Sabyr Qasymovtyń «Alash» arystarynyn júz jyldyǵyna berilgen Astaǵy sóilegen sózinde aitylǵan tujyrymdar jáne usynystar.
«Óli riza bolmai, tiri baiymas» deidi halqymyz. Búgingi Astyń, arnaiy duǵa dáminiń orny bólek dep esepteimin.
Bul As – jai as emes, mártebesi de, taǵylymy da, qadir-qasieti de biik As.
Ras, jyl-mejesin aiqyndaǵanda, bul As «Alash» ult-azattyq qozǵalysyna, «Alash» partiiasyn qurýǵa, «Alash Orda» úkimetin ornyqtyrýǵa – tikelei qatysqan tulǵalarǵa, sonyń ishinde ulttyń uly qairatkeri, HH ǵasyrdyń basyndaǵy saiasi jáne rýhani kóshbasshysy Álihan Bókeihanǵa baǵyshtalyp otyr.
Biraq, Astyń tereń tálimi, qasietti qisyny bar. Biz osydan bir ǵasyr burynǵy ata-babamyzdyń Uly rýhani erligine bas iemiz. Osy tarihi qozǵalys, partiia, úkimet tóńiregine jumylǵan naǵyz azamattarǵa alǵysymyz ben qurmetimizdi arnaimyz.
Bul – ǵasyrlyq úlgi-ónege ǵana emes, ultpen máńgi jasaityn, jany men aryna medeý qubylys. Biz arystarymyzdyń shynaiy adamgershiligine, tazalyǵyna, jaýapkershiligine, ultyn súigen júregine, Otany men halqyna adaldyǵyna tańǵalamyz jáne ony maqtan tutamyz.
Zamannyń neshe túrli obektivti qiyndyǵyna qaramai, demokratiialyq jáne halyqaralyq, eýropalyq standarttarǵa sai ultty qaita órletý, qazaq memlekettiligi qurylysyn jańǵyrtý ideiasyna halqyn toptastyrǵan ziialylarymyzdyń danalyǵyna, biik intellektýaldyq deńgeiine, bilim-biligine urpaq alǵysyn men nietin osyndai joldarmen jetkizýge tiispiz.
Olar ziialylyq pen el aldyndaǵy jaýapkershiliktiń etalonyn qalyptastyrdy. Qazirgi ziialymyn dep júrgen keibireýler ózderin Alash tulǵalarmen nege salystyrmaidy eken?
Biz, Alash ziialylarynyń janqiiarlyq jáne azamattyq erligin asa joǵary baǵalaimyz. Árine, olar qarapaiym pendeshilikke salynyp, jiǵan bilimi men laýazym-qyzmetin jan baǵýǵa da arnai alar edi. Biraq ol jolǵa túspedi. Oǵan ary da, halyqqa degen adaldyǵy da jibermedi.
Sondyqtan, alda neshe túrli quqai – otarshyl-totalitarlyq júieniń qýǵyn-súrgini men abaqtysy, qaq mańdaiǵa kezengen qarýy turǵanyn sezse de, sanaly túrde keide ashyq, keide jasyryn 20-30 jyl boiy týǵan halqynyń azattyǵy men táýelsizdigi úshin tabandy túrde kúresti.
Qaýpi de rasqa shyqty: aidaldy, otbasylary azaptaldy, atyldy. Alaida, olar sońǵy demi taýsylǵansha «elimnen, ultymnan, halqymnan janym sadaǵa» dep ótti. Muny Álihan Bókeihannyń Býtyrka túrmesinde atar aldyndaǵy sózi rastaidy.
Búgingi As ult qasieti men máńgilik qundylyǵyna arnalyp otyr dep sanaimyn.
Osy sharany uiymdastyryp otyrǵan baýyrlamymyzdy táńir jarylqasyn! Sizderdi de sol Alash rýhy serpiltip otyr.
Búgingi As arqyly táýelsizdigimizdiń besigi Almatymyzda Alashtyń ǵasyrlyq mereitoiynyń izashar sharasy bastaldy dep senemin. Ult dástúrine adal «Qamshy» saity namysty da, jaýapkershilikti de qamshylai bersin. Odan tek utpasaq, utylmaimyz.
Bizdiń úkimet, onyń qurylymdary, ǵylym, bilim, mádeniet ordalary ózderine tikelei qatysty eldik isten shet qalmaidy dep úmit artamyz.
Múmkindikti paidalana otyryp, Alash baǵytynda mańdai terin tókken marqumdar: akademik Keńes Núrpeiisov, professorlar Ábý Tákenov, Kóshim Esmaǵambetov, zertteýshiler Aitan Núsiphan, Beisenbai Baiǵaliev rýhtaryna bas iemiz.
Sondai-aq, búgingi alashtanýdyń qainaýynda júrgen Mámbet Qoigeldiev, Tursyn Jurtbai, Sultanhan Aqqululy, Dihan Qamzabekuly, Ǵarifolla Ánesuly, Turdyǵul Shańbai, Erbol Tileshov taǵy basqa azamattarǵa alǵysymyzdy aitamyz.
Qazaqta «Óshken jandy, ólgen tirildi» degen sóz bar. Eger biz ózimizdi Alash qaharmandarynyń izbasarymyz dep eseptesek, olardyń biik rýhani jáne azamattyq erligin búgin men bolashaqtyń qasietti qazynasyna ainaldyrýǵa mindettimiz. Otanǵa shynaiy, adal qyzmet etýdiń úlgisi – Alash ziialylary!
Keńestik-bolsheviktik totalitarlyq bilik ulttar arasynda áleýmettik-saiasi teńdik ornatamyz degen kommýnistik ádemi urandardy jamylyp, býrjýaziialyq-ultshyldyqqa qarsy kúresti kúsheitý kerek degen jeleýmen «Alashtyń» barlyq basshylary men belsendilerin qurtty, «Alash-Orda» Úkimetiniń aimaqtardaǵy barlyq músheleri men jetekshilerin jappai qýǵynǵa ushyratty.
Stalindik OGPÝ-NKVD-KGB-nyń qylmyskerleri Qazaqstanǵa taǵaiyndaǵan óz adamdarynyń kúshimen «Alash» qairatkerleri men múshelerin qurtyp nemese túrmelerge otyrǵyzyp qana qoiǵan joq, «Alash» rýhy men ideiasynyń ózin qazaqstandyqtardyń sanasy men qoǵam ómirinde qaldyrmai, túp ornymen joǵaltýǵa tyrysty. «Alashty» jasandy jolmen qas dushpanǵa ainaldyrǵandyqtan onyń obrazy sanalarymyzda qorqynysh sindromyn týdyryp, sonyń kesirinen alashordalyqtardyń erligin ádiletti jolmen shynshyl baǵalaýǵa áli kúnge úlken kedergi jasap keledi.
Osy rette Alashtyń jeti qairatkerin búgin men bolashaqqa úlgi bolsyn dep «Halyq qaharmany» ataǵyna usynamyn. Olar: Álihan Bókeihan, Ahmet Baitursynuly, Mustafa Shoqai, Mirjaqyp Dýlatuly, Jahansha Dosmuhameduly, Muhamedjan Tynyshbaiuly, Halel Dosmuhameduly. Árine, basqa da ziialylardy bolashaqta taǵy da usyna jatarmyz. Menińshe, bul usynysqa Baýyrjan Momyshuly, Rahymjan Qoshqarbaev syndy qaharmandarymyzdyń arýaǵy da riza bolar edi.
Eger B.Momyshuly men R.Qoshqarbaev keńes-german soǵysynda keńes eli men keńes halqynyń múddesi úshin arpalysqan bolsa, joǵaryda atalǵan «Alash» qairatkerleri stalinizmge qarsy saiasi soǵysta Qazaqstan men qazaq halqynyń bostandyǵy men azattyǵy úshin alysyp, qaza tapqandar. Sondyqtan, memlekettik táýelsizdigin alǵan Qazaqstan moraldyq jáne halyqaralyq standarttarǵa sáikes olardyń erligin tiisinshe baǵalap, tarihi erlikterine tiisinshe ulyqtaýǵa mindetti.
Osyndai usynysqa qandai sebeptermen negiz bar? Iaǵni, osy tulǵalar halqymyzdyń aldynda, táýelsiz Qazaqstannyń aldynda qandai asa kórnekti qyzmetter atqardy:
Birinshiden, olar qazaq halqynyń saiasi oi-júiesinde renessans jasady.
Ekinshiden, ult sanasyn halyqaralyq, eýropalyq deńgeige kóterdi.
Úshinshiden, Otan úshin, qazaq halqy úshin ómirlerin qidy.
Tórtinshiden, Resei imperiiasynyń territoriiasyna kúshtep engizilgen qazaq jerlerin jinap, tutastandyryp ózimizge qaitardy.
Besinshiden, birinshi ret órkenietti túrde partiia, úkimet qurdy.
Altynshydan, ultty uiystyrdy, eldik múdde tóńiregine jinady.
Jetinshiden, zamanyna sai avtonomiia formasynda bolsa da, qazaq ulttyq memlekettiligin qalpyna keltirdi.
Qazir bárimizge belgili: Qazaqstan táýelsizdigin alǵanǵa deiin sovettik imperiia, stalindik totalitarlyq ideologiia bulardyń atalǵan jáne basqa erlikterin burmalap, qylmysqa teńep joqqa shyǵardy, ózderin halyq jaýy dep atyp tastady, attaryn, qaltyrǵan muralaryn halqymyzdyń sanasynan óshirýge kóp jumys jasady.
Ókinishke orai, qazirgi kúnde de «áttegen-ai» isterimiz bar. Mysaly, shirek ǵasyrdan beri memlekettik deńgeide Alash qairatkerlerine laiyqty saiasi baǵa bere almai kelemiz. Al, osy qozǵalystyń óńirlerdegi qairatkerleri men qarapaiym músheleri týraly júieli túrde aitylmaidy. Olardyń birazy ultshyl, «halyq jaýy» qalpynda qalyp otyr, zań turǵysynan aqtalmaǵan, halyq pen otan úshin istegen erlikteri jańasha baǵalanbaǵan.
Otarshyldyq jáne totalitarlyq kezeńderde Qazaqstan táýelsizdigi men azattyǵy úshin kúreste qurban bolǵan tulǵalardy júieli túrde zerttep, aqtap jáne olardyń erligin ulyqtaý maqsatynda biz – Mámbet Qoigeldiev, Oralbai Ábdikárimov, taǵy basqa azamattarmen birigip, respýblikalyq «Qaharmandar» atty qoǵamdyq qor qurdyq.
Qordyń keńeitilgen Kontseptsiiasy, maqsaty, qyzmetiniń baǵyttary men mindetteri internette jariialandy. Jarǵysy da qolymyzda bar.
«Qaharmandar» – bostandyq pen táýelsizdik úshin kúreskerlerdi joqtaýshy ári búgingi Alashtyń muragerleri men janashyrlary arasyndaǵy sabaqtastyqqa dáneker qor.
Qazaqstan táýelsizdigi men azattyǵy úshin kúreskender týraly jadymyzdyń jańǵyrýy, olardyń batyrlyǵyn ulyqtaý – asa kókeikesti.
Osy asa mańyzdy da kúrdeli jumysqa nemquraily qaramaityn azamattar bolsa, isimizge naqty kómek bildirýlerińizge shaqyramyz.
Memlekettiń qaýipsizdigi men damý zańdylyǵyna beijai qaramaityn bizder Qazaqstan Táýelsizdigin kózdiń qarashyǵyndai saqtaýǵa múddeli jurtshylyqtyń azaiǵanyn, shyn otanshyldyqtyń álsirei bastaǵanyn sezemiz.
Osy kúnge deiin bizdiń zańnamamyzda «Patriotizm» degen uǵymǵa oryn tabylmaǵan.
Tarihqa, qaharmandarǵa, eldiń eldigin kórsetetin tarihi faktilerge nemquraily qaraityndar kóbeigendei.
Bul jaǵdaida, táýelsizdigimizdi jan-jaqty qorǵaýǵa biz árýaqytta daiyn bolýymyz kerek. Qaýip tóngende qapy qalmaiyq, aǵaiyn!
Sondyqtan, erlik-qaharmandyq ister – búginge de, erteńge de, bolashaqqa da ónege.
____________________
«Men ólsem de, Alash ólmes, kórkeier,
Istei bersin qoldarynan kelgenin» –
dep qaharman-aqyn Maǵjan amanat etip ketkendei, árqaisymyz el táýelsizdigin nyǵaitatyn jumysqa birlik kórsetip, belsendi kirisýge shaqyramyn.
Sabyr QASYMOV,
«Qaharmandar» Qorynyń Prezidenti,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri