Búgingi qazaq balasy Álihan Bókeihanov, Ahmet Baitursynov, Mirjaqyp Dýlatovtardy jaqsy tanyǵanymen, Qarajan Úkibaev, Medeý Orazbaev, Hasen Aqaev, Ybyrai Aqbaev, Isa Kópjasarov, Tobaniiaz Álniiazov, Syrym batyrdyń shóberesi Salyq Omarov, Maman bai jáne aǵaiyndy Bekmetovterdiń kim ekeninen habarsyz. Olardy bilmeiinshe, Alash tarihyn tolyq tani almasymyz haq. Sebebi HIH ǵasyrdyń aiaǵy men HH ǵasyrdyń basynda qazaq jastarynyń Resei imperiiasy men álemniń joǵary oqý oryndarynda bilim alýyna járdemdesken de sol azamattar. Osy oraida, qazaq tarihynda eleýli iz qaldyrǵan Qarajan Úkibaev týraly sóz bólek.
Qarajan Úkibaev (1851-1934) – Semeidiń ataqty bailarynyń biri. Rýy – tobyqty. Máskeýden birinshi gildiialy kópes ataǵyn alyp kelgen Alash azamaty Qazan tóńkerisine deiin óte dáýletti, myńǵyrtyp mal aidaǵan millioner bolǵan. Derekterge júginsek, baidyń bir basyna 11 myń jylqy bitken eken. Mundaǵy bir keremeti – osynshama bailyqty Qarajan Úkibaevtyń qara bastyń qamyna emes, ultqa paidasy tier ulaǵatty isterge jumsaǵandyǵy.
Alashorda úkimetiniń astanasy bolýǵa laiyq dep tanylǵan Semeidiń qaq ortasynan Qarajan Úkibaev saldyrǵan keń ári sáýletti úide áýeli Alash azamattary jatyp oqyǵan. Alash qozǵalys retinde qurylǵan kezde ol úidiń birneshe bólmesi keńsege berilip, keiinnen jetim balalar úiine ainalypty.
«ABAI» JÝRNALY, «IaRDAM» BASPAHANASY
Muhtar Áýezov Qarajandy jaqsy tanyp, aralasyp turǵan. Sol tanystyqtyń arqasynda uly jazýshy 1918 jyly «Abai» jýrnalyn shyǵarýǵa Qarajannan qarjy surap barǵanda, márt azamat qolynan kelgen bar jaqsylyǵyn jasaǵan eken. Semei qalasyndaǵy et jáne teri ónerkásibiniń negizin qalaýshy, Máskeýden alǵan birinshi gildiialy kópes qujaty bar millioner sanalǵan Qarajan Úkibaevtyń «Abai» jýrnalyna qarjylai kómek kórsetýine onyń Muhtar Áýezovpen tanystyǵy sebepker bolǵan. Úkibaevtyń balasy Beketqazy Qarajanulynyń aitýy boiynsha, Áýezovtiń kópeske: «Myna Júsipbekke maǵan sengendei senińiz. Ol – talai synnan súrinbei ótken azamat. Óz zamandastary aldynda óte bedeldi», – dep aitqan sózderinen keiin Qarajan «Abai» jýrnalyna qarjy berýge kelisken. Sóitip, Qarajan Úkibaevtyń «Abai» jýrnalyn shyǵarýǵa atsalysýy eń aldymen 11 myń somǵa «Iardam» baspahanasyn satyp alýdan bastalǵan.
QAZAQ DALASYNA ÓRKENIET ÁKELGEN...
Negizi, bul – Qarajan Úkibaevtyń óz halqyna jasaǵan ushan-teńiz járdeminiń bir pushpaǵy ǵana. Barlyǵyn birdei qamti almasaq ta, baidyń órkeniet jolynda jasaǵan iri-iri isterin sanamalar bolsaq:
Birinshiden, 1906 jyly Qarajan Úkibaev Semeide tuńǵysh ret 100 nómirli telefon stantsiiasyn óz qarajatyna satyp alyp ornatypty. Osylaisha alys jatqan Zaisan ýezine deiin baǵanalar tartqyzyp, bailanysty jeńildetken. Atalǵan telefon stantsiiasyn qazaq kópesi Amerikanyń daryndy injeneri, telefondy oilap tapqan Aleksandr Bellden kabelimen, telefon apparattarymen birge alǵan.
Ekinshiden, elimizde óndiris isin de alǵash óristetkenderdiń biri osy – Qarajan bai. «Qant qyzylshasyn óńdeitin zaýyt pen bir ózine 27 ózen men bulaq kelip quiatyn Marqakólden tek bir ózi ǵana aǵyp shyǵatyn Qaljyr sekildi aryndy taý ózeninde GES salý – Qarajan baidyń ideiasy. Bul shamamen 1909 jyldar bolsa kerek.
Úshinshiden, Qarajan tereń-tereń shatqaldardyń bir jaǵynan ekinshi jaǵyna tezdetip shyǵý úshin mólsheri 200 metr biiktikte temir trostan aspaly kópir salǵyzady. Sol kópirdiń jurnaǵy áli de bar.
Tórtinshiden, myńǵyrǵan malyn bai Ertis ózeniniń eki jaǵalaýynan salǵan qos qasaphanasynda soiǵyzǵan. Osy eki qasaphanada jylyna iri qarasy men qoiy aralas – barlyǵy 1,5 million mal soiylǵan eken. Qarajannyń qos qasaphanasynda kemi bes júz qazaq mal soiýmen shuǵyldanypty degen derek bar. Budan shyǵatyn qorytyndy qandai? Demek, osynsha adam qasaphanada jumyspen qamtamasyz etildi degen sóz.
ÁMIREGE QOLDAÝ KÓRSETKEN...
Qazaq bailary HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń basynda Resei men Tatarstan joǵary oqý oryndarynda oqyp jatqan qazaq jastaryna demeýshilik jasap, shákirtaqy taǵaiyndap otyrǵan. Solardyń ishinde Qarajan Úkibaevtyń úlesi qomaqty. Qarajan Úkibaevtyń esimi Alashtyń atyn aidai álemge tanytqan asa daryndy ánshi Ámire Qashaýbaev jaily eńbekterde de kezdesedi. Máselen, bir derekterde «Semeidegi Abyraly bolysy Degeleń degen jerdiń týmasy Ámire on jas shamasynda kúnkóris úshin ata-anasymen Semeige kóship keledi. Qalada birinshi gildiialy kópes Qarajan Úkibaidyń qasaphanasyn basqaratyn adam kishkentai Ámireni ákesinen kúzetshilikke suratady» degen joldar bar. Iaǵni Ámireniń ári qarai kóterilip, áýelegen ánimen Parij halqyn dúr silkindirip, qazaq degen halyqty álemge tanytýyna qoldaý kórsetken Qarajan Úkibaev deýge negiz bar.
MIRJAQYPTY ABAQTYDAN BOSATQAN...
Alashordanyń ortalyǵy bolyp sanalǵan Semei qalasy men onyń óńirlerindegi qazaq bailary Alash qozǵalysyna 1905 jyldan bastap qoldaý kórsetken. Máselen, 1905 jylǵy Qoiandy jármeńkesinde qabyldanǵan Qarqaraly petitsiiasyn qostaýshylardyń ishinde aýqatty adamdar kóp bolǵan. Máselen, «Delo ob agitatsii sredi kirgiz Karkaralinskogo i Pavlodarskogo ýezdov o posylke v Peterbýrg dlia predstavleniia ot Kirgizskogo naroda petitsii tsariý» dep atalatyn qujatqa 42 adam qol qoiǵan. Atalmysh naýqandy iske asyrý barysynda petitsiiany uiymdastyrýshylar qyrdaǵy halyqqa bedeldi, sózi júretin el aǵalaryna, bailarǵa senim artty. Osy saiasi naýqan Alash qairatkerleri men ulttyq býrjýaziia ókilderiniń tize qosyp qimyldaǵan alǵashqy qadamy bolǵany anyq. Joǵaryda atalǵan saiasi oqiǵalar Alash qairatkerlerin ult múddesi jolynda qyzmet etýge, týǵan halqynyń quqyǵyn qorǵaýǵa jumyldyrdy. Osy áreketteri úshin jergilikti ákimshilik tarapynan qýǵynǵa túsip, túrmege qamaldy. Sol qiyn sátte alashtyqtarǵa kómek qolyn sozyp, demeý bolǵan taǵy da sol qazaq bailary edi. Oǵan tómendegi derekter aiqyn dálel bola alady. 1906 jyly Mirjaqyp Dýlatovty túrmege qamaǵanda sol jyldyń 17 maýsymynda Qarajan Úkibaev kepildikke shyǵarýǵa 2500 rýbl tólepti. Odan keiin Ombyda Aqaidyń Haseni 5000 rýbl tólep shyǵarǵan. Álihan Bókeihanov 1908 jyly segiz ai Semei abaqtysynda otyrǵanda aýyrdy dep estip, «Álekeńder qazaqqa kerek adam» dep tobyqty Orazbai balasy Medeý on qulyndy bieni Shaǵylǵa bailatyp, kúnde abaqtyǵa bir saba qymyz aparyp, bir baǵlan soiyp, májilis quryp otyrǵan.
Qazaq bailarynyń metsenattyq qyzmetiniń kelesi kezeńi – qazaq baspasóziniń órkendeýine, ult mádenietiniń damýyna qarjylyq qoldaý jasaǵany. Bul turǵyda 1913-1918 jyldar aralyǵynda 265 nómiri jaryq kórgen «Qazaq» gazetiniń jaryqqa shyǵýyna jáne el ishine taralýyna yqpal etken aýqatty qazaqtardyń bolǵany shyndyq. Máselen, «Qazaq» gazetiniń 1915 jylǵy sanynda «Aýqatty alash azamattaryna» atty maqalada gazet isine qarjylai járdemdesý jóninde úndeý jariialanady. Kómek berýshiler qatarynda Esenǵul qajy bastaǵan Maman baidyń balalary belsendilik tanytqany ańǵarylady. Joǵaryda atap ótkendei, Qarajan Úkibaev «Abai» jýrnalyn shyǵarýǵa ketetin qarajatty tikelei óz moinyna alǵan.
ARYSTAR AQTALDY, AL BAILARYMYZ ÁLI FEODAL...
Sebebi bizdi qurtqan keńestik saiasat jurtyna jaqsylyq jasap, qalyń qazaqqa qyrýar paidasyn tigizgen bai ataýlyny «qarny jýan, qulqyny tereń, qara bastyń qamyn ǵana kúittegen, aldyndaǵy malyn sanaýdan ǵana lázzat alatyn ashkózge» ainaldyrdy. Sóitti de, bar bilikti kedei tabyna berip, «áne, seniń jaýyń» dep, kúni keshe ǵana Alashyn qanatynyń astyna alyp jarylqaǵan bailaryna qarsy qoidy. Sonyń ishinde Qarajan Úkibaev ta 1921 jyly tolyq tárkilenip, zulym biliktiń qurbanyna ainalady. Solaisha mal-múlki túgel tárkilenip qana qoimai, birneshe jylǵa sozylǵan qýǵyn-súrgin sońynda aqyry 1934 jyly bolshevikter qolynan qaza tabady.
Jalpy, keń-baitaq qazaq dalasyna Keńes ókimeti ornaǵannan keiin bailardyń da kúni batyp, juldyzy sóndi. Bailardy tap retinde joiýdy kózdegen goloshekindik saiasat 1928 jyly 27 tamyzda «Bailardy tárkileý týraly» qaýly shyǵarady. Muraǵat derekterinde saqtalǵan málimet boiynsha, á degende alǵash 244 iri baidyń mal-múlki tartyp alynǵan eken. Onyń syrtynda qanshama bai osy qaýlynyń kesirinen óz elin tastap, shekara asyp ketýge májbúr boldy.
Jalǵyz Qarajan ǵana emes, zamanynda qajylyqqa baryp, Mekkede tákiia saldyrǵan Qunanbai syndy qajynyń adamgershiligine jat minezderdi teligen de sol – bai ataýlyǵa qarsy qoiý saiasaty. Ol saiasat qazaqtyń malynan buryn, sanasyn, jan dúniesin tonady emes pe? Biz bárinen buryn osyny aitýdyń ornyna «bálen mal qyryldy, bálen dúnie tárkilendi» degen esepten aryǵa bara almai júrmiz. Sanamyz tonalmasa, oilaý júiemiz 180 gradýsqa tóńkerilip túspese, naǵyz qazaq qoǵamynda bai degen basqasha maǵynaǵa ie bolǵanyn biler edik qoi...
Kezinde qazaq dalasyna kelip, osyndai jaǵdaidy kózimen kórgen orys generaly Bronevskii: «Qazaqtyń bailary orystyń «bogatyi» sóziniń balamasy emes, qazaqtyń baiy – aqyl-oiy, rýhani jaǵynan barynsha jetilip, naǵyz kemeline kelgen adam. Sony ǵana qazaq halqy bai deidi. Al jai ǵana materialdyq qundylyqtardy jinaǵan adamdy qazaq eshqashan bai dep moiyndamaǵan», – dep jazǵan. Rasynda, ultymyzdyń uǵymyndaǵy bai – arnaiy statýs. Ol – tektiliktiń balamasy. Sondyqtan da onyń qoǵamda atqaratyn ózindik fýnktsiiasy bolǵan. Ol qandai?
Ahmet TOQTABAI, tarih ǵylymynyń doktory: – Rý bolý úshin qazaqta úsh nárse bolýy kerek bolǵan: birinshi – baǵatyn baiy, ekinshi – jaýdan qorǵaityn batyry, úshinshi – topqa túsetin bii. Osy negizgi úsh elementi bolǵanda ǵana «jeti ataǵa tolystyq, jeke el bolystyq» dep tý bie soiyp, jańa rýdyń shańyraǵyn kótergen. Sondyqtan da qazaqtyń bailary qazirgidei ózine bálen úi salyp alyp, túgen máshine minip, jeke bas múddesin kúittep ketken emes. Búgingidei zeinetaqy qory, saqtandyrý sekildi dúnieler joq jalpaq jurtty ár rýdyń sol bailary asyraǵan: rýdyń soǵymǵa soiatyn maly bolmasa, jarlynyń balasy otaý qura almai júrse, taǵy sol siiaqty materialdyq qajettiliktiń bárin bai óz moinyna alyp otyrǵan. Qazaq qoǵamynyń eń basty ereksheligi de sonda, iaǵni orys ne Eýropa qoǵamyndaǵydai bai men kedeidiń arasynda óshpendilik bolǵan emes. Bul – bizdiń qur keýde soǵý, maqtanýymyz emes, barlyǵy da belgili orys, túrki ǵalymdarynyń kezinde jazyp ketken ǵylymi derekterine súienip aitylǵan derek.
Máriiam ÁBSATTAR
"Jas Alash" gazeti
