الاشقا تٸرەك بولعان باي ەبدٸراحمان

الاش مەتسەناتتارى تۋرالى دەرەكتەردٸ سۇلتان حان اققۇلى تەرەڭ زەرتتەپ, بۇل تاقىرىپتى قوعام الدىندا بٸرنەشە رەت كٶتەردٸ. الاش قوزعالىسىنىڭ  ٸس-قيمىلىنا قولداۋىن كٶرسەتكەن دەۋلەتتٸ ادامدار, تابىستى كەسٸپكەرلەر تۋرالى كٶپ مەلٸمەتتٸ ەرلان سىدىقوۆتىڭ, مۇرات كەنەمولديننىڭ ەڭبەكتەرٸندە تابۋعا بولادى. الاشتىڭ باسپاسٶزٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋىنا, ەسكەردٸ قامتاماسىز ەتۋٸنە قارجى بٶلٸپ, سەمەيدەگٸ ٷيٸندە الاش ٷكٸمەتٸنٸڭ وتىرىستارىن ٶتكٸزۋٸنە مٷمكٸنشٸلٸك بەرگەن قاراجان ٷكٸباەۆتىڭ تاعدىرى تۋرالى قۇندى قۇجاتتارىن مۇراعاتتاردىڭ تٷبٸنەن قازىپ تاپقان, كٸتابىندا جارييالاعان بولاتبەك نەسەنوۆتىڭ ەڭبەگٸ زور. تەرٸ, بىلعارى, ەت ٶنٸمدەۋ سالاسىندا «نارىقتىڭ پاتشاسى» بولىپ سانالعان كەسٸپكەر قاراجاننىڭ ٶمٸرٸ ەلٸ زەرتتەۋشٸلەرٸنٸڭ ۇشقىر قالامىن كٷتٸپ وتىر.

كەلەسٸ جىلى الاشتىڭ دەمەۋشٸسٸ مۇحامەتحان سەيٸتقۇلوۆتىڭ 150 جىلدىعى تويلانادى. بۇل كٸسٸنٸڭ ٷيٸ دە قاراجاننىڭ ٷيٸندەي ەرتٸستٸڭ سول جاعىندا ورنالاسقان. مۇحامەتحاننىڭ ٷيٸ دە تالاي الاش زييالىلارىن كٶرگەن. سەيٸتقۇلدىڭ مۇحامەتحانى دا الاش ٷكٸمەتٸنٸڭ جاناشىر دەمەۋشٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ ەدٸ. سول كەزدە قازاقشا الاش قالا, ورىسشا زارەچنايا سلوبودا دەپ اتالاتىن جەرٸندە, قازٸرگٸ جاڭا سەمەيدٸڭ مۇحتار ەۋەزوۆ كٶشەسٸنەن ەرتٸسكە قاراي تٶمەن تٷسەتٸن جاقتا الاش ٷكٸمەتٸنٸڭ كەڭسەلەرٸ, عيماراتتارى كەسٸپكەر-ساۋداگەرلەرٸنٸڭ ٷيلەرٸندە ورنالاسقان. قازٸرگٸ تاڭدا, ٶكٸنٸشكە وراي, تٸنٸباي مەشٸتٸنٸڭ جانىندا تۇرعان مۇحامەتحاننىڭ ٷيٸ دە, قاسىنداعى ساۋداگەر الەكساندر ەرىكالوۆتىڭ, قاراجان ٷكٸباەۆتٸڭ, ەبدٸراحمان جٷسٸپوۆتٸڭ ٷيلەرٸ دە جوق. قاڭقالارى دا قالماعان, تۇراتىن ورنى عانا بار. سەمەيدەگٸ الاشتان قالعان جالعىز مۇرا – ەرتٸستٸڭ وڭ جاعىندا ورتالىق, تاتكراي جاقتا تۇراتىن ەنييار مولداباەۆتىڭ ٷيٸ, الاش ارىستارىنىڭ مۇراجايىنىڭ عيماراتى. ال, جاڭا سەمەيدەگٸ الاش ٷكٸمەتٸنٸڭ جالعىز كۋەگەرٸ – تٸنٸباي مەشٸتٸ. سول مەشٸتتٸڭ ماڭايىندا بوي كٶتەرگەن مۇحامەتحاننىڭ, قاراجاننىڭ, ەبدٸراحماننىڭ ٷيلەرٸ – الاشتىڭ ورداسىنىڭ جٷرەگٸ ەدٸ, ال بۇل ٷيلەردٸڭ يەلەرٸ بولسا, سول زاماننىڭ كەسٸپكەرلەرٸ, ساۋداگەرلەرٸ, مەتسەناتتارى – الاشقا جان اشيتىن تٸرەكتەرٸ ەدٸ.

ەبدٸراحماننىڭ ٷيٸندە الاشتىڭ تٸلٸ, كٶزٸ, قۇلاعى بولىپ سانالعان «سارىارقا» گازەتٸنٸڭ, «اباي» جۋرنالىنىڭ باسىپ شىعاراتىن «جەردەم» باسپاحاناسى ورنالاسقان (گازەت-جۋرنالدىڭ دەمەۋشٸسٸ, سەمەيدە باسپاحانا جەنە باسپاسٶزٸنە زور ٷلەسٸن قوسقان ازامات قاراجان ەدٸ). وعان قوسا, مۇحامەتحاننىڭ, قاراجاننىڭ, ەرىكالوۆتىڭ ٷيلەرٸندەگٸندەي الاش ٷكٸمەتٸنٸڭ مەملەكەتتٸك ماڭىزى بار مەسەلەلەرٸ تالقىلاناتىن وتىرىستارى ٶتتٸ. ەبدٸراحماننىڭ ٷيٸ ەكٸ قاباتتى, ون بٶلمەلٸ, قىزىل كٸرپٸشتەن قالانعان ەدٸ. ونىڭ مەكەن-جايى قازٸرگٸ ٶتەپباەۆ كٶشەسٸ, 50-ٸنشٸ ٷينە سەيكەس ەدٸ. بۇرىن بۇل كٶشەنٸڭ اتى سۆوبودنايا ەدٸ. «وكەان» بازارى مەن ەرتٸس ٶزەنٸنٸڭ اراسىندا, جەكەمەنشٸك ٷيلەر سەكتورى مەن جاڭا سالىنعان توعىز قاباتتى ٷيلەرٸنٸڭ ورنىندا تۇراتىن ەدٸ.

ەبدٸراحمان جٷسٸپۇلىنىڭ ارعى اتاسى ولجاشى باتىر ەدٸ. ولجاشى باتىر ەسٸمحاننىڭ قولباسشىسى بولىپ, قاتاعان قىرعىنى, ەسٸم حانعا قاستاڭدىق جاساپ بيلٸككە تالاسقان تۇرسىن حاندى تاقتان قۇلاتۋى, 1628 جىلى تٷركٸستاندى ازات ەتۋٸنە, تاشكەنت الىنۋىنا قاتىسقان. «حان تۇرسىندى انت ۇرسىن» دەگەن ۇرانمەن ەسٸم حاندى قولداعان توپ باتىر – ازاماتتارىنىڭ (ونىڭ ٸشٸندە شانشار ابىز, شاقشاق باتىر, توبىقتى سارى – ەلٸ باتىرلارى, مارعاسقا مەن جيەمبەت جىراۋ بار) باسىندا تۇرعان ولجاشى, 17 عاسىرداعى قازاقتىڭ باس باتىرلارى الاتاۋ, قاراساي, جالاڭتٶس باھادٷر سيياقتى ەسٸل ەرلەردٸڭ قاتارىندا قازاقتىڭ حاس باتىرى دەپ اتانعان.

ونىڭ ۇرپاعى, ەبدٸراحماننىڭ بەرگٸ اتاسى – كٶزبەرگەن باقسى. كٶزبەرگەن ەمشٸ, شيپاگەر, بالگەر, دالانىڭ دەستٷرلٸ مەديتسيناسىنىڭ جەتٸك مەڭگەرگەن تۇلعا, باقسىلاردىڭ سوڭعى تۇياعى ەدٸ. قورقىتتان مۇرا بوپ قالعان قوبىزدى تارتقان كٶزبەرگەن ٶز زامانىنىڭ قويلىبايى ەدٸ. ىقىلاس, تٸلەپ قوبىزشىلار بٸرٸنشٸ كەزەكتە سازگەرلەر بولسا, كٶزبەرگەن قوبىزشى تەۋٸپ-دەرٸگەر, شيپاگەر, باقسى ەدٸ. گيپنوزدىڭ قۇدٸرەتٸن بٸلٸپ, ترانسقا تٷسٸپ, قوبىزىن ميستيكالىق اسپاپ رەتٸندە كٶرٸپ, كٶزبەرگەن باقسى شوقان ۋەليحانوۆتىڭ جازعان دالاداعى شامانيزم قالدىقتارى تۋرالى ماقالاسىنىڭ كەيٸپكەرٸندەي ەدٸ. ارعىقازاق, كٶك تٷرٸك اتالاردان قالعان تەڭٸرشٸل, باقسىلىق رەسٸمدەرٸنٸڭ ەلەمەنتتەرٸن ەمدەۋ, دەستٷرلٸ مەديتسينانىڭ ماقساتىندا پايدالانعان كٶزبەرگەن بابىر بايقوناق, قۇرمانباي ابىز, قۇرتقا تەۋٸپ سيياقتى ەيگٸلٸ شيپاگەر ەدٸ.

كٶزبەرگەننٸڭ نەمەرەسٸ جٷسٸپ قاجى بولسا, اتادان قالعان قوبىزدىڭ قىلىنا جولاماي, باقسىلىق تەڭٸرشٸل رەسٸمدەرٸن ورىنداماي, شاريعاتتىڭ جولىمەن جٷرٸپ, ٸسلەم دٸنٸنٸڭ بەس پارىزىن تولىعىمەن ورىنداپ, ناماز مەن ورازاسىن تاستاماعان, قاجىلىققا بارعان تاقۋالى جان ەدٸ. بٸر ەۋلەتتٸڭ تاريحى قازاق ەلٸنٸڭ تاريحىمەنەن ساباقتاس, ەلٸمٸزدە دٸن مەن دەستٷردٸڭ بٸرگە قوسىلىپ قاراما قايشىلىقسىز بٸرگە جٷرگەندٸگٸن, حالىقتىڭ نانىم-سەنٸمدەرٸنٸڭ ترانسفورماتسيياسىن انىقتايدى. جٷسٸپ مىرزا ٶندٸرباي حالفە مەن قۇقنانباي, نوقا مەن بوتاقان قاجىنىڭ جولىن كۋىپ قاجىلىققا بارعان ازامات ەدٸ.

اللانىڭ, پايعامباردىڭ دٸنٸنٸڭ تالاپتارىن ورىنداعان جٷسٸپ جومارت, پاراساتتى, قولى اشىق, اعايىن-تۋىس, كٶرشٸ-قوناقتارعا, كەدەي-مۇقتاجدارعا قولىندا بارىن بەرۋگە ايامايتىن جان ەدٸ.

ەبدٸراحمان بولسا جاستايىنان ٶز زامانىنا ساي كەسٸبٸمەن اينالىسا باستادى.

سەمەيدە ساۋدا جٷرگٸزٸپ, اۋىلدان قالاعا مال ٶتكٸزٸپ, ەكونوميكالىق حاب-وازيسى بولىپ سانالعان سەمەيدٸڭ تٶرٸندە دٷكەن اشىپ, كٶتەرمە ماتا ساتۋىمەن اينالىسقان. سٸبٸر مەن تٷركٸستان, رەسەي مەن قىتايدىڭ اراسىنداعى كەرۋەن جولدارىنىڭ قاق ورتاسىندا ورنالاسقان سەمەي قالاسى, ۇلى دالانىڭ ساۋدا قاقپاسى ەدٸ. بۇل بازاردىڭ تٶرٸندە ورنىن العان ەبدٸراحمان جاس كەزٸنەن تابىستى كەسٸپكەر عانا ەمەس, دٸنگە دە, ٶنەرگە دە, جاڭا زاماننىڭ لەبٸنە دە, مەتسەناتتىق ٸس-قيمىلىنا دا جاقىن ەدٸ. ەبدٸراحمان جٷسٸپۇلى ساۋاتتى ادام ەدٸ. كٸتاپ وقۋىن جاقسى كٶرٸپ, ٶزٸ دە ٶلەڭدەرٸن جازعان. قازان قالاسىندا عيبراتقا تولى بٸرنەشە قيسسىلارىن باسىپ شىعارعان. باسپاسٶزدٸڭ, باسپاحانانىڭ, وقۋ-اعارتۋدىڭ ماڭىزىن, حالىق ٷشٸن قاجەتتٸلٸگٸن ەرتە تٷسٸنگەن ەبدٸراحمان كٸتاپ شىعارۋىنا ات سالىسىپ, قاراجاتىن اياماعان.
جيىرما التى جاسىندا «وراز موللا», كەيٸن «ٶندٸرباي حالفە» قيسسىلارىن قازاندا باسىپ شىعارعان ەبدٸراحمان دٸني ٷگٸت-ناسيحاتىنا, قازاق ەدەبيەتٸنە, وقۋ-اعارتۋىنا ٷلەس قوسام دەگەن نيەتپەن جٷرگەن.

ەكەسٸ جٷسٸپ قاجى قايتىس بولعاندا: «قاجەكەم, مەنٸڭ قورعانىم, كٸم بولار ەندٸ قور مالىم? اجالعا سەبەپ سول بولعان, ٶتٸرٸك دەرٸگەر بٸر زالىم», دەپ جوقتاعان ەبدٸراحمان سودان بەرٸ اۋىلدان كٶرٸ قالادا كٶپ جٷرگەن, اۋىلداعى شارۋاسىن تۋىسقانى تۇرسىنبايعا تاپسىراتىن بولدى.

ول كەزدە قازاق قاربىزدى كٶرسە دە جەمەسە, ال ليموننىڭ تٷرٸن كٶرمەي, دەمٸن بٸلمەسە, ەبدٸراحمان سەمەيدەگٸ ٷيٸندە ليمون قوسىپ شاي ٸشەتٸن ەدٸ. داستارقاننىڭ باسىندا جازعى كٷنٸ ەردايىم ەلدەن كەلگەن تۋىس-قوناقتارىن تاڭقالدىراتىن قاربىز تۇراتىن ەدٸ. قاراجاننىڭ كٷشٸمەن سەمەيدە تەلەفون جٷيەسٸ ورناتىلعاندا, بٸرٸنشٸ تەلەفون ابونەنتتەرٸنٸڭ اراسىندا ەبدٸراحمان ەدٸ. سىمتەتٸكتٸ كٶرگەن تۋىستارىنىڭ بٸرٸ, ناقتى ايتقانادا راحىمنىڭ ەستەكبايى: «قاپىر-اي, اتاسىن جىنمەن, بالاسىن سىممەن سٶيلەتكەن قۇدايدىڭ قۇدٸرەتٸ» دەپ تاڭ قالعان.

1917 جىلى ناۋرىز ايىندا ەبدٸرحمان جٷسٸپوۆ سەمەي وبلىسىنىڭ قازاق قۇرىلتايىنا قاتىسقان. وبلىس قۇرىلتايلاردىڭ ارتىنان الاش تۋىن كٶتەرگەن ەكٸ جالپىقازاق قۇرىلتاي ٶتتٸ. اقىن سەبيت دٶنەنتايۇلى «بٸز بەيگەگە ات قوسامىز, الاش دەپ» جازعانداي, الاش تۋىنىڭ كٶتەرۋٸنە ٷلەس قوسقان, الاش زييالىلارىنىڭ مەملەكەت قۇرۋ يدەيالارىن قولداپ, قولداۋىن كٶرسەتٸپ, جىلۋىن جاساپ, قاراجاتىن شىعارىپ دەمەۋشٸ بولعان باي مەتسەناتتاردىڭ اراسىندا ەبدٸراحمان دا بولدى.

ەبدٸراحمان قازان تٶڭكەرٸسٸنەن كەيٸن قايتىس بولىپ, ابىرالىنىڭ قاراتۇمسىق قىستاعىندا جەرلەنگەن. تەركٸلەۋ, جەر اۋدارۋ, ايداۋ, كەمپەسكە, ۇجىمداستىرۋ, باي مەنەن حالىق جاۋلارىن قۇرتۋ ناۋقاندارىن, اشارشىلىق نەۋبەتٸن كٶرگەن جوق. بالالارى - احمادي, مۇحامادي قازاقستاندى باسقارعان گولوششەكيننىڭ, سەمەي وبلىسىن باسقارعان, كەيٸن نكۆد ٸشكٸ ٸستەر حالىق كوميسسارى بولعان ەجوۆتىڭ, ابىرالىنىڭ اۋداندىق گپۋ باس ساياسي باسقارماسىنىڭ كوميسسارى كايگورودتسەۆتىڭ قاھارىن كٶرٸپ, تەمٸر توردىڭ ار جاعىندا دا جاتقان, تۋعان اۋىلىنان الىس جاقتارعا كٶشٸپ كەتۋگە مەجبٷر بولعان. احمادي ەبدٸراحمانوۆ – ۇلى وتان سوعىسىنا بارىپ, قان مايداننان قايتقان جوق. مۇحامادي كٶپ جىل قۇعىن-سٷرگٸننەن كەيٸن, تۋعان جەرٸ قاينار اۋىلىنا قايتىپ, ۇجىمشاردا ەسەپشٸ بولىپ جۇمىس ٸستەدٸ, تۋعان جەرٸندە قايتىس بولىپ جەرلەنگەن. ارتىنان ەكٸ قىز قالدى, جيەن-جيەنشارلارى بار. 

احماديدىڭ ۇلى –  تٶلەۋ ەبدٸراحمانوۆ 1943 جىلى تالدىقورعان جاقتاعى بٶرٸلٸتٶبە دەگەن ەلدٸ مەكەنٸندە دٷنيەگە كەلٸپ, سوعىس جىلدارىنان كەيٸن شەشەسٸمەن, قارىنداسىمەن اتالارىنىڭ جەرٸنە كٶشٸپ كەلدٸ.

تٶلەۋ ەبدٸراحمانوۆ بۇرىڭعى سەمەي وبلىسى ابىرالى اۋدانىنىڭ ورتالىعى – قاينار اۋىلىندا شيرەك عاسىر دەرٸگەر بولىپ ادال قىزمەت ەتتٸ. اق حالاتتى ماماندى اۋىلدىڭ كەرٸ-جاسى جوعارى دەرەجەلٸ دەرٸگەر دەپ تانىپ, ەرەكشە سىيلاعان. بٸر دە بٸر اۋىلداعى مەرەكە, مەدەني ٸس-شارا, تەاترلىق قويىلىم ٶنەرگە جۋىق بەلسەندٸ تٶلەۋ اعاسىز ٶتكەن جوق. الاشتىڭ جاناشىرى ەبدٸراحمان بايدىڭ تۇياعى تٶلەۋ ەبدٸراحمانوۆ بيىل كٶكتەمدە قايتىس بولدى. ۇرپاقتارى قاينار اۋىلىندا, شىعىس قازاقستاننىڭ قالالارىندا, ەلٸمٸزدٸڭ استاناسىندا تۇرادى.

الاش قوزعالىسىنا قولداۋىن كٶرسەتكەن دەمەۋشٸ مەتسەناتتارىن ەسٸمدەرٸن ۇمىتپاي, الاشتىڭ ارداقتى ازاماتتارى رەتٸندە تۇتىپ ەسكە الۋ كەرەك. سولاردىڭ اراسىندا جٷسٸپۇلى ەبدٸراحماننىڭ اتىن دا ۇمىتپاۋ جٶن.

اسقار دايىربەك