندٸ قىلام دەگەنگە جۇرت كەرەگٸ قويىپ جاتىر ما? شاhكەرٸم, احمەت, مير ياكۋب (بۇلار اپولوننان باتا العان جوق) جەرگە تٷستٸ دەمەسە, مەن سىنشى فارىزىن ٶتكەرۋگە قۇل بولدىم» دەپ جازادى عالي-حان 1915 جىلى سامار قالاسىنان.

ۇلت جاناشىرى ٶزٸنٸڭ ازاماتتىق بەينەسٸن تەك قوعامدىق-ساياسي كٷرەستەردە عانا ەمەس, تاريح, ەدەبيەت سالاسىندا دا كٶرسەتە بٸلدٸ. بۇعان جۋرناليست, پۋبليتسيستٸڭ ەجەلگٸ دەۋٸر ەدەبيەتٸنٸڭ, ورىس كلاسسيكتەرٸنٸڭ شىعارمالارىن قازاق تٸلٸنە اۋدارۋىمەن قاتار, حالىقتىق اۋىز ەدەبيەتٸنٸڭ جٷگٸن قوسا كٶتەرە جٷرۋٸ ايقىن دەلەل. «قوبىلاندى», «ەر تارعىن», «قوزى كٶرپەش-بايان سۇلۋ», «قالقامان-مامىر»  جىرلارىنا ٶڭدەۋ ەنگٸزٸپ, كٸتاپ ەتٸپ باسىپ شىعارۋعا جۇمىستاندى. سول ۋاقىتتا قازاق, ورىس تٸلٸندە شىعاتىن باسىلىمدارعا ەل مٷددەسٸنٸڭ تەرەزەسٸنە تەڭ كەلەتٸن جٷزدەگەن دٷنيەلەردٸ جازۋى – ماڭدايدى تەرلەتكەن قۋاتتى قالامىنىڭ كٷشٸ ەكەندٸگٸ اقيقات. ەلەكەڭدٸ باسىلىمدارعا جاقىن جٷرەتٸن كٶپشٸلٸكتٸڭ جۋرناليست, كٶسەمسٶزشٸ اتاۋى دا سوندىقتان بولار. 

دالا جەنە تٷركٸستان ٶلكەلەرٸنە بٶ­لٸن­­گەن تٶرت عىلىمي ەكسپەديتسييانىڭ جۇ­مى­سىنا قاتىسىپ, قازاقتىڭ جەرٸن, ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جاعدايىن, اۋىل شارۋاشىلىعىن, تابيعات بايلىعىن زەرتتەۋشٸلەردٸڭ ٸشٸندە بولىپ, مول تەجٸريبە جينايدى. تالاپتانىپ العان بٸلٸمٸنٸڭ نەتيجەسٸ وسى كەزدە كەدەگە اسىپ, گازەت بەتٸنەن تٷسپەيتٸن. بٸلگەنٸ, كٶڭٸلگە تٷيگەنٸ تۋرالى بٸرنەشە عىلىمي مونوگرافييا جازىپ, ونداعان وچەركتەردٸڭ اۆتورى اتانادى. ٶزٸ تٶرە تۇقىمى بولعانىمەن, كٶزقاراسى, وي-تانىمى قاراپايىم حالىقتىڭ ورتاسىندا قالىپتاسقان ەليحان بٶكەيحانۇلىنىڭ بٸلٸمدٸلٸگٸ سول ەكسپەديتسييا سىناعىنان سٷرٸنبەي ٶتٸپ, قازاق ەلٸنٸڭ بٸلٸمدٸ ساراپشىسى دەپ اتانۋى. ەلجاندى بولىپ ٶسكەن ازا­ماتتىڭ العاشقى ساياسي كٶزقاراسىن قالىپ­تاستىرعان بٸرٸنشٸ ورىس رەۆوليۋتسيياسى. عىلىمي جۇمىستارىمەن قاتار پۋبليتسيستيكانى مەڭگەرگەن ول قوعامدىق-ساياسي ورتانىڭ قازانىندا بٸرگە قاينادى. بٸر-بٸرٸمەن قا­بىسقان تٸرلٸك, ەلدٸك مٷددە, قوعامداعى قايشىلىق – قالاي بولعاندا دا الاشتىڭ اردا تۋعان ۇلىن بٸر مەزەت تە توقتاتا المادى. الدا تۇرعان ازاتتىق ٷمٸتٸ ونى ٸلگەرٸ جەتەكتەدٸ دە وتىردى. قانمەن بەرٸلگەن قاسيەت شىعار, باسىنا تٶنگەن قاۋٸپتەن, جاقىن جٷرگەن قاتەردەن قايمىقپاعان. 

اتقارعان قاي جۇمىسىنىڭ, جاساعان قاي ەڭبەگٸنٸڭ ٸشٸ-تىسىن اقتارىپ قاراساڭىز دا, شالالىقتىڭ قيسىنى جوق. سۇڭعىلا پٸكٸر, كەلەلٸ وي, بٸلٸمدٸ جٷرەكتەن شىققان دٷنيەلەر. قانداي قيىن كەزدە دە, كەڭ قيمىل جاساۋعا كەلمەيتٸن تار ۋاقىتتا دا بٸرنەشە جۇمىستى اتقارا جٷرٸپ, جاڭا يدەيالاردى ويلاپ تابادى. شيراق كٶڭٸلدەن تۋعان شىمىر ويدىڭ شيىرشىق اتىپ, كٶزدەگەن جەرٸنەن جارىپ شىعاتىنى دا سودان شىعار. قوعامنىڭ ويلى, قىرلى, سوقپاقتى, تاستاقتى جەرلەرٸمەن جٷرٸپ كەلە جاتىپ, قازاقتىڭ قامىن عانا ەمەس, كٷللٸ  مۇسىلمان جۇرتشىلىعىنىڭ جاي-كٷيٸن ويلاپ, مۇڭايادى. پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ وتارلاۋ ساياساتىنا قۇربان بولعان ەلدەردٸڭ مۇڭى – بٶكەيحاننىڭ مۇڭى ەدٸ. ٶزٸن تۋعان ۇلتتىڭ ازاتتىعىن ارمانداپ, سول ٸس-قيمىلدىڭ سوڭىنا شىراق الىپ تٷستٸ. الدىڭعى ارماننىڭ ماڭدايىنان كٷن تۋعانىمەن, سوڭىنىڭ باسىن قارا بۇلت شالدى. ەلەكەڭ ٶز ٸسٸنە ٶكٸنگەن جوق, باس ساۋعالاپ, قاشقان دا جوق. ەلٸمەن بٸر­گە بولىپ, ەل ارمانىنىڭ سوڭىندا ٶزٸن قۇرباندىققا شالدى. قاراپايىم حالىق – ونىڭ جانى ەدٸ, جانىن سولارعا بەرٸپ تىندى. ەسٸل ەردٸڭ سوڭىندا «ەلەكەڭ بايشىل ەمەس, كەدەي, ناشار جاعىندا بولاتىن ادام» دەگەن شىندىقتىڭ ايناسٶزٸ قالدى. 

پاتشانىڭ قارا جۇمىسقا قازاقتان ادام جيناۋ ساياساتىنا ارالاسىپ, بٸراز مەسەلەلەردٸڭ باسىن شەشۋگە ەليحاننىڭ دا قوسقان ٷلەسٸ زور. ەل اراسىن ۋشىقتىرىپ, ەۋرە-سارساڭعا سالعان قوزعالىستىڭ تٷبٸن تانىپ, بٸلمەي نەمەسە تٷسٸنبەي ٶرە تٷرەگەلگەن حالىقتىڭ ارىنىن باسۋ – قيىننىڭ قيىنى بولعانى راس. وسى تۇستا قازاقتىڭ اردا تۋعان زەردەلٸ ۇلدارى وسى بٸر «قىم-قيعاش ٸستٸڭ» باسى-قاسىندا بولىپ, ەلدٸڭ ەڭسەسٸن ەزگەن بٸرتالاي مەسەلەلەردٸ شەشۋگە مۇرىندىق بولادى. ەلەكەڭ ەل ارالاپ, تورعاي وبلىسى, تورعاي ويازى, قابىرعا بولىسىندا, اقتٶبە, ىرعىزدا, ادايدا بولادى. «جۇمىسقا بارىڭدار, تٶبەلەسپەڭدەر, قاشپاڭدار! ٶزٸم سەندەرمەن بٸرگە بولامىن» دەپ, قارا جۇمىسقا الىنعاندارمەن بٸرگە بەلارۋس جەرٸنٸڭ كٷنباتىس مايدانىندا قاراعاي كەسٸپ, جۇمىس جاسايدى. 1917 جىلدىڭ اقپان ايىندا پاتشا تاقتان قۇلاعان سوڭ, قارا جۇمىسقا جەگٸلگەندەردٸ اسپاندييار كەنجين باستاپ, ەلگە الىپ كەلەدٸ. بٸر ايتا كەتەرلٸگٸ, بٶكەيحان بۇل كەزدە پەتروگرادقا شاقىرىلىپ, ۋاقىتشا ٷكٸمەتتٸڭ تورعاي وبلىسىنداعى كوميسسارى ەرٸ تٷركٸستان ٶلكەسٸن باسقاراتىن تٷركٸستان كوميتەتٸنٸڭ مٷشەسٸ بولىپ تاعايىندالعان بولاتىن. مايدان جۇمىسىنا مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ تا  قاتىسادى. ال, احمەت بايتۇرسىنوۆ قارا جۇمىستاعى 19-31-جاستاعى قازاقتاردىڭ  حال-جاعدايىن, دٷنيەنٸڭ حابارىن جازىپ, ورىنبوردا بٸر توپ سەرٸكتەرٸمەن بٸرگە «قازاق» گازەتٸن شىعارۋمەن شۇعىلدانا جٷرٸپ, بىلاي دەپ جازادى:  

«…قازاقتاردىڭ تاماعى جاقسى. ولار­دىڭ بٸر ريزا بولىپ تۇرعانى-ٶزدە­رٸنە جىلقى سويىپ بەرۋگە رۇقسات بەرگەندٸگٸ. جٸگٸتتەر دوكتور, فەلدشەرلەر جاقسى قارامايدى, تىڭدامايدى, جەك كٶرەدٸ دەپ زارلايدى. مۇنداي وقيعالار بولعان: اۋرۋحاناداعى ناۋقاس قازاقتار ٶلگەندە, جولداستارىنا بٸلدٸرمەستەن, موللاعا حابار بەرمەستەن كٶمە سالعان, مۇنىسى – بارلىق قازاقتىڭ دٸني نامىسىنا تيەتٸن ٸس. قاراپ تۇرعان ەكٸمدەر جٸگٸتتەردٸڭ جۇمىسىنا ىرزا. بٸز بۇعان ارتىق قۋاندىق» (عاليحان, مىرزاعازى, تەل, مۇسا, حاسەن, 1917 جىل, كٷنباتىس مايدانى).

ٶزٸ ۇستانعان باعىتىنان اۋىتقىماعان ۇلت جاناشىرى ٷلكەن-ٷلكەن مٸنبەرلەردەن ۇلت مەسەلەسٸنە قاتىستى تٸل, دٸن, تەۋەلسٸزدٸك تۋرالى سالماقتى  ەڭگٸمەلەرٸن ايتىپ جٷرۋدەن تايسالعان ەمەس. ٶز ورتاسىنا سول كەزدەگٸ قازاقتىڭ وقىعان, كٶزٸ اشىق احمەت بايتۇرسىنوۆ, مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ, جاقىپ اقباەۆ سىندى زييالى ازاماتتارىن توپتاستىرىپ, «الاش» قوزعالىسىن ۇيىمداستىرادى. «پارتييا ۇرانى دەسەك, بابامىزدىڭ «الاش» ۇرانىنان ارتىق ۇراندى ٸزدەسەك تە تابا المايمىز. سٶيتٸپ, قازاق ساياسي پارتيياسىنىڭ اتىن «الاش» قويۋ – ويلاپ, ەۋرە بولماستان اۋىزعا تٷسٸپ تۇر». بۇل – بٶكەيحاننىڭ 1917 جىلى ورىنبوردا جازعان ٶز سٶزٸ. مٸنە, وسى ۋاقىت ەليحان بٶكەيحاننىڭ قوعامدىق-ساياسي تارتىسقا ەبدەن بەت بۇرعان قيىن كەزەڭدەرٸ. «الاش» پارتيياسى – قازاقتىڭ تۇڭعىش ۇلتتىق-دەموكراتييالىق پارتيياسى. ونىڭ كٶزدەگەن ماقساتى – حالىقتىق مەسەلەلەر بولدى. پارتييانىڭ باعدارلاماسىندا پارتيياعا مٷشە بولعىسى كەلگەن ادام تۋرا جولدان تايمايتىن, شىنشىل, ەدٸل, قانداي قيىندىق بولسا دا, ٶزٸنە تاپسىرعان جۇمىستى بۇلجىتپاي ورىنداۋعا تيٸس. سٶزٸ مەن ٸسٸ ٷيلەسپەيتٸن, ايتقان ۋەدەسٸندە تۇرمايتىن, جالتاق ادام پارتيياعا مٷشە بولا المايدى دەلٸندٸ. 

الاش اۆتونوميياسىن قۇرۋ – 1917 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ٶتكەن ەكٸنشٸ جالپىقازاق سەزٸندە قارالعان ون مەسەلەنٸڭ ەڭ نەگٸزگٸسٸ. سول كەزدەگٸ «سارىارقا» باسىلىمىندا جارييالانعان ماقالادا: «الاش وبلىستارىن قازٸرگٸ بٷلٸنشٸلٸكتەن قورعاۋ ماقساتىمەن ۋاقىتشا ۇلتتىق كەڭەس قۇرىلسىن. مۇنىڭ اتى «الاشوردا» بولسىن. الاشوردانىڭ اعزاسى 25 بولىپ, 10 ورىن قازاق-قىرعىز اراسىنداعى باسقا قازاقتارعا قالدىرىلدى. الاشوردانىڭ ۋاقىتشا تۇراقتى ورنى – سەمەي قالاسى. الاشوردا بٷگٸننەن باستاپ, قازاق-قىرعىز حالقىنىڭ بيلٸگٸن ٶز قولىنا الادى» دەپ جازدى (25 قاڭتار, 1918 جىل, №29).

قازاق زييالىلارىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ۋاقىتشا ۇلتتىق كەڭەسكە تار­تىلعاندار – قازاقستاندا تۇراتىن, بٸلٸمدٸ, جان-جاقتى, دٷنيەنٸڭ تٶرت تارابىندا بولىپ جاتقان قوعامدىق-ساياسي ٶزگەرٸستەردەن حابارى بار, سان-سالالى ماماندىق يەلەرٸ. ٷكٸمەت تٶراعالىعىنا داۋىسقا تٷسكەن ٷش ازامات – ەليحان بٶكەيحان, باقىتكەرەي قۇلمانوۆ, ايدارحان تۇرلىباەۆ بولاتىن. نەتيجەسٸندە, ەكٸ قارسىلاسىنان باسىم تٷسٸپ, ەڭ كٶپ داۋىس جيناعان ەليحان تٶراعا بولىپ سايلانادى. الاش ارداقتىسى بٶكەيحان ٷنٸنٸڭ بيٸكتەن ەستٸلگەن سەتٸنٸڭ بٸرٸ – وسى تۇس.

تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ اق تاڭىن اڭساعان «الاش» قوزعالىسىنىڭ, «الاشوردانىڭ» عۇمىرى قىسقا بولعانىمەن, تاريحتىڭ تاعىلىمدى بەتتەرٸ ولار تۋرالى تۇششىمدى پٸكٸر, تاتىمدى ەڭگٸمە ايتۋدان جالىققان ەمەس. اتا-بابالارىمىز, ودان قالدى حالقىمىزدىڭ ماڭدايىنا بٸتكەن زييالى ۇلدارى اڭساپ, ارمانداپ, سول جولدا كٷرەسٸپ ٶتكەن تەۋەلسٸزدٸككە ارادا 70 جىل ٶتكەندە عانا قول جەتكٸزدٸك. ادام جٷرەگٸندەگٸ كٸرشٸكسٸز ارماندى تات شالمايتىنىن ەسكەرسەك, بولاشاقتى ويلاعان اسىل ۇلدارىمىزدىڭ ەلٸنٸڭ ازاتتىعىن اڭساعان ارماندارىنىڭ مەڭگٸلٸك ٶمٸر سٷرەتٸندٸگٸن مويىندايمىز دا. سونىڭ بٸر ايعاعى – ۇلى مۇرات جولىندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان ۇلى قازاق ەلٸنٸڭ بٷگٸنگٸ بەينەسٸ. تۋىس-باۋىرلارىنىڭ ايتۋى بويىنشا, بٸر مٸنەزبەن تۋىپ, بٸر مٸنەزبەن ٶلگەن ەليحانداي ۇلدىڭ ەلٸ ٷشٸن جاساعان وراسان ٸس-قيمىلدارىنىڭ مەنٸ دە ٶزگەشە. قازاقتىڭ ٶز ۇلتىن سٷيۋٸ – ونىڭ انا تٸلٸن, اتا دٸلٸن, تاريحىن, مەدەنيەتٸن, سالت-دەستٷرٸن, تۋعان جەرٸن قادٸرلەۋٸ دەگەن سٶز. ەر ۇلت ٶز جەرٸنە يەلٸك ەتٸپ, ەشكٸمگە بودان بولماي, تەۋەلسٸز ٶمٸر سٷرۋٸ. 

«اتەكەم مەنٸڭ ٶزٸمە بٸرتٷرلٸ سٷيكٸمدٸ كٶرٸنەتٸن, قاتتى ەركەلەتەتٸن, بەينەسٸ كٶز الدىمدا. ۇزىن بويلى, سوم دەنەلٸ, يىقتى كەلگەن, ٶڭٸ قوڭىر ەدٸ, اشىق ٷلكەن كٶزدەرٸمەن جۇرتقا قادالا قارايتىن, كٶرمەككە سۇستى بولعانمەن, جانى نەزٸك, بالاجان, جالپىعا جاناشىرلىق كٶر­سەتەتٸن, قولى اشىق, مىرزا كٸسٸ بولاتىن, بٸرەۋگە جاقسىلىق ەتسەم دەيتٸن» دەپ جازدى مٸرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ قىزى گٷلنار اپاي ٶزٸنٸڭ ەستەلٸگٸندە.  

ٶز دەۋٸرٸنٸڭ جارشىسى بولعان قازاق باسىلىمدارى ەليحاننىڭ دوسى ەدٸ. ٶزەگٸن كٷيدٸرگەن ٶرتتٸ دە, جٷرەگٸن اۋىرتقان دەرتتٸ دە قالامىمەن تەربەپ, حالقىنا جەتكٸزەتٸن. قانداي قيىن كٷي كەشٸپ, جانى جارالانسا دا جەكە باستىڭ جايىن ايتپاپتى. بار ارمانىن, اڭسارىن, قييالىن قازاقتىڭ ازاتتىعىمەن ەلەستەتكەن اسىل ەردٸڭ مىنا بٸر حاتى سوعان ايعاق: «سٷيٸكتٸ الاشتىڭ ازاماتى! بٸزدٸ بۇل قۋانىشقا, بۇل بوستاندىققا جەتكٸزگەن كٸم? بٸز كٸمگە بورىشتىمىز, سونى ويلايىق.

الماقتىڭ دا سالماعى بار. جاقسى­لىعىنا ورتاقپىز, جاماندىعىنان اۋلاق­پىز دەسەك, قۇدايعا قاس بولارمىز. ورىس حالقى بوستانشىلىق جولىندا جانىن قۇربان قىلعاندا, بٸز تەرٸمٸزدٸ قييالىق!

ۇيىمداسىپ, جاڭا ٷكٸمەتتٸڭ كٷشەيۋٸنە قىزمەت قىلالىق. كەشٸكپەي اشىلاتىن ۋشرەديتەلنوە سوبرانيەدە hەم گوسۋدارستۆەننىي دۋمادا بەيگەگە قوسىلىپ, جٷلدە الىپ, حالقىمىزدىڭ باق-بەرەكەسٸنە جول اشايىق! (ەليحان, مۇستافا شوقايۇلى, مٸرجاقىپ دۋلاتۇلى. «قازاق» گازەتٸ, №225, 1917 جىل, ورىنبور).

«تەكتٸنٸ تەكتٸ قۋادى, تەكتٸنٸ جاقسى تۋادى» دەمەكشٸ, الاشتىڭ ەليحانىنىڭ شىق­قان تەگٸ – قازاقتىڭ سوڭعى حاندارىنىڭ بٸرٸ – بٶكەيحاننان ٶربيدٸ. بٶكەيحاننىڭ تٶرتٸنشٸ ۇرپاعى سانالاتىن نۇرمۇحامەد – ەليحاننىڭ ەكەسٸ. 

«بٶكەيحاننىڭ بەس ەيەلٸنەن توعىز ۇل تۋعان دەسەدٸ. سونىڭ بٸرٸ – سۇلتانعازى. سول دەۋٸردە ارعىننىڭ ەربٸر ەلٸنٸڭ ٶزدەرٸنە تەن تٶرەلەرٸ بولعان ەكەن. «تٶرەسٸ بار ەلدٸڭ تٶبەسٸ بار» دەگەن سٶز سودان قالسا كەرەك. ەلتەكە-سارىمنىڭ تٶرەسٸ اتانعان بٶكەيحان بالاسى سۇلتانعازى وقىعان, بەدەلدٸ, پاتشا ارميياسىنىڭ پولكوۆنيگٸ شەنٸن الىپ, ەسكەري تۇلعاعا اينالعان, قارقارالى ٶڭٸرٸنە ىقپالدى ادام بولىپتى. سۇلتانعازى توقىراۋىن بويىنداعى باس سارىتەرەكتٸ جەنە بٷگٸنگٸ اقتوعاي اۋىلى ورنالاسقان شاتىرشا مەن جوسالى اڭعارىن, وسى جەرلەرگە سارىتەرەكتەگٸ كٷمٸس تەرەكتەر مەن اقتوعايداعى اق­قايىڭ­داردى تۇقىمىنان قولدان وتىر­عىزدىرىپ, ٶزٸنٸڭ ٷلكەن بالاسى دايىر تٶرەشٸگە ەنشٸگە بەرگەن دەگەن اڭىزعا اينالعان اقپار دا ەل اۋزىندا. اقتوعاي اتاۋى سول ەكپە قايىڭداردان باستالعان» (تۇڭعىشباي مۇقان, «توقىراۋىن تىنىسى», 2015 جىل).

قاباعى قاتتى بولعانمەن, قايىرىمى مول ازاماتتىڭ ىقىلاسى تۋعان توپىراعىنان الىس كەتپەگەن. جەلتاۋداعى ەكە بەيٸتٸنٸڭ باسىنا ەۋروپا بەتٸنەن سامىرسىن ەكەلٸپ, وتىرعىزۋىنىڭ ٶزٸ سيرەك قايتالاناتىن, ٶنەگەلٸ ٸس. «وسى سامىرسىن اعاشى قىر ٷستٸ بولسا دا كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن جايقالىپ ٶسٸپ تۇر. باسىندا ەگٸلگەن ٷش اعاشتىڭ بٸرٸ ٶتكەن عاسىردىڭ ەلۋٸنشٸ جىلدارىنىڭ باسىندا شابىلىپ تاستالعان» دەپ جازدى باسپاسٶز بەتتەرٸ. 

«ەكەمٸز, اعامىز قۇرعان حالىقتىڭ, اتاق, داڭقى ٶشپەسٸن دەپ, تٷركٸ حالقى ٷشٸن, تٷندە ۇيىقتامادىم, كٷندٸز وتىرمادىم, قىزىل قانىمدى تٶكتٸم, قارا تەرٸمدٸ اعىزدىم, كٷش-قۋاتىمدى ايامادىم» دەپ, كٷلتەگٸن بابامىز ايتقان قييان-كەسكٸ كٷرەستٸ تاعدىر «الاش» قوزعالىسىنىڭ كٶسەمٸنٸڭ ماڭدايىنا جازىلىپتى. ەلدٸڭ قامىن ويلاپ, ۇلتتىڭ ارىن ويلاپ, ەدٸلدٸك پەن قييانات جۇدىرىقتاسقان زاماندا قايران ۇل 1917 جىلعى تٶڭكەرٸسكە دەيٸن 7 رەت تۇتقىندالىپ, 4 ايدان سەگٸز ايعا دەيٸن تٷرمەدە وتىرىپ, ەكٸ رەت ايداۋدا بولعان. ساياسي ٶمٸرٸنٸڭ سامارادا سەگٸز جىلىن, مەسكەۋدە ون بەس جىلىن سارپ ەتكەن. الاشتىڭ ماڭدايىنا بٸتكەن دارا تۇلعا, دارابوز ۇلىنىڭ كٷڭٸرەنٸپ ٶتكەن ٶمٸرٸ, مٸنە, وسىنداي! 

«جاقسىنىڭ اتى ٶلمەيدٸ, عالىمنىڭ حاتى ٶلمەيدٸ». بۇل – قازاق سٶزٸ. تارتىستى تاعدىردى ٶمٸرٸنە سەرٸك ەتٸپ, سوڭعى دەمٸ ٷزٸلگەنشە ەلٸم, حالقىم دەپ ٶتكەن الاش ۇلىنىڭ زور داۋىسى كٶزٸنٸڭ تٸرٸسٸندە ەلگە ەيگٸلەنٸپ, قادٸرلەنگەنٸن سول دەۋٸردەن بٸزگە جەتكەن اقىن, جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىنان كٶرەمٸز. شىندىقتىڭ شىرعالاڭىندا جٷرٸپ, باسىنا قانداي قۋعىن-سٷرگٸن تۋسا دا ەل-جۇرتىنان بٸر سەت تە اجىراماعان بٶكەيحانعا 1905-1908 جىلداردا اقىن كٶپباي جانتايۇلى مىناداي ارناۋ شىعارعان: 
قاراعىم, جالعىزىمسىڭ قازاقتاعى,
ۇل تۋماق سەندەي بولىپ از-اق تاعى.
ٶگٸز ٶلٸپ, بولماسا اربا سىنىپ,
ٶمٸرٸڭ ٶتكەن جانسىڭ ازاپتاعى.
سول تەرٸزدەس ٶلەڭنٸڭ بٸرٸ, ەلەكەڭ 1917 جىلدىڭ 13 جەلتوقسانىندا الاشوردا ۇلتتىق-تەرريتورييالىق اۆتونوميياسىنىڭ تٶراعالىعىنا سايلانعاندا سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ جٷرەك-جاردى سەلەمٸ بىلاي بولىپ ٶرٸلەدٸ:  
اس-سالاۋماعالەيكٷم, دانىشپانىم,
قامىن جەپ مۇسىلماننىڭ الىسقانىم.
كٶپ ايدىڭ كٶرمەگەلٸ جٷزٸ بولدى,
جٷرمٸسٸڭ ەسەن-امان ارىستانىم!
ەرينە, تۋعان ۇلتىنىڭ قامىن قارا باسىنان بيٸك قويعان ۇلدار نەكەن-ساياق. سونىڭ بٸرٸ جەنە بٸرەگەيٸ ەليحان بٶكەي­حاننىڭ ٶزٸ ەدٸ. ۇلى تاريحي تۇلعانى زەرتتەۋشٸلەر قازاق تاريحىندا اسا سيرەك كەز­دە­سەتٸن بۇل ازاماتقا: «ۇلتتىڭ بولا­شاعى ٷشٸن كٸرشٸكسٸز قىزمەت جاساعان دارا تۇلعا»  دەپ باعا بەرگەن. ونىڭ ٶمٸر-دەرەكتەرٸن, قۇندى شىعارمالارىن قۇ­راس­تىرۋشى: «ەليحان تٶرتكٷل دٷنيەنٸ دٷر سٸلكٸندٸرٸپ ٶتكەن شىڭعىس حاننىڭ 23-ۇرپاعى, تٶرە تۇقىمىنان بولا تۇرا, قاسىم حان, ابىلاي حان, بٶكەي حان, كەنەسارى سىندى حالقى اق كيٸزگە كٶتەرٸپ, حان تاعىنا وتىرعان ەمەس, ونىڭ زامانى ٶتتٸ-كەتتٸ» دەپ وي قورىتادى.
ال, «…قىراعى قييا جازباس سۇڭقارىم-اي,
قاجىماس قاشىق جولعا تۇلپارىم-اي,
ٷيٸلگەن ٶلەكسەنٸ ٶرگە سٷيرەپ,
شىعارماق قىر باسىنا ٸڭكەرٸم-اي!» – دەپ جىر­لاعان احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ٶلەڭٸ نەمەسە «ەليحان – كٶسەمدەردٸڭ كٶسەمٸ» دەگەن كەسٸمدٸ سٶزٸ بٷگٸنگٸ جۋرناليستەردٸڭ  ەلەكەڭ تۋرالى جازعان شىعارمالارىنىڭ تۇعىرىنا اينالعالى قاشان. ال, سەكەن سەيفۋللين: «سەمەيدە ەلەكەڭدٸ ەل قۇدايدان سۇراپ العان جالعىزداي قۇتتىقتادى» دەسە, ۇلى قايراتكەردٸڭ ەڭبەگٸنە جاپون ەلٸنٸڭ عالىمى ۋياما توموحيكو: «ەليحاننىڭ كٶزقاراسىندا پروگرەسسيۆتٸك جەنە ەۋروپاشىلدىق يدەياسىمەن قاتار, قازاق دەستٷرٸن, قازاقتىقتى ساقتاپ قالۋ يدەياسى بولعان» دەگەن قۇرمەتٸن بٸلدٸرەدٸ.  «الاش» قوزعالىسىن تيياناقتاپ زەرتتەگەن عالىم م.ب.ولكوتت: «…كٸر جۋىپ, كٸندٸك قانى تامعان جەرٸنە دەگەن قۇقىن مويىنداماي, ونىڭ بارلىق جەر-سۋىن قازىنا مەنشٸگٸ نەمەسە «ورىس پاتشاسىنىڭ مەنشٸگٸ» دەپ جارييالاعان وتارشىل ەكٸمشٸلٸكتٸڭ ۇلت انتوگانيزمٸ ساياساتىن باتىل ەشكەرەلەدٸ» دەگەن قورىتىندى شىعارادى. 

1960-جىلداردىڭ سوڭىندا قازاقتىڭ تۇڭعىش ماتەماتيكا پروفەسسورى, اعارتۋشى ۇستاز ەرٸ كٶرنەكتٸ قوعام قايراتكەرٸ ەلٸمحان ەرمەكوۆ ەلەكەڭ تۋرالى: «ول كٸسٸ س.پەتەربوردىڭ ورمان ينستيتۋتىنىڭ ەكونوميست فاكۋلتەتٸن تەمامداعان. زاڭ فاكۋلتەتٸنە لەنينمەن قوسا ەكستەرنات بولىپ, ەمتيحان تاپسىرعان. تەرەڭ دارييا – مۇحيت بٸلٸمدٸ عالىم بولاتىن. شەتەلدەردٸڭ توعىز تٸلٸندە ەركٸن سٶيلەپ, جازا بٸلەتٸن… بٸز ونىمىزدىڭ اقىل-ويى­مىز توقىراۋىن ٶزەنٸندەي ەدٸ دە, ەلە­كەڭ بالقاش كٶلٸندەي دارييا ەدٸ عوي» دەگەن سيپاتتاما بەرەدٸ. «ەر زاماننىڭ ٶزٸندٸك كٶكەيتەستٸ مەسەلەلەرٸ بولعان. ەليحان نۇرمۇحامەدۇلى مەن ونىڭ سەرٸكتەرٸ ٶمٸر سٷرگەن دەۋٸردە قازاق قوعامى الدىندا تۇرعان ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلە – ۇلتتىق تەڭدٸك, ساياسي بوستاندىق ەدٸ.

ەليحان بٶكەيحان مەسەلەلەردٸڭ جوق­تاۋشىسى عانا ەمەس, بٷكٸل قازاق ەلٸنٸڭ ساياسي قايراتكەرٸ رەتٸندە وسى كٷرەس جو­لىن­داعى كٶش باستاۋشىسى دا بولدى. ۇلى قايراتكەردٸڭ سوڭىنا ەرگەن ٸنٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ – قۋدالاۋدىڭ  تاعى بٸر قۇربانى – جٷسٸپبەك ايماۋىتۇلى وعان ارناۋ سٶزٸندە: «قاراڭعىدا قان جىلاپ, قاڭعىرعان كٷندە باسىڭدى قازاق جولىنا قۇربان قىلعان اعامىز, اسقار بەلٸمٸز! ٶمٸرٸڭدە جٷرگەن جولىڭ بٸزدەي ٸنٸلەرٸڭٸزگە جاعىپ قويعان شامشىراق» دەگەندە, اسىرا ايتىپ قاتەلەسكەن جوق ەدٸ» دەپ جازدى بەلگٸلٸ تاريحشى مەمبەت قويگەلديەۆ.

«كەڭەستٸك بيلٸكتٸ سٷيگەن ەمەسپٸن, بٸراق – مويىنداۋعا مەجبٷرمٸن» دەپ سوتتاعى سوڭعى سٶزٸن ايتقان, ەل باسىنداعى ساياسي تارتىستىڭ قۇربانى بولعان اسىل ەر 1937 جىلدىڭ 27 قىركٷيەگٸندە اتۋ جازاسىنا كەسٸلەدٸ. كٶزٸ تٸرٸسٸندە «قازاقتىڭ ەشنەرسەسٸن المايمىن. ٶلگەندە 2,5 مەتر كەز جەر كەرەك» دەگەن قازاقتىڭ دارابوز ۇلىنا تۋعان جەردٸڭ توپىراعى دا بۇيىرماي, سٷيەگٸ مەسكەۋ جەرٸندە قالدى. اسىرا سٸلتەۋدٸڭ قاندى قۇرىعىنا ٸلٸگٸپ, ارماندا كەتكەن الاش قايراتكەرٸ 1955 جىلدىڭ 8 قىركٷيەگٸندە اقتالدى. 

حالقىنا بەرگەن ۋەدەسٸن جۇتپاي, پەرزەنتتٸك پارىزىن ٶتەپ كەتكەن ەليحانداي اياۋلى ۇلعا قانداي قۇرمەت كٶرسەتٸلسە دە, كٶپ ەمەس. ٶيتكەنٸ, ەليحان جٷرٸپ ٶتكەن جولدىڭ ٷستٸندە قازاقتاي دانا حالىقتىڭ قۇندى تاريحى, ٶمٸر-تاعدىرى, ازاتتىقتى اڭساعان قيىن-قىستاۋ جىلدارى جاتىر. ودان تاريحتى سٶيلەتٸپ, جازىپ, وقىپ بٸلەتٸن بٷگٸنگٸ ۇرپاق ەلٸن, جەرٸن قالاي سٷيۋ كەرەكتٸگٸن, ۇلتىنا قالاي قىزمەت جاساۋ قاجەتتٸگٸن, حالقىنا قالاي قورعان بولۋ كەرەكتٸگٸن ٷيرەنگەن بولار ەدٸ. تاريحتىڭ تامىرىندا جاتقان تاريحي تۇلعالاردىڭ ٸسٸن وقىپ, بٸلٸمٸن تاني تٷسسە, حالقىنىڭ پاتريوتى دا سولار دەپ ۇعار ەدٸك.  

بيىل اتا-بابالارىمىز ٶمٸر بويى ارمانداپ ٶتكەن ۇلى تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ 25 جىلدىعى مەن بٶكەيحاننىڭ 150 جىلدىق تويىنىڭ قاتار كەلۋٸ بٸر عاجايىپتىڭ كەرەمەت تۋىندىسى تەرٸزدٸ. ازاتتىقتى اڭساعان اردا ۇل مەن ونىڭ كٶرمەي كەتكەن ارماندى تويى بٸر-بٸرٸمەن ٷندەسٸپ, ٷيلەسٸم تاۋىپ جاتسا, كٶڭٸلگە قونعان قۋانىشتىڭ مەيٸرٸم تاپقانى دا. وسى ىڭعايدا الاش ٷشٸن قىرۋار ٸس تىندىرىپ, ەل تەۋەلسٸزدٸگٸن ارمانداۋمەن عۇمىر كەشكەن ارداقتى ازاماتقا ەلٸ نەندەي قۇرمەت كٶرسەتتٸ دەگەن سۇراقتىڭ تۋۋى زاڭدىلىق. قازاقستاننىڭ وڭتٷستٸك استاناسى – الماتىدان, ەلورداسى – استانادان, جەنە تاعى باسقا قالالاردان ەر ەسٸمٸنە لايىقتى كٶشە اتاۋلارىنىڭ بەرٸلگەنٸ بٷگٸنگٸ ۇرپاققا بەلگٸلٸ جايت. تاعى بٸر اتى ەسكٸرمەيتٸن, ٶمٸرٸ ٶشپەيتٸن قۇندىلىق – قوعام جەنە مەملەكەت قايراتكەرٸنٸڭ 9 تومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ 2013 جىلى جارىق كٶرۋٸ. بٸر قۋانتارلىق جايت – ارادا سالماقتى ٷش جىل ٶتسە دە, اسىل ەردٸڭ وسى جيناقتارىنىڭ قولدان-قولعا تيمەي وقىلۋى. 

سىناپتاي سىرعىعان جىلدار تٸزبەگٸ بٸراز وقيعالاردى ٶز اعىسىمەن تاريح قويناۋىنا باتىرىپ جٸبەرۋٸ مٷمكٸن. بٸراق, الاشتىڭ ارداقتىسىنا اينالعان ٶجەت مٸنەز, ەر كٶڭٸل, ۇلتجاندى بٶكەيحاننىڭ تاريح قويناۋىنا سٷڭگٸپ كەتۋٸ مٷمكٸن ەمەس. ولاي دەيتٸنٸمٸز, بٸز – قازاقتىڭ بالاسى ەليحان ارمانداپ ٶتكەن ازاتتىقتىڭ كٶك بايراعىنىڭ استىندا ٶمٸر سٷرٸپ وتىرمىز. سوندىقتان, كٶك بايراق كٶكتەن جەلبٸرەگەن سايىن, بٶكەيحاننىڭ ەسٸمٸ دە بيٸكتەي تٷسپەك! بيىلعى تويعا جاسالاتىن يگٸلٸكتەر – الدىمەن ەل باتىرىنىڭ مەسكەۋدٸڭ دانسكوي قورىمىندا جاتقان توپىراعىن تۋعان ەلٸ قازاق جەرٸنە قايتا جەرلەسە, ەڭ بٸر ٸزگٸلٸكتٸ ٸس اتقارىلعان بولار ەدٸ. وسى مازمۇنداس شارالاردىڭ قاتارىندا الاش ۇلىنىڭ كٸندٸك قانى تامعان جەرٸندەگٸ بٸر قالاعا ونىڭ ەسٸمٸن بەرۋ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ٷزدٸك ستۋدەنتتەرٸنە, قالامى جٷيرٸك جۋرناليستەرگە بٶكەيحان اتىنداعى ستيپەندييا, گرانت تاعايىنداۋ, ەر ەسٸمٸنە لايىقتى كينو تٷسٸرۋ, مەسكەۋدٸڭ مۇراعاتتارىندا كٶمٸلٸپ جاتقان قولجازبالارىن, دەرەكتٸ شىعارمالارىن تاعى بٸر جٸتٸ كٶزبەن قاراپ, جيناقتاۋ, ەستەلٸكتەر ۇيىمداستىرۋ, قازاق جاستارىنا كەڭٸنەن ناسيحاتتاۋ كەلەر كٷننٸڭ ەنشٸسٸندە. شىنىندا دا, «قىر بالاسى, ەل اعاسى, قازاقتىڭ بولعان پاناسى, جەل جاعىندا قالاسى, ۇمىتا ما, ەليحاندى, بۇل قازاقتىڭ بالاسى?!».  

ەندەشە, ەلدٸك مۇراتتارىمىزدىڭ باعىن جاندىرىپ, باعاسىن بٸلەيٸك. سول مۇراتتى يگٸلٸكتٸڭ بٸرٸ – ەليحان تويى. قازاق مەملەكەتٸنٸڭ ٶزگە ەلدەرگە ماقتانىپ كٶرسەتەتٸن مۇراتتى ٸس-شارالارىنىڭ بٸرٸ – وسى توي يۋنەسكو دەڭگەيٸندە تاماشا تويلانىپ, ەدەمٸ كٶرٸنٸس تابادى دەگەن ٷمٸتتەمٸز. 

«قازاق» گازەتٸنە جازعان بٸر ماقا­لاسىندا ەلەكەڭ: «بٸر حالىق ٶزٸنٸڭ تاريحىن بٸلمەسە, بٸر ەل ٶزٸنٸڭ تاريحىن جوعالتسا, ونىڭ ارتىنشا ٶزٸ دە جوعالۋعا ىڭعايلى بولىپ تۇرادى. دٷنيەدە ٶڭگە جۇرتتار قاتارىندا كٸم قور بولمايتىن, تۇقىمىم قۇرىپ قالماسىن دەگەن حالىق ٶزٸنٸڭ شەجٸرەسٸن يماني دەرەجەسٸندە ۇعىپ, بٸلۋگە تيٸس بولادى» – دەپ تولعاعان ەكەن. دانىشپاننىڭ وسى بٸر كەمەل سٶزٸ بٷگٸنگٸ قازاق ەلٸنە ارناپ ايتىلعانداي.

ٶمٸرزاق وزعانباەۆ, پروفەسسور.

"اقيقات" جۋرنالى