L.N. Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversiteti «Alash» ǵylymi-zertteý institýtymen birlesip, «Alash ulttyq-territoriialyq avtonomiiasy» degen ataýymen belgili Ulttyq-demokratiialyq respýblikasynyń 100 jyldyǵyna arnalǵan maqalalardyń tizbegin usynady.
Ǵylymi-zertteý institýynyń direktory Sultan Han Aqquly Alash Respýblikasynyń 1 ǵasyrlyq mereitoiy eń joǵarǵy ulttyq deńgeide toilanýǵa laiyq shynaiy tarihi qubylys dep esepteidi. Onyń pikirinshe, Alash Respýblikasy 1920 jyldyń tamyzynda qurylǵan qazirgi Qazaq eliniń tarihi, saiasi jáne ideologiialyq negizi, irgetasy boldy.
«Alash» degenimiz ne?
Qazirgi ǵylymi ádebiette jáne pýblitsistikada qazaqtyń HH ǵasyr basyndaǵy ult-azattyq qozǵalysyn, qozǵalystyń jetekshileri men qairatkerlerin, iaǵni ult ziialylarynyń batysshyl bóligin qysqasha «Alash» qozǵalysy», «Alash ziialylary» ne «qairatkerleri» dep ataidy. Toqeterin aitqanda, HH ǵasyr basyndaǵy ult-azattyq qozǵalysy men onyń qairatkerlerin shartty túrde "Alash" dep ataidy. Olai ataýǵa, birinshiden, ult-azattyq qozǵalysynyń rýhani ári saiasi jetekshisi Álihan Bókeihannyń bastamasymen jáne I Jalpyqazaq quryltaiynyń qaýlysymen qurylǵan qazaqtyń tuńǵysh liberaldyq-demokratiialyq «Alash» partiiasy sebep bolsa, ekinshiden – Ulttyq-demokratiialyq parlamenttik respýblikasy jáne onyń resmi astanasy bolǵan qala da (1917 jyldyń mamyryna deiin Zarechnaia Slobodka dep atalǵan, qazirgi Semei qalasy) – resmi túrde «Alash» dep ataldy.
Alash Orda – resmi jariialanýy boiynsha Ulttyq-territoriialyq avtonomiia, al is júzindegi Alash ulttyq-demokratiialyq parlamenttik respýblikasynyń joǵarǵy saiasi jáne atqarýshy memlekettik biligi – Halyq Keńesiniń (úkimetiniń) resmi ataýy.
Alash Orda Halyq Keńesi 25 músheden (komissarynan) jasaqtaldy, onyń quramynan 10 oryn qazaqtyń Dala jáne Túrkistan ólkelerine kóship kelip qonystanǵan ózge halyqtar men ulttardyń ókilderine arnaldy. Ózge halyqtar ókilderinen Alash Ordaǵa komissar bolǵandardyń ishinde Grigorii Potanin men Vadim Chaikindi ataýǵa bolady.
Alash Ordanyń qazaqtan sailanǵan 15 komissarynyń segizi joǵary bilimdi zańger bolsa, bireýiniń quqyq magistri (Jaqyp Aqbaiuly) degen ǵylymi dárejesi, tórteýi – 1906-1907 jyldary Resei Memlekettik dýmasynyń I jáne II shaqyrylymdaryna depýtat bolyp sailandy. Alash Ordanyń 4 múshesi (Álihan Bókeihan, Baqytkerei Qulmanuly, Mustafa Shoqai jáne Ahmet Birimjan) 1917 jyldyń naýryz-jeltoqsany aralyǵynda Búkilreseilik Ýaqytsha úkimettiń oblystan oiazǵa deiingi komissarlary qyzmetin atqardy, ekeýi (Á. Bókeihan, M. Tynyshbaiuly) Ýaqytsha úkimettiń Túrkistandy basqarý jónindegi Tótenshe komitetiniń (Túrkistan komiteti) múshesi bolyp taǵaiyndaldy.
Ahmet Birimjan (Birimjanov), Aidarhan Turlybaiuly (Turlybaev) siiaqty, patshalyq Reseidiń sot júiesinde qyzmet istegen úlken tájiribesi boldy, Memlekettik Dýmanyń 1906-1907 jyldarǵy eki shaqyrylymyna qatar depýtat bolyp sailandy, Ýaqytsha úkimettiń Qostanai oiazdyq komissary boldy.
S.-Peterbor ýniversiteti zań fakýltetiniń taǵy bir túlegi Raiymjan Mársekuly (Mársekov) 1902-1917 jyldary advokat tájiribesimen ainalysty, 1913-1917 jyldary «Qazaq» gazeti betinde aǵartýshylyq, pýblitsistik darynymen tanyldy.
Taǵy bir zańger Jansha Dosmuhameduly (Jihansha, Jahansha Dosmuhamedov) – az ýaqyt ishinde patshalyq Resei prokýratýrasynda jaýapty laýazymǵa kóterildi (Tomski gúbernesi prokýrorynyń orynbasary).
Alash Orda komissarlary qaratynda sondai-aq ekonomist, shyǵystanýshy, temir jol injeneri, áskeri dáriger, agronom, ormantanýshy-ǵalym, matematik jáne t.b. joǵary bilimdi ári tájiribeli mamandar bar-dy. Otynshy Áljanulynyń ǵana orta arnaiy bilimi (Ombynyń muǵalimder seminariiasy) bolsa da, pedagogikalyq jáne pýblitsistik bai tájiribe jinap úlgerdi.
Onyń esesine Alash Orda tóraǵasy Álihan Bókeihan eki joǵary bilimi, ormantanýshy-ǵalym jáne zańger degen 2 diplomnyń iesi bolatyn.
1917 jyldyń qarashasynda Alash Ordanyń bolashaq 15 múshesi túgel Búkilreseilik Quryltai jinalysyna ókil (delegat) bolyp sailandy.
«Alash Orda» ataýynyń Altyn Orda imperiiasymen úndes bolýy kezdeisoqtyq emes.
«Alash Orda» ataýynyń Shyńǵys han qurǵan Altyn Orda imperiiasymen úndes bolýy kezdeisoqtyq emes. Alash respýblikasynyń joǵarǵy atqarýshy biliginiń ataýyna onyń quryltaishylary ózderiniń túpkilikti maqsatyn, «Alash memleketi» ne «imperiiasy» degen uǵym, mazmun berdi: «Alash» - birikken túrki halyqtarynyń ortaq ataýy, «Orda» - «Memleket» (ne «Imperiia»).
«Alash» degen terminniń ózine toqtalsaq, ol týraly mynany aitý kerek. Ult-azattyq qozǵalysynyń ideialyq negizin qalaýshy ári saiasi jetekshisi Álizhan Bókeihan 1910 jyly jariialanǵan «Qazaqtar» atty tarihi-anyqtamalyq ocherkinde «miftik tulǵanyń Alash esimi qazaqtardyń jaýǵa shapqandaǵy soǵys urany boldy dep jazdy. «Qazaq» gazetiniń 1913 jylǵy alǵashqy sandarynda (1913, № 7) jariialanǵan «Qazaqtyń tarihy» atty tizbekti maqalasynda oǵan keńirek sipattama berdi: «Shyńǵys han búkil memleketin tórt balasyna bólip bergende, Deshti Qypshaqty, Sibirdiń Kúnbatys jaǵyn, osy kúngi Saraarqany, Edil-Jaiyq ólkesin úlken balasy Joshyǵa berip edi. Ol kúnde Joshy ulysyna qaraǵan alty rýly el bar edi. Sol alty rýdyń hár qaisysyna bólek Shyńǵys alty uran beredi: hár rýǵa ózine bólek tańba, aǵash, qos beredi. Sol kúnde búkil Joshy ulysynyń urany «Alash» bolypty. Joshy ulysynda alty rý bolǵandyqtan «Alty Alash» bolady. «Alash» degen sózdiń luǵat maǵynasy: «otan kisi» («otechestvennik». T.B.) degen sóz bolady... Sol kúnde Joshy hanǵa «Alash» dep laqap qoiyldy. «Alashy – alashtyń basshysy» («golova otechestva». T.B.) maǵynasynda bolady».
1905-1917 jyldary «Alash» esimi qazaqtyń ulttyq qaita órleý ideiasy, ulttyq jańa mádeniet pen jańa ultty qalyptastyrýdyń baǵdarlamasy, ulttyq memleketti qaita qalpyna keltirý jolyndaǵy kúrestiń urany jáne týy boldy.
«Alashtyń» ideialyq kúshin ańǵartqan bir ǵana tarihi mysal keltirse jetkilikti. 1917 jyldyń qarasha aiyndaǵy Búkilreseilik quryltai jinalysy ókilderin sailaýda «Alash» partiiasy Qazaq ólkesinde daýysqa túsken barlyq partiiany, onyń ishinde «Úsh júz» jáne Resei sotsial-demokratiialyq jumysshy (bolshevikter men menshevikter) partiialaryn oisyrata jeńip, qazaqqa bólingen barlyq 43 depýattyq mandatty jeńip aldy. Jalpy «Alash» partiiasy «Qazan búligi» qarsańynda Reseide bolǵan 50-ge jýyq partiianyń ishinen alǵan daýystarymen 8 orynda turdy.
Sondai-aq 1917 jyldyń qarashasyndaǵy bul sailaý qazaq halqynyń ult bolyp qalyptasqanyn anyq ańǵartty.
«Alash» ziialylarynyń pikirinshe, Batys Eýropadan ekonomika men mádenieti jaǵynan artta qalsa da, qýatty orys imperiiasyna toitarys berý, qarýly kóterilis arqyly táýelsizdik alý múmkin emes. Oǵan qosa Kenesary han bastaǵan kóterilistiń qaiǵyly jeńilisi kórsetip bergendei, Alash qairatkerleri qarýly kóterilisti qalyń buqara qoldai qoimaidy dep bildi.
Olardyń kámil seniminshe, qarýly kóterilis emes, qazirgi zamanǵy saiasi kúres joly uzaq bolsa da, eń durys ádim-amal. Mine osy oimen Álihan Bókeihan bastaǵan batysshyl «Alash» ziialylary, mysalǵa, otarshyl imperiianyń Konstitýtsiialyq-demokratiia partiiasy (KDP) syndy eń ilgerishil kúshterimen birikti. KDP-nyń jarǵylyq maqsat-mindetteri qazaq halqynyń muń-múddesimen 1917 jyldyń jazyna deiin ushtasyp keldi.
Qazaq halqyn ulttyq ózin ózin basqarý quqyna, aqyr aiaǵynda ulttyq táýelsizdikke jetkize alatyn anyq jol, - dep túsindi «Alash» qairatkerleri, - ol otarshyl imperiianyń ózin túpkilikti reformalaý, iaǵni Reseidi patshalyqtan (samoderjavieden) federativtik parlamenttik demokratiialyq respýblikaǵa ainaldyrý bolyp tabylady.
Birqatar úzeńgilesimen birge 1905-1917 jyldary KDP-nyń múshesi (1912 jyldan Ortalyq komitetiniń múshesi) bolyp, reseilik qupiia mason uiymynyń qataryna kirgen (1908-1917 jj.) Álihan Bókeihan otarshyl imperiianyń barlyq ilgerishil tobyn biriktirip, olardyń kúshin patshalyq bilikti qulatýǵa jumyldyrýǵa atsalysty.
Samoderjavieni qulatqan 1917 jylǵy Aqpan tóńkerisineniń izinshe Álihan men onyń úzeńgilesteri KDP men mason uiymy qatarynan shyǵyp, qazaqtyń tuńǵysh «Alash» ulttyq liberaldyq-demokratiialyq partiiasyn qurdy.
Shyńǵys hannyń tikelei urpaǵy, tóre Álihan Bókeihan men izbasarlary memlekettik biliktiń handyq institýty bileitin memlekettiń zamany ótken, keleshegi joq dep eseptedi. Sol sebepti olar mynadai strategiialyq maqsat-mindetterdi sheshýge umtyldy. Maqsat-mindetterdiń bir bóligi 1905 jylǵy «Qarqaraly quzyrhatynda» («petitsiiasynda») oiyp kórsetilgen-di.
Quzyrhattyń 4-babynda «qazaqtyń qonystanyp otyrǵan jerin onyń menshigi» dep moiyndatýǵa umtylý kerektigi aityldy. Sebebi, dep sanady «Alash» qairatkerleri, jersiz memleket bolmaidy.
«Qarqaraly quzyrhatynyń» ekinshi babynda onyń avtorlary qazaq balasy oqityn barlyq bastaýysh mektepte ana tili men jazýyn engizýdi, jergilikti bilik pen sottyń isqaǵazdaryn qazaq tilinde júrgizýdi talap etti.
Petitsiianyń úshinshi babyna sáikes, «qazaq halqynyń qazirgi kezdegi muń-múddesin anyqtaý úshin qazaq tilinde gazet basyp shyǵarý, ol úshin gazet shyǵarý pen baspahana ashýǵa ruqsat berý tártibin joiyp, gazet basylatyny týraly habarlaý tártibin ornatý qajet».
«Alash» qozǵalysynyń túpkilikti maqsatynyń biri – qazaqtyń Dala jáne Túrkistan ólkelerine sol kezde «zemstvo», iaǵni jergilikti ózin ózi basqarý júiesin engizý boldy. Jergilikti basqarý júiesi salyq pen «qazaq kapitaly» degen qarajatty mektep (bastaýysh, orta jáne joǵarǵy), aýrýhana, jol, kópir jáne t.b. mańyzdy áleýmettik-mádeni nysandar salýǵa, iaǵni jergilikti infraqurylymdy damytýǵa jumsaýǵa múmkindik alady.
«Alash» qairatkerleri zemstvony jergilikti basqarý biligi úshin ǵana emes, keleshek ulttyq memleketke qajetti el basqarýshy mamandardy tárbieleitin mektep retinde qarastyrdy.
«Alash» kósemderi Dala jáne Túrkistan ólkelerine «zemstvo» engizý arqyly qazirgi qazaq memleketin onyń berik irgetasy bolyp tabylatyn jergilikti basqarý júiesi men jergilikti infraqurylymdy qalyptastyryp damytý arqyly zamanaýi memleket turǵyzýdy kózdedi.
Qazaqty áskeri qyzmetten bosatqan 1834 jylǵy zańdy joiyp, qazaqqa qyzmet etýdi mindetteý - «Alash» qozǵalysynyń kóregen strategiiasynyń taǵy biri bolatyn.
«Alash» ziialylary zań júzinde qazaqtan derbes ulttyq áskeri basqarmasy bar atty ásker jasaqtaý maqsatyna sonaý otarshyl patshalyq dáýirde-aq umtyldy. Ulttyq atty ásker qurý úshin olar, mysalǵa, bashqurttardyń, sondai-aq kazaktardyń atty áskeriniń tájiribesi men kómegin paidalanýǵa joq emes edi. Onyń ústine Alash qairatkerleri Dala jáne Túrkistan ólkelerindegi Reseidiń otarlaý saiasatynyń tiregi ári shoqpary bolǵan kazaktarmen odaqtasýdy da oilastardy.
Qazaqtyń eń alǵashqy atty ásker bólimderin (Alash armiiasynyń polkterin) Alash respýblikasy qurylǵannan keiin ǵana, Alash Orda Halyq keńesi mindetine kirisken 1918 jyldyń jazynda ǵana jasaqtap, 1918-1920 jyldary kazak áskerlerimen birlesip Qyzyl armiiaǵa qarsy keskilesken shaiqas júrgizdi.
Erekshe nazar aýdaratyn mańyzdy másele: «Alash» ziialylary qarýly kúresten bas tartyp, qazaqtyń qazirgi tilin, ádebietin jalpy mádenietin qalyptastyryp, mádeni qaita órleý ideiasyn usyný arqyly halqynan qazirgi qazaq ultyn tárbielep ósirdi. 1917 jylǵa qarai búkil qazaq jurty ózin bir ata Alashtyń urpaǵymyn dep sezindi.
Tarihqa úńilsek, qazaqtyń qazirgi zamanǵy tuńǵysh prozalyq, poeziialyq, dramatýrgiialyq shyǵarmalary - romandar (M. Dýlattyń «Baqytsyz Jamal», S. Toraiǵyrulynyń «Qamar sulý», S. Kóbeiulynyń «Qalyń mal» jáne t.t.), áńgimeler, poemalar, pesalar, óleń jinaqtary, mysaldar, aýyz ádebietiniń úzdik úlgileri jáne t.b., alǵashqy merzimdi basylymdar - gazetter («Serke», «Qazaq gazeti», «Qazaqstan», «Qazaq», Saryarqa»), jýrnaldar («Aiqap», «Abai»), sondai-aq ulttyq zaiyrly mektepke arnalǵan oqýlyqtar, oqý quraldary, hrestomatiialar, kórkem ádebiet 1917 jylǵy deiin paida boldy. Onyń ishinde uly aqyn Abai óleńderi men aýdarmalarynyń, M. Dýlattyń «Oian, qazaq!», A. Baitursynulynyń «40 mysal», «Masa» jinaqtary jáne t.b. bolatyn.
Demek, qazaqtyń qazirgi mádenieti 1917 jylǵy Aqpan tóńkerisine deiin qalyptasyp úlgerdi. Keiinirek, keńes dáýirindegi 1960-80 jyldarda Batystyń qazaq tarihyn zertteýshi ortalyqtary «Alash» qairatkerleriniń HIH ǵasyrdyń sońy – HH ǵasyr basyndaǵy is-áreketine «mádeni renessans jasady» degen baǵa berdi.
Shynynda da «Alash»» qozǵalysynyń jetekshileri halqyna jańa baǵyt-baǵdar, jańa ulttyq qundylyq, úlgi-ónege, jańa HH ǵasyrdyń talaptaryna sai jańa maqsat pen mindet qoiyp, qalyń buqarynyń ulttyq sana-sezimin, ar-namysyn oiata aldy. Nátijesinde 1917 jyldyń 5-13 (qazirgi kúntizbe boiynsha 18-26) jeltoqsanynda Orynborda bolyp ótken III Jalpyqazaq quryltaiy (is júzinde; I jáne II Jalpyqazaq siezderi taǵy da sol Orynborda 1917 jyldyń 2-7 sáýir jáne 21-26 shildesinde bolyp ótti. – S.A.) Alash ulttyq-territoriialyq avtonomiiasyn quryp, onyń joǵarǵy memlekettik atqarýshy biligin – Alash Orda Halyq Keńesin (úkimetin) jasaqtady.
1917 jyldyń 13 (26) jeltoqsany – qazaq halqynyń jańa tarihi kezeńiniń bastaýy, tarihi betburys kúni bolyp tabylady. Bul kún qazaqtyń ulttyq memlekettiginiń qaita jańǵyrǵan, jańa úlgidegi Qazaq memleketiniń qurylǵan kúni bolatyn.
III Jalpyqazaq quryltaiy shynaiy demokratiialyq negizde – 4 balama úmitkerdiń daýysqa túsýimen – Alash Orda tóraǵasyn (prezidentin) sailady. Nátijesinde basqa 3 úmitkerden áldeqaida basym daýys alǵan búkil Alty Alashtyń kósemi bolyp tanylǵan Álihan Bókeihan Alash Orda tóraǵasy (prezidenti) bolyp sailandy.
Alash Respýblikasynyń qurylýynan 7 jyl buryn, 1910 jyly S.-Peterborda basylyp shyqqan «Qazaqtar» atty tarihi-anyqtamalyq ocherkinde Álihan Bókeihan qazaqtyń ejelgi jáne qazaqtar basym turatyn kóne jeri retinde 9 oblys, 1 gúberne (Astrahan. – S.A.) jáne Altai óńiriniń birneshe bolysyn tizip jazdy. Alash ulttyq-demokratiialyq respýblikasy qurylǵan 1917 jyldyń jeltoqsanynda osy 9 oblys 1 gúberne jáne Altaidyń birneshe bolysyn «Alash territoriiasy» dep jariialady.
«Pishini shar siiaqty territoriiany alyp jatqan Alash avtonomiiasy... 10 million halqy bar iri saiasi birlik bolyp tabylady».
1918-1920 jyldardyń barysynda ózin ózi «búkilreseilik úkimet» dep jariialaǵan qurylymdarmen (Sibir avtonomiiasy, Komých, Ýfa direktoriiasy, Kolchak úkimeti jáne Keńes úkimeti) aradaǵy kelissózderinde Alash Orda tóraǵasy Álihan Bókeihan tabandy túrde: «Pishini shar siiaqty territoriiany alyp jatqan Alash avtonomiiasy... 10 million halqy bar iri saiasi birlik bolyp tabylady», - dep qorǵap keldi.
Alashordashylar syrtqy pishini «shar siiaqty» Alash jeriniń tutastyǵyn 1930 jylǵa deiin ǵana saqtap kelip, 1925 jyldan beri qarai ony bólshekteý bastaldy (№№ 1-3 fotosýretti qarańyz.). Atap aitqanda, 1925 jylǵa deiin Keńestik Qazaqstannyń astanasy bolyp kelgen Orynbor qalasymen birge dál solai atalatyn oblys sol jyly Resei (RSFSR) quramyna berilse, Tashkent qalasy men onyń tóńiregindegi birqatar aýdan – Iosif Stalinniń menmenshil sheshimimen jáne Túrkistan AKSR-nyń aqyrǵy tóraǵasy Turar Rysqululynyń qolymen Ózbek KSR-ne berildi. Dál sol kezde ózbek úkimeti Samarqand qalasyn astana dep qaýly shyǵaryp úlgergen-di.
1930 jylǵa deiin Qazaq (Qyrǵyz) KSR-nyń quramynda bolǵan Qaraqalpaq avtonomiialyq oblysy aldymen RSFSR-dyń quramyna berilip, 1936 jyly taǵy da sol Ózbek KSR-ne berildi.
Qazaqstan shekarasyn osylaisha óz bilgeninshe keskilep-bólshekteýine qaramastan, qazirgi táýelsiz Qazaqstan Respýblikasy – Alash Respýblikasynyń basshylary, alashordashylar qorǵap qalǵan jerdiń denin ielenip otyr (№ 4 fotosýretti qarańyz.).
№ 1 fotosýret. Professor G.N. Cherdantsevtiń «Jappardyń Qazaqstan týraly áńgimesi» atty kitabyndaǵy 1927 jyldaǵy Qazaqstan kartasy (Máskeý, 1927 j.)
№ 2 fotosýret. 1920-1929 jyldardaǵy Qazaqstan jeriniń kartasy.
№ 3 fotosýret. Qazaqstannan 1924, 1925 jáne 1929 jyldary Reseige (RSFSR ) berilgen jerlerdiń kartasy.
1917 jyldyń jeltoqsanynan 1920 jyldyń qyrkúiegine deiingi aralyqta Alash qalasy – Alash Respýblikasynyń saiasi-ákimshilik ortalyǵy, astanasy bolyp, Alash Orda Halyq keńesi ornalasty.
Tarih turǵysynda da, zań júzinde de búgingi Qazaqstannyń tuńǵysh astanasy Alash qalasy (burynǵy Zarechnaia Slobodka, búgingi Semei. – S.A.) bolyp tabylady. Oǵan tarihi dálel: III Jalpyqazaq quryltaiynyń qaýlysyna sáikes, 1917 jyldyń jeltoqsanynan 1920 jyldyń qyrkúiegine deiingi aralyqta Alash qalasy – Alash Respýblikasynyń saiasi-ákimshilik ortalyǵy, astanasy bolyp, qalada onyń joǵarǵy saiasi jáne atqarýshy memlekettik biligi – Alash Orda Halyq keńesi ornalasty.
«Alash» partiiasynyń jarǵysy men 1910-1911 jyldary Barlybek Syrttanuly (Syrtanov) jazyp qaldyrǵan Alash konstitýtsiiasynyń jobasyna sáikes, Alash Respýblikasy - prezident basqaratyn jáne jergilikti ózin ózi basqarý júiesi (zemstvosy) damyǵan parlamenttik ýnitarlyq (birtutas) zaiyrly memleket bolyp dúniege keldi. Alash konstitýtsiiasyn Quryltai jinalysynda (ulttyq májiliste) qabyldaý kózdeldi.
Alash Respýblikasynyń jáne Álihan Bókeihan bastaǵan Alash qairatkerleriniń óshpes tarihi róli men missiiasy – Qazaq handyǵynyń 1847 jyly birjola ydyrap, tarih sahnasynan ketýinen 70 jyl ótkende, onyń úiindisi ústinen qazaqtyń jańa úlgidegi zamanaýi ulttyq memleketin kóterdi. Alash Respýblikasy qurylǵan 1917 jyldyń 13 jeltoqsanynda tolyq táýelsizdiktiń myzǵymas irgetasy qalandy.
«Qazaqtar qaisaq jáne qara-qyrǵyz bolyp bólinedi, biraq «Alash» ataýy olardy bir ultqa biriktiredi.
Alash Respýblikasy bir qazaqtyń emes, qazaq pen qyrǵyzdyń birtutas memleketi bolyp quryldy. Mysalǵa, N.Ch. degen avtor Orynbor kazak áskeriniń «Orenbýrgskii kazachii vѣstnik» gazetinde (10.01.1918 g., № 7.) jariialanǵan «Avtonomiia Kazakystana» atty maqalasynda bylai dep jazdy: «Qazaqtar qaisaq jáne qara-qyrǵyz bolyp bólinedi, biraq «Alash» ataýy olardy bir ultqa biriktiredi (bizdiń «Qasietti Rýs» siiaqty). Bul sóz sondai-aq búkil qazaqty jaýdan qorǵaýǵa shaqyratyn qasietti úndeý bolyp tabylady».
Qazaqtyń tek ózimen ǵana shekteletin tar túsinik retinde «Qazaqstan» ataýynda, qazaqtardyń óz kózqarasy boiynsha, árqashanda tar ultshyldyq pen shovinizmniń boiaýy bar».
«Alash» - «Qazaqstan» degenmen salystyrǵanda qazaqtardyń ózimen qatar, oǵan týys qara-qyrǵyzdy da qamtityn áldeqaida keń túsinik, - dep jazdy Mustafa Shoqai Qazaq KSR-nyń quryltai jinalysy ótip jatqan 1920 jyldyń qazan aiynda grýzinderdiń «Volnyi gorets» atty orys tildi gazetine jariialanǵan (Tiflis, 11.10.1920 g., № 57.) «Kirgizskaia (Kazahskaia. – S.A.) Sovetskaia Respýblika» atty maqalasynda, - Qazaqtyń tek ózimen ǵana shekteletin tar túsinik retinde «Qazaqstan» ataýynda, qazaqtardyń óz kózqarasy boiynsha, árqashanda tar ultshyldyq pen shovinizmniń boiaýy bar».
«Osy májiliste biz Keńes ókimetine qarsy birlesip kúresý jáne birikken Bashqurt-Qazaq memleketin qurý týraly kelistik».
Oǵan qosa Alash pen Bashqurtstan jetekshileri birikken Qazaq-Bashqurt memleketin qurý týraly ýaǵdalasty. Ol týraly Alash Ordanyń burynǵy tóraǵasy (prezidenti) Álihan Bókeihan OGPÝ-NKVD tergeýshisine 1937 jyldyń 6 tamyzynda bergen jaýabynda bylai dep málimdedi: «1918 jyldyń qyrkúieginde Ýfada Alash Orda men Validov bastaǵan Bashkurt ukimetiniń ókilderi arasynda májilis boldy... Osy májiliste biz Keńes ókimetine qarsy birlesip kúresý jáne birikken Bashqurt-Qazaq memleketin qurý týraly kelistik...
Mundai sheshimge kelýge tómengidei oi túrtki boldy:
Birinshiden, Keńes ókimetine qarsy bizdiń qarýly kúshterimizdi biriktirýdiń asa qajettigi. Kúsh biriktirýdi biz Qyzyl armiiaǵa qarsy tura alatyn shynaiy múmkindik dep qarastyrdyq. Oǵan qosa biz patshalyq Resei tusynda qazaqtardyń áskeri qyzmet atqarmaǵanyn jaǵdaiyn eskerdik, al bashqurttar qyzmetti eti. Demek bizdiń jasaqtarymyz bashqurttarmen birikse, olardyń soǵysý qabyleti arta túspek.
Ekinshiden, jerimizdiń kórshi bolýy jáne Bashqurstanda bashqurttanyp ketken qazaqtardyń (!) kóp turatyny.
Úshinshiden, Qazaqstan men Bashqurstan ekonomikalaryn ushtastyrýdyń tiimdiligi. Bashqurt rýdasy, ormany jáne qazaqtyń astyǵy, maly jáne munaiy.
Mine osy jaittardy eskere kele biz biriksek, áskeri turǵysynan da, ekonomika jaǵynan da qýatty memleket qura alamyz dep eseptedik» (TsA FSB Rossii: D. R-34862. L. 30-31.).
«Orystardyń bizge pantúrkizm degen aidar taǵýyna túrtki bolatyn ataýlardan aýlaq bolǵan durys».
Álihan Bókeihan bul jaýabynda Keńes ókimetine belgili tarihi faktini tolyqtyrǵanymen, barlyq aqiqatty jaiyp aǵynan jarylǵan joq. 1918 jyldyń qyrkúieginde Ýfada bolǵan «memlekettik májilisten» tys ótken bul basqosý barysynda «Ońtústik-shyǵys musylman oblystarynyń federatsiiasyn qurý» máselesin talqylaǵan tek Alash pen Bashqurt jetekshileri ǵana emes-ti. Májiliske Tatarstan men Túrkistan muhtariatynyń ókilderi de boldy. «Bolashaq memlekettiń ataýy týraly sóz bolǵanda, - dep jazdy Ahmet Záki Ýálidov alǵash ret Túrkiiada Záki Ýálidi Toǵan degen esimimen basylyp shyqqan esteliginde, - Aqshora (Iýsýf nemese Júsip. - S.A.) ony «Shyǵys túrkilerdiń federatsiiasy» dep ataýǵa keńes berdi. Álihan (Bókeihan. – S.A.) óz tarapynan túzetýin usyndy: engizdi: - orystardyń bizge pantúrkizm degen aidar taǵýyna túrtki bolatyn ataýlardan aýlaq bolǵan durys. Keleshekte mundai ataý ábden-aq laiyq bolar, al ázirshe «Shyǵys Reseidiń musylman federatsiiasy» ataýymen shektelý kerek».
Ahmet Záki Ýálididiń bul sózin Reseidiń Memlekettik muraǵaty qoryndaǵy Alash Orda qujattarynda saqtalǵan keleshek túrki-musylman federatsiiasy kartasynyń qoldan syzylǵan nobaiy tolyǵymen rastaidy (№ 4 fotosýret).
№ 4 fotosýret.
Demek, tarydai shashylyp, túrli tarihi qubylystyń saldarynan Resei imperiiasynyń otarlyǵyna tap bolǵan túrki halyqtaryn (qazaq, qyrǵyz, qaraqalpaq, tatar, bashqurt jáne t.b.) biriktirip, birikken Túrki memleketin, Turan imperiiasyn qaita qurý Alash ideiasynyń, Alash respýblikasynyń kózdegen túpkilikti maqsaty bolyp shyǵady. Keiin kele bul maqsatty Mustafa Shoqai Frantsiiada emigratsiiada júrip «Uly Túrkistan» ideiasy retinde nasihattady. «Alash» qozǵalysy men Alash Respýblikasy basshylarynyń osyndai maqsat-múddegi kózdegenin basqa da tarihi jádigerler rastaidy.
Mysalǵa, keńes tarihynda (mifologiiasynda) «Qoqand avtonomiiasy» dep atalyp kelgen, is júzinde Túrkistan muhtariaty dep atalǵan memleketti qurý týraly bastama men sheshim Qoqandta emes, Búkilreseilik Ýaqytsha úkimettiń Torǵai oblysyndaǵy komissary Álihan Bókeihannyń Orynbordaǵy keńsesinde qabyldanypty. Ol týraly joǵaryda atalǵan Z.Ý. Toǵan orys tiline aýdarylyp 1994 jyly Ýfada basylyp shyqqan esteliginde jazady. Burynǵy bashqurt kósemi Álihan Bókeihannyń Orynboryndaǵy keńsesinde 1917 jylǵy qazan aiynyń sońy – qarashanyń basyndaǵy osy tikelei májiliske qatysypty. «Azattyq qozǵalysy Túrkistanda kúsheimese, ol ne Qazaqstanda, ne Bashqurstanda keń etek jaimaidy» degen ortaq uiǵarymǵa kelgen sol májiliske Ahmet Baitursynuly, Jansha Dosmuhametuly, Mirjaqyp Dýlat jáne t.b. Alash qairatkerleri de qatysqan.
Estelik avtorynyń málimdeýinshe, birneshe kún qyzý jalǵasqan basqosýdyń izinshe M. Shoqai, A.Z. Ýálidovtyń ózi, M. Tynyshbaiuly jáne t.b. qazaq qairatkerleri Tashkentke attanady, ol qaladan soń atbasyn Qoqandqa burady da, 1917 jylǵy qarashanyń sońynda IV Tótenshe Jalpymusylman quryltaiynda Túrkistan muhtariaty qurylǵandy jariialanady...
Qurýyna muryndyq bolǵan jáne basshylyǵyna negizinen M. Tynyshbaiuly, M. Shoqai, Á. Aqaiuly syndy kórnekti Alash qairatkerleri sailanǵan Túrkistan muhtariaty, óziniń quryltaishylarynyń túpkilikti maqsaty boiynsha, birikken Alash memleketiniń quramdas bóligine ainalyýǵa tiis edi. M. Tynyshbaiuly men M. Shoqaidyń, biri Túrkistan muhtariatynyń premer-ministri, ekinshisi onyń syrtqy ister ministri bolyp turýyna qaramastan, 1917 jyldyń jeltoqsan aiynda Alash Orda Halyq keńesiniń múshesi bolyp sailanýy sonyń birden bir dáleli bolatyn. Iaǵni M. Tynyshbaiuly men M. Shoqai – qatarynan Túrkistan muhtariaty jáne Alash Orda úkimetterine múshe bolyp sailandy.
1920 jyldyń 26 tamyzynda Alash Respýblikasy, Keńes ókimetiniń stsenariiimen, Qazaq (ol kezde Qyrǵyz. - S.A.) Avtonomiialyq Keńestik Sotsialistik Respýblikasy bolyp ózgertildi. 1920 jyldyń qyrkúieginde Orynbor qalasy Qazaq-Qyrǵyz AKSR-dyń astanasy bolyp jariialandy.
Alash Respýblikasynyń tarihi missiiasy. Keńestik jáne avtonomiialyq bolsa da Qazaq respýblikasynyń ómir súrýi 1924 jyly Keńes ókimetin Orta Aziiada jasandy bolsa da basqa ulttyq respýblikalar qurýǵa májbúr etti. Mysalǵa, burynǵy Buqara jáne Hiýa ámirlikterinen jáne burynǵy Túrkistan AKSR-nyń bir bóliginen Ózbek KSR, Túrkimen jáne Tájik AKSR quryldy, Qazaq AKSR-nyń quramyndaǵy qyrǵyz ben qaraqalpaqtyń derbes avtonomiialyq oblystar paida boldy.
Mine Alash Respýblikasynyń Orta Aziiadaǵy qazirgi ulttyq memleketteri aldyndaǵy áli de moiyndalmaǵan, laiyqty baǵasyn almaǵan tarihi, saiasi mańyzy men missiiasy osyndai bolatyn.
Basqa ulttyq respýblikalardy qurǵan Keńes ókimetiniń kózdegeni – atalǵan ulttardy Qazaq respýblikasynyń yqpalynan alyp shyǵý, ózge ulttardy respýblika-respýblikaǵa bólip álsiretý, sóitip Qazaqstannyń yqpalyn birjola joiý bolatyn.
Keńes ókimetiniń 1925 jyly Orynbor oblysyn Qazaq AKSR quramynan bólip RSFSR-ǵa qosýynyń astarynda da Tatarstan men Bashqurstandy territoriialyq jaǵynan Qazaqstannan ajyratý piǵyly jatty (№ 4 fotosýretti qara. – S.A.). Onyń eń basty syry: Keńes ókimeti Uly Túrkistannyń qaita tirilýinen patshalyq Reseiden beter seskendi.
Sultan Han Aqqululy
