بٷگٸنگٸ قازاق بالاسى ەليحان بٶكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, مٸرجاقىپ دۋلاتوۆتاردى جاقسى تانىعانىمەن, قاراجان ٷكٸباەۆ, مەدەۋ ورازباەۆ, حاسەن اقاەۆ, ىبىراي اقباەۆ, يسا كٶپجاساروۆ, توبانيياز ەلنييازوۆ, سىرىم باتىردىڭ شٶبەرەسٸ سالىق وماروۆ, مامان باي جەنە اعايىندى بەكمەتوۆتەردٸڭ كٸم ەكەنٸنەن حابارسىز. ولاردى بٸلمەيٸنشە, الاش تاريحىن تولىق تاني الماسىمىز حاق. سەبەبٸ حٸح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا قازاق جاستارىنىڭ رەسەي يمپەريياسى مەن ەلەمنٸڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا بٸلٸم الۋىنا جەردەمدەسكەن دە سول ازاماتتار. وسى ورايدا, قازاق تاريحىندا ەلەۋلٸ ٸز قالدىرعان قاراجان ٷكٸباەۆ تۋرالى سٶز بٶلەك.
قاراجان ٷكٸباەۆ (1851-1934) – سەمەيدٸڭ اتاقتى بايلارىنىڭ بٸرٸ. رۋى – توبىقتى. مەسكەۋدەن بٸرٸنشٸ گيلدييالى كٶپەس اتاعىن الىپ كەلگەن الاش ازاماتى قازان تٶڭكەرٸسٸنە دەيٸن ٶتە دەۋلەتتٸ, مىڭعىرتىپ مال ايداعان ميلليونەر بولعان. دەرەكتەرگە جٷگٸنسەك, بايدىڭ بٸر باسىنا 11 مىڭ جىلقى بٸتكەن ەكەن. مۇنداعى بٸر كەرەمەتٸ – وسىنشاما بايلىقتى قاراجان ٷكٸباەۆتىڭ قارا باستىڭ قامىنا ەمەس, ۇلتقا پايداسى تيەر ۇلاعاتتى ٸستەرگە جۇمساعاندىعى.
الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ استاناسى بولۋعا لايىق دەپ تانىلعان سەمەيدٸڭ قاق ورتاسىنان قاراجان ٷكٸباەۆ سالدىرعان كەڭ ەرٸ سەۋلەتتٸ ٷيدە ەۋەلٸ الاش ازاماتتارى جاتىپ وقىعان. الاش قوزعالىس رەتٸندە قۇرىلعان كەزدە ول ٷيدٸڭ بٸرنەشە بٶلمەسٸ كەڭسەگە بەرٸلٸپ, كەيٸننەن جەتٸم بالالار ٷيٸنە اينالىپتى.
«اباي» جۋرنالى, «ياردام» باسپاحاناسى
مۇحتار ەۋەزوۆ قاراجاندى جاقسى تانىپ, ارالاسىپ تۇرعان. سول تانىستىقتىڭ ارقاسىندا ۇلى جازۋشى 1918 جىلى «اباي» جۋرنالىن شىعارۋعا قاراجاننان قارجى سۇراپ بارعاندا, مەرت ازامات قولىنان كەلگەن بار جاقسىلىعىن جاساعان ەكەن. سەمەي قالاسىنداعى ەت جەنە تەرٸ ٶنەركەسٸبٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى, مەسكەۋدەن العان بٸرٸنشٸ گيلدييالى كٶپەس قۇجاتى بار ميلليونەر سانالعان قاراجان ٷكٸباەۆتىڭ «اباي» جۋرنالىنا قارجىلاي كٶمەك كٶرسەتۋٸنە ونىڭ مۇحتار ەۋەزوۆپەن تانىستىعى سەبەپكەر بولعان. ٷكٸباەۆتىڭ بالاسى بەكەتقازى قاراجانۇلىنىڭ ايتۋى بويىنشا, ەۋەزوۆتٸڭ كٶپەسكە: «مىنا جٷسٸپبەككە ماعان سەنگەندەي سەنٸڭٸز. ول – تالاي سىننان سٷرٸنبەي ٶتكەن ازامات. ٶز زامانداستارى الدىندا ٶتە بەدەلدٸ», – دەپ ايتقان سٶزدەرٸنەن كەيٸن قاراجان «اباي» جۋرنالىنا قارجى بەرۋگە كەلٸسكەن. سٶيتٸپ, قاراجان ٷكٸباەۆتىڭ «اباي» جۋرنالىن شىعارۋعا اتسالىسۋى ەڭ الدىمەن 11 مىڭ سومعا «ياردام» باسپاحاناسىن ساتىپ الۋدان باستالعان.
قازاق دالاسىنا ٶركەنيەت ەكەلگەن...
نەگٸزٸ, بۇل – قاراجان ٷكٸباەۆتىڭ ٶز حالقىنا جاساعان ۇشان-تەڭٸز جەردەمٸنٸڭ بٸر پۇشپاعى عانا. بارلىعىن بٸردەي قامتي الماساق تا, بايدىڭ ٶركەنيەت جولىندا جاساعان ٸرٸ-ٸرٸ ٸستەرٸن سانامالار بولساق:
بٸرٸنشٸدەن, 1906 جىلى قاراجان ٷكٸباەۆ سەمەيدە تۇڭعىش رەت 100 نٶمٸرلٸ تەلەفون ستانتسيياسىن ٶز قاراجاتىنا ساتىپ الىپ ورناتىپتى. وسىلايشا الىس جاتقان زايسان ۋەزٸنە دەيٸن باعانالار تارتقىزىپ, بايلانىستى جەڭٸلدەتكەن. اتالعان تەلەفون ستانتسيياسىن قازاق كٶپەسٸ امەريكانىڭ دارىندى ينجەنەرٸ, تەلەفوندى ويلاپ تاپقان الەكساندر بەللدەن كابەلٸمەن, تەلەفون اپپاراتتارىمەن بٸرگە العان.
ەكٸنشٸدەن, ەلٸمٸزدە ٶندٸرٸس ٸسٸن دە العاش ٶرٸستەتكەندەردٸڭ بٸرٸ وسى – قاراجان باي. «قانت قىزىلشاسىن ٶڭدەيتٸن زاۋىت پەن بٸر ٶزٸنە 27 ٶزەن مەن بۇلاق كەلٸپ قۇياتىن مارقاكٶلدەن تەك بٸر ٶزٸ عانا اعىپ شىعاتىن قالجىر سەكٸلدٸ ارىندى تاۋ ٶزەنٸندە گەس سالۋ – قاراجان بايدىڭ يدەياسى. بۇل شامامەن 1909 جىلدار بولسا كەرەك.
ٷشٸنشٸدەن, قاراجان تەرەڭ-تەرەڭ شاتقالداردىڭ بٸر جاعىنان ەكٸنشٸ جاعىنا تەزدەتٸپ شىعۋ ٷشٸن مٶلشەرٸ 200 مەتر بيٸكتٸكتە تەمٸر تروستان اسپالى كٶپٸر سالعىزادى. سول كٶپٸردٸڭ جۇرناعى ەلٸ دە بار.
تٶرتٸنشٸدەن, مىڭعىرعان مالىن باي ەرتٸس ٶزەنٸنٸڭ ەكٸ جاعالاۋىنان سالعان قوس قاساپحاناسىندا سويعىزعان. وسى ەكٸ قاساپحانادا جىلىنا ٸرٸ قاراسى مەن قويى ارالاس – بارلىعى 1,5 ميلليون مال سويىلعان ەكەن. قاراجاننىڭ قوس قاساپحاناسىندا كەمٸ بەس جٷز قازاق مال سويۋمەن شۇعىلدانىپتى دەگەن دەرەك بار. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى قانداي? دەمەك, وسىنشا ادام قاساپحانادا جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتٸلدٸ دەگەن سٶز.
ەمٸرەگە قولداۋ كٶرسەتكەن...
قازاق بايلارى حٸح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا رەسەي مەن تاتارستان جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىپ جاتقان قازاق جاستارىنا دەمەۋشٸلٸك جاساپ, شەكٸرتاقى تاعايىنداپ وتىرعان. سولاردىڭ ٸشٸندە قاراجان ٷكٸباەۆتىڭ ٷلەسٸ قوماقتى. قاراجان ٷكٸباەۆتىڭ ەسٸمٸ الاشتىڭ اتىن ايداي ەلەمگە تانىتقان اسا دارىندى ەنشٸ ەمٸرە قاشاۋباەۆ جايلى ەڭبەكتەردە دە كەزدەسەدٸ. مەسەلەن, بٸر دەرەكتەردە «سەمەيدەگٸ ابىرالى بولىسى دەگەلەڭ دەگەن جەردٸڭ تۋماسى ەمٸرە ون جاس شاماسىندا كٷنكٶرٸس ٷشٸن اتا-اناسىمەن سەمەيگە كٶشٸپ كەلەدٸ. قالادا بٸرٸنشٸ گيلدييالى كٶپەس قاراجان ٷكٸبايدىڭ قاساپحاناسىن باسقاراتىن ادام كٸشكەنتاي ەمٸرەنٸ ەكەسٸنەن كٷزەتشٸلٸككە سۇراتادى» دەگەن جولدار بار. ياعني ەمٸرەنٸڭ ەرٸ قاراي كٶتەرٸلٸپ, ەۋەلەگەن ەنٸمەن پاريج حالقىن دٷر سٸلكٸندٸرٸپ, قازاق دەگەن حالىقتى ەلەمگە تانىتۋىنا قولداۋ كٶرسەتكەن قاراجان ٷكٸباەۆ دەۋگە نەگٸز بار.
مٸرجاقىپتى اباقتىدان بوساتقان...
الاشوردانىڭ ورتالىعى بولىپ سانالعان سەمەي قالاسى مەن ونىڭ ٶڭٸرلەرٸندەگٸ قازاق بايلارى الاش قوزعالىسىنا 1905 جىلدان باستاپ قولداۋ كٶرسەتكەن. مەسەلەن, 1905 جىلعى قوياندى جەرمەڭكەسٸندە قابىلدانعان قارقارالى پەتيتسيياسىن قوستاۋشىلاردىڭ ٸشٸندە اۋقاتتى ادامدار كٶپ بولعان. مەسەلەن, «دەلو وب اگيتاتسيي سرەدي كيرگيز كاركارالينسكوگو ي پاۆلودارسكوگو ۋەزدوۆ و پوسىلكە ۆ پەتەربۋرگ دليا پرەدستاۆلەنييا وت كيرگيزسكوگو نارودا پەتيتسيي تساريۋ» دەپ اتالاتىن قۇجاتقا 42 ادام قول قويعان. اتالمىش ناۋقاندى ٸسكە اسىرۋ بارىسىندا پەتيتسييانى ۇيىمداستىرۋشىلار قىرداعى حالىققا بەدەلدٸ, سٶزٸ جٷرەتٸن ەل اعالارىنا, بايلارعا سەنٸم ارتتى. وسى ساياسي ناۋقان الاش قايراتكەرلەرٸ مەن ۇلتتىق بۋرجۋازييا ٶكٸلدەرٸنٸڭ تٸزە قوسىپ قيمىلداعان العاشقى قادامى بولعانى انىق. جوعارىدا اتالعان ساياسي وقيعالار الاش قايراتكەرلەرٸن ۇلت مٷددەسٸ جولىندا قىزمەت ەتۋگە, تۋعان حالقىنىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا جۇمىلدىردى. وسى ەرەكەتتەرٸ ٷشٸن جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمشٸلٸك تاراپىنان قۋعىنعا تٷسٸپ, تٷرمەگە قامالدى. سول قيىن سەتتە الاشتىقتارعا كٶمەك قولىن سوزىپ, دەمەۋ بولعان تاعى دا سول قازاق بايلارى ەدٸ. وعان تٶمەندەگٸ دەرەكتەر ايقىن دەلەل بولا الادى. 1906 جىلى مٸرجاقىپ دۋلاتوۆتى تٷرمەگە قاماعاندا سول جىلدىڭ 17 ماۋسىمىندا قاراجان ٷكٸباەۆ كەپٸلدٸككە شىعارۋعا 2500 رۋبل تٶلەپتٸ. ودان كەيٸن ومبىدا اقايدىڭ حاسەنٸ 5000 رۋبل تٶلەپ شىعارعان. ەليحان بٶكەيحانوۆ 1908 جىلى سەگٸز اي سەمەي اباقتىسىندا وتىرعاندا اۋىردى دەپ ەستٸپ, «ەلەكەڭدەر قازاققا كەرەك ادام» دەپ توبىقتى ورازباي بالاسى مەدەۋ ون قۇلىندى بيەنٸ شاعىلعا بايلاتىپ, كٷندە اباقتىعا بٸر سابا قىمىز اپارىپ, بٸر باعلان سويىپ, مەجٸلٸس قۇرىپ وتىرعان.
قازاق بايلارىنىڭ مەتسەناتتىق قىزمەتٸنٸڭ كەلەسٸ كەزەڭٸ – قازاق باسپاسٶزٸنٸڭ ٶركەندەۋٸنە, ۇلت مەدەنيەتٸنٸڭ دامۋىنا قارجىلىق قولداۋ جاساعانى. بۇل تۇرعىدا 1913-1918 جىلدار ارالىعىندا 265 نٶمٸرٸ جارىق كٶرگەن «قازاق» گازەتٸنٸڭ جارىققا شىعۋىنا جەنە ەل ٸشٸنە تارالۋىنا ىقپال ەتكەن اۋقاتتى قازاقتاردىڭ بولعانى شىندىق. مەسەلەن, «قازاق» گازەتٸنٸڭ 1915 جىلعى سانىندا «اۋقاتتى الاش ازاماتتارىنا» اتتى ماقالادا گازەت ٸسٸنە قارجىلاي جەردەمدەسۋ جٶنٸندە ٷندەۋ جارييالانادى. كٶمەك بەرۋشٸلەر قاتارىندا ەسەنعۇل قاجى باستاعان مامان بايدىڭ بالالارى بەلسەندٸلٸك تانىتقانى اڭعارىلادى. جوعارىدا اتاپ ٶتكەندەي, قاراجان ٷكٸباەۆ «اباي» جۋرنالىن شىعارۋعا كەتەتٸن قاراجاتتى تٸكەلەي ٶز موينىنا العان.
ارىستار اقتالدى, ال بايلارىمىز ەلٸ فەودال...
سەبەبٸ بٸزدٸ قۇرتقان كەڭەستٸك ساياسات جۇرتىنا جاقسىلىق جاساپ, قالىڭ قازاققا قىرۋار پايداسىن تيگٸزگەن باي اتاۋلىنى «قارنى جۋان, قۇلقىنى تەرەڭ, قارا باستىڭ قامىن عانا كٷيتتەگەن, الدىنداعى مالىن ساناۋدان عانا لەززات الاتىن اشكٶزگە» اينالدىردى. سٶيتتٸ دە, بار بيلٸكتٸ كەدەي تابىنا بەرٸپ, «ەنە, سەنٸڭ جاۋىڭ» دەپ, كٷنٸ كەشە عانا الاشىن قاناتىنىڭ استىنا الىپ جارىلقاعان بايلارىنا قارسى قويدى. سونىڭ ٸشٸندە قاراجان ٷكٸباەۆ تا 1921 جىلى تولىق تەركٸلەنٸپ, زۇلىم بيلٸكتٸڭ قۇربانىنا اينالادى. سولايشا مال-مٷلكٸ تٷگەل تەركٸلەنٸپ قانا قويماي, بٸرنەشە جىلعا سوزىلعان قۋعىن-سٷرگٸن سوڭىندا اقىرى 1934 جىلى بولشەۆيكتەر قولىنان قازا تابادى.
جالپى, كەڭ-بايتاق قازاق دالاسىنا كەڭەس ٶكٸمەتٸ ورناعاننان كەيٸن بايلاردىڭ دا كٷنٸ باتىپ, جۇلدىزى سٶندٸ. بايلاردى تاپ رەتٸندە جويۋدى كٶزدەگەن گولوششەكيندٸك ساياسات 1928 جىلى 27 تامىزدا «بايلاردى تەركٸلەۋ تۋرالى» قاۋلى شىعارادى. مۇراعات دەرەكتەرٸندە ساقتالعان مەلٸمەت بويىنشا, ە دەگەندە العاش 244 ٸرٸ بايدىڭ مال-مٷلكٸ تارتىپ الىنعان ەكەن. ونىڭ سىرتىندا قانشاما باي وسى قاۋلىنىڭ كەسٸرٸنەن ٶز ەلٸن تاستاپ, شەكارا اسىپ كەتۋگە مەجبٷر بولدى.
جالعىز قاراجان عانا ەمەس, زامانىندا قاجىلىققا بارىپ, مەككەدە تەكييا سالدىرعان قۇنانباي سىندى قاجىنىڭ ادامگەرشٸلٸگٸنە جات مٸنەزدەردٸ تەلٸگەن دە سول – باي اتاۋلىعا قارسى قويۋ ساياساتى. ول ساياسات قازاقتىڭ مالىنان بۇرىن, ساناسىن, جان دٷنيەسٸن تونادى ەمەس پە? بٸز بەرٸنەن بۇرىن وسىنى ايتۋدىڭ ورنىنا «بەلەن مال قىرىلدى, بەلەن دٷنيە تەركٸلەندٸ» دەگەن ەسەپتەن ارىعا بارا الماي جٷرمٸز. سانامىز تونالماسا, ويلاۋ جٷيەمٸز 180 گرادۋسقا تٶڭكەرٸلٸپ تٷسپەسە, ناعىز قازاق قوعامىندا باي دەگەن باسقاشا ماعىناعا يە بولعانىن بٸلەر ەدٸك قوي...
كەزٸندە قازاق دالاسىنا كەلٸپ, وسىنداي جاعدايدى كٶزٸمەن كٶرگەن ورىس گەنەرالى برونەۆسكيي: «قازاقتىڭ بايلارى ورىستىڭ «بوگاتىي» سٶزٸنٸڭ بالاماسى ەمەس, قازاقتىڭ بايى – اقىل-ويى, رۋحاني جاعىنان بارىنشا جەتٸلٸپ, ناعىز كەمەلٸنە كەلگەن ادام. سونى عانا قازاق حالقى باي دەيدٸ. ال جاي عانا ماتەريالدىق قۇندىلىقتاردى جيناعان ادامدى قازاق ەشقاشان باي دەپ مويىنداماعان», – دەپ جازعان. راسىندا, ۇلتىمىزدىڭ ۇعىمىنداعى باي – ارنايى ستاتۋس. ول – تەكتٸلٸكتٸڭ بالاماسى. سوندىقتان دا ونىڭ قوعامدا اتقاراتىن ٶزٸندٸك فۋنكتسيياسى بولعان. ول قانداي?
احمەت توقتاباي, تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى: – رۋ بولۋ ٷشٸن قازاقتا ٷش نەرسە بولۋى كەرەك بولعان: بٸرٸنشٸ – باعاتىن بايى, ەكٸنشٸ – جاۋدان قورعايتىن باتىرى, ٷشٸنشٸ – توپقا تٷسەتٸن بيٸ. وسى نەگٸزگٸ ٷش ەلەمەنتٸ بولعاندا عانا «جەتٸ اتاعا تولىستىق, جەكە ەل بولىستىق» دەپ تۋ بيە سويىپ, جاڭا رۋدىڭ شاڭىراعىن كٶتەرگەن. سوندىقتان دا قازاقتىڭ بايلارى قازٸرگٸدەي ٶزٸنە بەلەن ٷي سالىپ الىپ, تٷگەن مەشينە مٸنٸپ, جەكە باس مٷددەسٸن كٷيتتەپ كەتكەن ەمەس. بٷگٸنگٸدەي زەينەتاقى قورى, ساقتاندىرۋ سەكٸلدٸ دٷنيەلەر جوق جالپاق جۇرتتى ەر رۋدىڭ سول بايلارى اسىراعان: رۋدىڭ سوعىمعا سوياتىن مالى بولماسا, جارلىنىڭ بالاسى وتاۋ قۇرا الماي جٷرسە, تاعى سول سيياقتى ماتەريالدىق قاجەتتٸلٸكتٸڭ بەرٸن باي ٶز موينىنا الىپ وتىرعان. قازاق قوعامىنىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ دە سوندا, ياعني ورىس نە ەۋروپا قوعامىنداعىداي باي مەن كەدەيدٸڭ اراسىندا ٶشپەندٸلٸك بولعان ەمەس. بۇل – بٸزدٸڭ قۇر كەۋدە سوعۋ, ماقتانۋىمىز ەمەس, بارلىعى دا بەلگٸلٸ ورىس, تٷركٸ عالىمدارىنىڭ كەزٸندە جازىپ كەتكەن عىلىمي دەرەكتەرٸنە سٷيەنٸپ ايتىلعان دەرەك.
مەرييام ەبساتتار
"جاس الاش" گازەتٸ
