Byltyr jáne aldyńǵy jyly, Alash Ordanyń 100 jyldyq mereitoiy ótken kezde, qoǵamymyzda Alash úkimetin qurǵan ziialy qaýym týraly ǵana emes, Alash qozǵalysyna qoldaýyn kórsetken demeýshi metsenattar jóninde biraz áńgime aityldy, umytyla bara jatqan esimderi ataldy. Sol demeýshilerdiń tizimindegi biri – cemeilik kásipker Júsipuly Ábdirahman.
Alash metsenattary týraly derekterdi Sultan Han Aqquly tereń zerttep, bul taqyrypty qoǵam aldynda birneshe ret kóterdi. Alash qozǵalysynyń is-qimylyna qoldaýyn kórsetken dáýletti adamdar, tabysty kásipkerler týraly kóp málimetti Erlan Sydyqovtyń, Murat Kenemoldinnyń eńbekterinde tabýǵa bolady. Alashtyń baspasóziniń negizin qalaýyna, áskerdi qamtamasyz etýine qarjy bólip, Semeidegi úiinde Alash úkimetiniń otyrystaryn ótkizýine múmkinshilik bergen Qarajan Úkibaevtyń taǵdyry týraly qundy qujattaryn muraǵattardyń túbinen qazyp tapqan, kitabynda jariialaǵan Bolatbek Násenovtyń eńbegi zor. Teri, bylǵary, et ónimdeý salasynda «naryqtyń patshasy» bolyp sanalǵan kásipker Qarajannyń ómiri áli zertteýshileriniń ushqyr qalamyn kútip otyr.
Kelesi jyly Alashtyń demeýshisi Muhamethan Seiitqulovtyń 150 jyldyǵy toilanady. Bul kisiniń úii de Qarajannyń úiindei Ertistiń sol jaǵynda ornalasqan. Muhamethannyń úii de talai Alash ziialylaryn kórgen. Seiitquldyń Muhamethany da Alash úkimetiniń janashyr demeýshileriniń biri edi. Sol kezde qazaqsha Alash qala, oryssha Zarechnaia sloboda dep atalatyn jerinde, qazirgi Jańa Semeidiń Muhtar Áýezov kóshesinen Ertiske qarai tómen túsetin jaqta Alash úkimetiniń keńseleri, ǵimarattary kásipker-saýdagerleriniń úilerinde ornalasqan. Qazirgi tańda, ókinishke orai, Tinibai meshitiniń janynda turǵan Muhamethannyń úii de, qasyndaǵy saýdager Aleksandr Erykalovtyń, Qarajan Úkibaevtiń, Ábdirahman Júsipovtiń úileri de joq. Qańqalary da qalmaǵan, turatyn orny ǵana bar. Semeidegi Alashtan qalǵan jalǵyz mura – Ertistiń oń jaǵynda ortalyq, Tatkrai jaqta turatyn Ániiar Moldabaevtyń úii, Alash arystarynyń murajaiynyń ǵimaraty. Al, Jańa Semeidegi Alash úkimetiniń jalǵyz kýágeri – Tinibai meshiti. Sol meshittiń mańaiynda boi kótergen Muhamethannyń, Qarajannyń, Ábdirahmannyń úileri – Alashtyń Ordasynyń júregi edi, al bul úilerdiń ieleri bolsa, sol zamannyń kásipkerleri, saýdagerleri, metsenattary – Alashqa jan ashityn tirekteri edi.
Ábdirahmannyń úiinde Alashtyń tili, kózi, qulaǵy bolyp sanalǵan «Saryarqa» gazetiniń, «Abai» jýrnalynyń basyp shyǵaratyn «Járdem» baspahanasy ornalasqan (gazet-jýrnaldyń demeýshisi, Semeide baspahana jáne baspasózine zor úlesin qosqan azamat Qarajan edi). Oǵan qosa, Muhamethannyń, Qarajannyń, Erykalovtyń úilerindegindei Alash úkimetiniń memlekettik mańyzy bar máseleleri talqylanatyn otyrystary ótti. Ábdirahmannyń úii eki qabatty, on bólmeli, qyzyl kirpishten qalanǵan edi. Onyń meken-jaiy qazirgi Ótepbaev kóshesi, 50-inshi úine sáikes edi. Buryn bul kósheniń aty Svobodnaia edi. «Okean» bazary men Ertis ózeniniń arasynda, jekemenshik úiler sektory men jańa salynǵan toǵyz qabatty úileriniń ornynda turatyn edi.
Ábdirahman Júsipulynyń arǵy atasy Oljashy batyr edi. Oljashy batyr Esimhannyń qolbasshysy bolyp, qataǵan qyrǵyny, Esim hanǵa qastańdyq jasap bilikke talasqan Tursyn handy taqtan qulatýy, 1628 jyly Túrkistandy azat etýine, Tashkent alynýyna qatysqan. «Han Tursyndy ant ursyn» degen uranmen Esim handy qoldaǵan top batyr – azamattarynyń (onyń ishinde Shanshar abyz, Shaqshaq batyr, Tobyqty Sary – Áli batyrlary, Marǵasqa men Jiembet jyraý bar) basynda turǵan Oljashy, 17 ǵasyrdaǵy qazaqtyń bas batyrlary Alataý, Qarasai, Jalańtós bahadúr siiaqty esil erlerdiń qatarynda qazaqtyń has batyry dep atanǵan.
Onyń urpaǵy, Ábdirahmannyń bergi atasy – Kózbergen baqsy. Kózbergen emshi, shipager, balger, dalanyń dástúrli meditsinasynyń jetik meńgergen tulǵa, baqsylardyń sońǵy tuiaǵy edi. Qorqyttan mura bop qalǵan qobyzdy tartqan Kózbergen óz zamanynyń Qoilybaiy edi. Yqylas, Tilep qobyzshylar birinshi kezekte sazgerler bolsa, Kózbergen qobyzshy táýip-dáriger, shipager, baqsy edi. Gipnozdyń qudiretin bilip, transqa túsip, qobyzyn mistikalyq aspap retinde kórip, Kózbergen baqsy Shoqan Ýálihanovtyń jazǵan daladaǵy shamanizm qaldyqtary týraly maqalasynyń keiipkerindei edi. Arǵyqazaq, kók túrik atalardan qalǵan táńirshil, baqsylyq rásimderiniń elementterin emdeý, dástúrli meditsinanyń maqsatynda paidalanǵan Kózbergen Babyr Baiqonaq, Qurmanbai abyz, Qurtqa táýip siiaqty áigili shipager edi.
Kózbergenniń nemeresi Júsip qajy bolsa, atadan qalǵan qobyzdyń qylyna jolamai, baqsylyq táńirshil rásimderin oryndamai, shariǵattyń jolymen júrip, Islám dininiń bes paryzyn tolyǵymen oryndap, namaz men orazasyn tastamaǵan, qajylyqqa barǵan taqýaly jan edi. Bir áýlettiń tarihy qazaq eliniń tarihymenen sabaqtas, elimizde din men dástúrdiń birge qosylyp qarama qaishylyqsyz birge júrgendigin, halyqtyń nanym-senimderiniń transformatsiiasyn anyqtaidy. Júsip myrza Óndirbai halfe men Quqnanbai, Noqa men Botaqan qajynyń jolyn kýyp qajylyqqa barǵan azamat edi.
Allanyń, paiǵambardyń dininiń talaptaryn oryndaǵan Júsip jomart, parasatty, qoly ashyq, aǵaiyn-týys, kórshi-qonaqtarǵa, kedei-muqtajdarǵa qolynda baryn berýge aiamaityn jan edi.
Ábdirahman bolsa jastaiynan óz zamanyna sai kásibimen ainalysa bastady.
Semeide saýda júrgizip, aýyldan qalaǵa mal ótkizip, ekonomikalyq hab-oazisy bolyp sanalǵan Semeidiń tórinde dúken ashyp, kóterme mata satýymen ainalysqan. Sibir men Túrkistan, Resei men Qytaidyń arasyndaǵy kerýen joldarynyń qaq ortasynda ornalasqan Semei qalasy, Uly dalanyń saýda qaqpasy edi. Bul bazardyń tórinde ornyn alǵan Ábdirahman jas kezinen tabysty kásipker ǵana emes, dinge de, ónerge de, jańa zamannyń lebine de, metsenattyq is-qimylyna da jaqyn edi. Ábdirahman Júsipuly saýatty adam edi. Kitap oqýyn jaqsy kórip, ózi de óleńderin jazǵan. Qazan qalasynda ǵibratqa toly birneshe qissylaryn basyp shyǵarǵan. Baspasózdiń, baspahananyń, oqý-aǵartýdyń mańyzyn, halyq úshin qajettiligin erte túsingen Ábdirahman kitap shyǵarýyna at salysyp, qarajatyn aiamaǵan.
Jiyrma alty jasynda «Oraz molla», keiin «Óndirbai halfe» qissylaryn Qazanda basyp shyǵarǵan Ábdirahman dini úgit-nasihatyna, qazaq ádebietine, oqý-aǵartýyna úles qosam degen nietpen júrgen.
Ákesi Júsip qajy qaitys bolǵanda: «Qajekem, meniń qorǵanym, kim bolar endi qor malym? Ajalǵa sebep sol bolǵan, ótirik dáriger bir zalym», dep joqtaǵan Ábdirahman sodan beri aýyldan kóri qalada kóp júrgen, aýyldaǵy sharýasyn týysqany Tursynbaiǵa tapsyratyn boldy.
Ol kezde qazaq qarbyzdy kórse de jemese, al limonnyń túrin kórmei, dámin bilmese, Ábdirahman Semeidegi úiinde limon qosyp shai ishetin edi. Dastarqannyń basynda jazǵy kúni árdaiym elden kelgen týys-qonaqtaryn tańqaldyratyn qarbyz turatyn edi. Qarajannyń kúshimen Semeide telefon júiesi ornatylǵanda, birinshi telefon abonentteriniń arasynda Ábdirahman edi. Symtetikti kórgen týystarynyń biri, naqty aitqanada Rahymnyń Estekbaiy: «Qapyr-ai, atasyn jynmen, balasyn symmen sóiletken Qudaidyń qudireti» dep tań qalǵan.
1917 jyly naýryz aiynda Ábdirhman Júsipov Semei oblysynyń qazaq quryltaiyna qatysqan. Oblys quryltailardyń artynan Alash týyn kótergen eki jalpyqazaq quryltai ótti. Aqyn Sábit Dónentaiuly «Biz báigege at qosamyz, Alash dep» jazǵandai, Alash týynyń kóterýine úles qosqan, Alash ziialylarynyń memleket qurý ideialaryn qoldap, qoldaýyn kórsetip, jylýyn jasap, qarajatyn shyǵaryp demeýshi bolǵan bai metsenattardyń arasynda Ábdirahman da boldy.
Ábdirahman Qazan tóńkerisinen keiin qaitys bolyp, Abyralynyń Qaratumsyq qystaǵynda jerlengen. Tárkileý, jer aýdarý, aidaý, kámpeske, ujymdastyrý, bai menen halyq jaýlaryn qurtý naýqandaryn, asharshylyq náýbetin kórgen joq. Balalary - Ahmadi, Muhamadi Qazaqstandy basqarǵan Goloshekinnyń, Semei oblysyn basqarǵan, keiin NKVD ishki ister halyq komissary bolǵan Ejovtyń, Abyralynyń aýdandyq GPÝ bas saiasi basqarmasynyń komissary Kaigorodtsevtyń qaharyn kórip, temir tordyń ar jaǵynda da jatqan, týǵan aýylynan alys jaqtarǵa kóship ketýge májbúr bolǵan. Ahmadi Ábdirahmanov – Uly Otan soǵysyna baryp, qan maidannan qaitqan joq. Muhamadi kóp jyl quǵyn-súrginnen keiin, týǵan jeri Qainar aýylyna qaityp, ujymsharda esepshi bolyp jumys istedi, týǵan jerinde qaitys bolyp jerlengen. Artynan eki qyz qaldy, jien-jiensharlary bar.
Ahmadidyń uly – Tóleý Ábdirahmanov 1943 jyly Taldyqorǵan jaqtaǵy Bórilitóbe degen eldi mekeninde dúniege kelip, soǵys jyldarynan keiin sheshesimen, qaryndasymen atalarynyń jerine kóship keldi.
Tóleý Ábdirahmanov buryńǵy Semei oblysy Abyraly aýdanynyń ortalyǵy – Qainar aýylynda shirek ǵasyr dáriger bolyp adal qyzmet etti. Aq halatty mamandy aýyldyń kári-jasy joǵary dárejeli dáriger dep tanyp, erekshe syilaǵan. Bir de bir aýyldaǵy mereke, mádeni is-shara, teatrlyq qoiylym ónerge jýyq belsendi Tóleý aǵasyz ótken joq. Alashtyń janashyry Ábdirahman baidyń tuiaǵy Tóleý Ábdirahmanov biyl kóktemde qaitys boldy. Urpaqtary Qainar aýylynda, Shyǵys Qazaqstannyń qalalarynda, elimizdiń astanasynda turady.
Alash qozǵalysyna qoldaýyn kórsetken demeýshi metsenattaryn esimderin umytpai, Alashtyń ardaqty azamattary retinde tutyp eske alý kerek. Solardyń arasynda Júsipuly Ábdirahmannyń atyn da umytpaý jón.
Asqar DAIYRBEK
