ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ «الاش» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىمەن بٸرلەسٸپ, «الاش ۇلتتىق-تەرريتورييالىق اۆتونوميياسى» دەگەن اتاۋىمەن بەلگٸلٸ ۇلتتىق-دەموكراتييالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان ماقالالاردىڭ تٸزبەگٸن ۇسىنادى.
عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋىنىڭ ديرەكتورى سۇلتان حان اققۇلى الاش رەسپۋبليكاسىنىڭ 1 عاسىرلىق مەرەيتويى ەڭ جوعارعى ۇلتتىق دەڭگەيدە تويلانۋعا لايىق شىنايى تاريحي قۇبىلىس دەپ ەسەپتەيدٸ. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, الاش رەسپۋبليكاسى 1920 جىلدىڭ تامىزىندا قۇرىلعان قازٸرگٸ قازاق ەلٸنٸڭ تاريحي, ساياسي جەنە يدەولوگييالىق نەگٸزٸ, ٸرگەتاسى بولدى.
«الاش» دەگەنٸمٸز نە?
قازٸرگٸ عىلىمي ەدەبيەتتە جەنە پۋبليتسيستيكادا قازاقتىڭ حح عاسىر باسىنداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىن, قوزعالىستىڭ جەتەكشٸلەرٸ مەن قايراتكەرلەرٸن, ياعني ۇلت زييالىلارىنىڭ باتىسشىل بٶلٸگٸن قىسقاشا «الاش» قوزعالىسى», «الاش زييالىلارى» نە «قايراتكەرلەرٸ» دەپ اتايدى. توقەتەرٸن ايتقاندا, حح عاسىر باسىنداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى مەن ونىڭ قايراتكەرلەرٸن شارتتى تٷردە "الاش" دەپ اتايدى. ولاي اتاۋعا, بٸرٸنشٸدەن, ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ رۋحاني ەرٸ ساياسي جەتەكشٸسٸ ەليحان بٶكەيحاننىڭ باستاماسىمەن جەنە ٸ جالپىقازاق قۇرىلتايىنىڭ قاۋلىسىمەن قۇرىلعان قازاقتىڭ تۇڭعىش ليبەرالدىق-دەموكراتييالىق «الاش» پارتيياسى سەبەپ بولسا, ەكٸنشٸدەن – ۇلتتىق-دەموكراتييالىق پارلامەنتتٸك رەسپۋبليكاسى جەنە ونىڭ رەسمي استاناسى بولعان قالا دا (1917 جىلدىڭ مامىرىنا دەيٸن زارەچنايا سلوبودكا دەپ اتالعان, قازٸرگٸ سەمەي قالاسى) – رەسمي تٷردە «الاش» دەپ اتالدى.
الاش وردا – رەسمي جارييالانۋى بويىنشا ۇلتتىق-تەرريتورييالىق اۆتونومييا, ال ٸس جٷزٸندەگٸ الاش ۇلتتىق-دەموكراتييالىق پارلامەنتتٸك رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى ساياسي جەنە اتقارۋشى مەملەكەتتٸك بيلٸگٸ – حالىق كەڭەسٸنٸڭ (ٷكٸمەتٸنٸڭ) رەسمي اتاۋى.
الاش وردا حالىق كەڭەسٸ 25 مٷشەدەن (كوميسسارىنان) جاساقتالدى, ونىڭ قۇرامىنان 10 ورىن قازاقتىڭ دالا جەنە تٷركٸستان ٶلكەلەرٸنە كٶشٸپ كەلٸپ قونىستانعان ٶزگە حالىقتار مەن ۇلتتاردىڭ ٶكٸلدەرٸنە ارنالدى. ٶزگە حالىقتار ٶكٸلدەرٸنەن الاش ورداعا كوميسسار بولعانداردىڭ ٸشٸندە گريگوريي پوتانين مەن ۆاديم چايكيندٸ اتاۋعا بولادى.
الاش وردانىڭ قازاقتان سايلانعان 15 كوميسسارىنىڭ سەگٸزٸ جوعارى بٸلٸمدٸ زاڭگەر بولسا, بٸرەۋٸنٸڭ قۇقىق ماگيسترٸ (جاقىپ اقبايۇلى) دەگەن عىلىمي دەرەجەسٸ, تٶرتەۋٸ – 1906-1907 جىلدارى رەسەي مەملەكەتتٸك دۋماسىنىڭ ٸ جەنە ٸٸ شاقىرىلىمدارىنا دەپۋتات بولىپ سايلاندى. الاش وردانىڭ 4 مٷشەسٸ (ەليحان بٶكەيحان, باقىتكەرەي قۇلمانۇلى, مۇستافا شوقاي جەنە احمەت بٸرٸمجان) 1917 جىلدىڭ ناۋرىز-جەلتوقسانى ارالىعىندا بٷكٸلرەسەيلٸك ۋاقىتشا ٷكٸمەتتٸڭ وبلىستان ويازعا دەيٸنگٸ كوميسسارلارى قىزمەتٸن اتقاردى, ەكەۋٸ (ە. بٶكەيحان, م. تىنىشبايۇلى) ۋاقىتشا ٷكٸمەتتٸڭ تٷركٸستاندى باسقارۋ جٶنٸندەگٸ تٶتەنشە كوميتەتٸنٸڭ (تٷركٸستان كوميتەتٸ) مٷشەسٸ بولىپ تاعايىندالدى.
احمەت بٸرٸمجان (بٸرٸمجانوۆ), ايدارحان تۇرلىبايۇلى (تۇرلىباەۆ) سيياقتى, پاتشالىق رەسەيدٸڭ سوت جٷيەسٸندە قىزمەت ٸستەگەن ٷلكەن تەجٸريبەسٸ بولدى, مەملەكەتتٸك دۋمانىڭ 1906-1907 جىلدارعى ەكٸ شاقىرىلىمىنا قاتار دەپۋتات بولىپ سايلاندى, ۋاقىتشا ٷكٸمەتتٸڭ قوستاناي ويازدىق كوميسسارى بولدى.
س.-پەتەربور ۋنيۆەرسيتەتٸ زاڭ فاكۋلتەتٸنٸڭ تاعى بٸر تٷلەگٸ رايىمجان مەرسەكۇلى (مەرسەكوۆ) 1902-1917 جىلدارى ادۆوكات تەجٸريبەسٸمەن اينالىستى, 1913-1917 جىلدارى «قازاق» گازەتٸ بەتٸندە اعارتۋشىلىق, پۋبليتسيستٸك دارىنىمەن تانىلدى.
تاعى بٸر زاڭگەر جانشا دوسمۇحامەدۇلى (جيھانشا, جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ) – از ۋاقىت ٸشٸندە پاتشالىق رەسەي پروكۋراتۋراسىندا جاۋاپتى لاۋازىمعا كٶتەرٸلدٸ (تومسكٸ گٷبەرنەسٸ پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى).
الاش وردا كوميسسارلارى قاراتىندا سونداي-اق ەكونوميست, شىعىستانۋشى, تەمٸر جول ينجەنەرٸ, ەسكەري دەرٸگەر, اگرونوم, ورمانتانۋشى-عالىم, ماتەماتيك جەنە ت.ب. جوعارى بٸلٸمدٸ ەرٸ تەجٸريبەلٸ ماماندار بار-دى. وتىنشى ەلجانۇلىنىڭ عانا ورتا ارنايى بٸلٸمٸ (ومبىنىڭ مۇعالٸمدەر سەميناريياسى) بولسا دا, پەداگوگيكالىق جەنە پۋبليتسيستٸك باي تەجٸريبە جيناپ ٷلگەردٸ.
ونىڭ ەسەسٸنە الاش وردا تٶراعاسى ەليحان بٶكەيحان ەكٸ جوعارى بٸلٸمٸ, ورمانتانۋشى-عالىم جەنە زاڭگەر دەگەن 2 ديپلومنىڭ يەسٸ بولاتىن.
1917 جىلدىڭ قاراشاسىندا الاش وردانىڭ بولاشاق 15 مٷشەسٸ تٷگەل بٷكٸلرەسەيلٸك قۇرىلتاي جينالىسىنا ٶكٸل (دەلەگات) بولىپ سايلاندى.
«الاش وردا» اتاۋىنىڭ التىن وردا يمپەريياسىمەن ٷندەس بولۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس.
«الاش وردا» اتاۋىنىڭ شىڭعىس حان قۇرعان التىن وردا يمپەريياسىمەن ٷندەس بولۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. الاش رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى اتقارۋشى بيلٸگٸنٸڭ اتاۋىنا ونىڭ قۇرىلتايشىلارى ٶزدەرٸنٸڭ تٷپكٸلٸكتٸ ماقساتىن, «الاش مەملەكەتٸ» نە «يمپەريياسى» دەگەن ۇعىم, مازمۇن بەردٸ: «الاش» - بٸرٸككەن تٷركٸ حالىقتارىنىڭ ورتاق اتاۋى, «وردا» - «مەملەكەت» (نە «يمپەرييا»).
«الاش» دەگەن تەرميننٸڭ ٶزٸنە توقتالساق, ول تۋرالى مىنانى ايتۋ كەرەك. ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ يدەيالىق نەگٸزٸن قالاۋشى ەرٸ ساياسي جەتەكشٸسٸ ەليزحان بٶكەيحان 1910 جىلى جارييالانعان «قازاقتار» اتتى تاريحي-انىقتامالىق وچەركٸندە «ميفتٸك تۇلعانىڭ الاش ەسٸمٸ قازاقتاردىڭ جاۋعا شاپقانداعى سوعىس ۇرانى بولدى دەپ جازدى. «قازاق» گازەتٸنٸڭ 1913 جىلعى العاشقى ساندارىندا (1913, № 7) جارييالانعان «قازاقتىڭ تاريحى» اتتى تٸزبەكتٸ ماقالاسىندا وعان كەڭٸرەك سيپاتتاما بەردٸ: «شىڭعىس حان بٷكٸل مەملەكەتٸن تٶرت بالاسىنا بٶلٸپ بەرگەندە, دەشتٸ قىپشاقتى, سٸبٸردٸڭ كٷنباتىس جاعىن, وسى كٷنگٸ ساراارقانى, ەدٸل-جايىق ٶلكەسٸن ٷلكەن بالاسى جوشىعا بەرٸپ ەدٸ. ول كٷندە جوشى ۇلىسىنا قاراعان التى رۋلى ەل بار ەدٸ. سول التى رۋدىڭ ھەر قايسىسىنا بٶلەك شىڭعىس التى ۇران بەرەدٸ: ھەر رۋعا ٶزٸنە بٶلەك تاڭبا, اعاش, قوس بەرەدٸ. سول كٷندە بٷكٸل جوشى ۇلىسىنىڭ ۇرانى «الاش» بولىپتى. جوشى ۇلىسىندا التى رۋ بولعاندىقتان «التى الاش» بولادى. «الاش» دەگەن سٶزدٸڭ لۇعات ماعىناسى: «وتان كٸسٸ» («وتەچەستۆەننيك». ت.ب.) دەگەن سٶز بولادى... سول كٷندە جوشى حانعا «الاش» دەپ لاقاپ قويىلدى. «الاشى – الاشتىڭ باسشىسى» («گولوۆا وتەچەستۆا». ت.ب.) ماعىناسىندا بولادى».
1905-1917 جىلدارى «الاش» ەسٸمٸ قازاقتىڭ ۇلتتىق قايتا ٶرلەۋ يدەياسى, ۇلتتىق جاڭا مەدەنيەت پەن جاڭا ۇلتتى قالىپتاستىرۋدىڭ باعدارلاماسى, ۇلتتىق مەملەكەتتٸ قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ جولىنداعى كٷرەستٸڭ ۇرانى جەنە تۋى بولدى.
«الاشتىڭ» يدەيالىق كٷشٸن اڭعارتقان بٸر عانا تاريحي مىسال كەلتٸرسە جەتكٸلٸكتٸ. 1917 جىلدىڭ قاراشا ايىنداعى بٷكٸلرەسەيلٸك قۇرىلتاي جينالىسى ٶكٸلدەرٸن سايلاۋدا «الاش» پارتيياسى قازاق ٶلكەسٸندە داۋىسقا تٷسكەن بارلىق پارتييانى, ونىڭ ٸشٸندە «ٷش جٷز» جەنە رەسەي سوتسيال-دەموكراتييالىق جۇمىسشى (بولشەۆيكتەر مەن مەنشەۆيكتەر) پارتييالارىن ويسىراتا جەڭٸپ, قازاققا بٶلٸنگەن بارلىق 43 دەپۋاتتىق مانداتتى جەڭٸپ الدى. جالپى «الاش» پارتيياسى «قازان بٷلٸگٸ» قارساڭىندا رەسەيدە بولعان 50-گە جۋىق پارتييانىڭ ٸشٸنەن العان داۋىستارىمەن 8 ورىندا تۇردى.
سونداي-اق 1917 جىلدىڭ قاراشاسىنداعى بۇل سايلاۋ قازاق حالقىنىڭ ۇلت بولىپ قالىپتاسقانىن انىق اڭعارتتى.
«الاش» زييالىلارىنىڭ پٸكٸرٸنشە, باتىس ەۋروپادان ەكونوميكا مەن مەدەنيەتٸ جاعىنان ارتتا قالسا دا, قۋاتتى ورىس يمپەريياسىنا تويتارىس بەرۋ, قارۋلى كٶتەرٸلٸس ارقىلى تەۋەلسٸزدٸك الۋ مٷمكٸن ەمەس. وعان قوسا كەنەسارى حان باستاعان كٶتەرٸلٸستٸڭ قايعىلى جەڭٸلٸسٸ كٶرسەتٸپ بەرگەندەي, الاش قايراتكەرلەرٸ قارۋلى كٶتەرٸلٸستٸ قالىڭ بۇقارا قولداي قويمايدى دەپ بٸلدٸ.
ولاردىڭ كەمٸل سەنٸمٸنشە, قارۋلى كٶتەرٸلٸس ەمەس, قازٸرگٸ زامانعى ساياسي كٷرەس جولى ۇزاق بولسا دا, ەڭ دۇرىس ەدٸم-امال. مٸنە وسى ويمەن ەليحان بٶكەيحان باستاعان باتىسشىل «الاش» زييالىلارى, مىسالعا, وتارشىل يمپەرييانىڭ كونستيتۋتسييالىق-دەموكراتييا پارتيياسى (كدپ) سىندى ەڭ ٸلگەرٸشٸل كٷشتەرٸمەن بٸرٸكتٸ. كدپ-نىڭ جارعىلىق ماقسات-مٸندەتتەرٸ قازاق حالقىنىڭ مۇڭ-مٷددەسٸمەن 1917 جىلدىڭ جازىنا دەيٸن ۇشتاسىپ كەلدٸ.
قازاق حالقىن ۇلتتىق ٶزٸن ٶزٸن باسقارۋ قۇقىنا, اقىر اياعىندا ۇلتتىق تەۋەلسٸزدٸككە جەتكٸزە الاتىن انىق جول, - دەپ تٷسٸندٸ «الاش» قايراتكەرلەرٸ, - ول وتارشىل يمپەرييانىڭ ٶزٸن تٷپكٸلٸكتٸ رەفورمالاۋ, ياعني رەسەيدٸ پاتشالىقتان (سامودەرجاۆيەدەن) فەدەراتيۆتٸك پارلامەنتتٸك دەموكراتييالىق رەسپۋبليكاعا اينالدىرۋ بولىپ تابىلادى.
بٸرقاتار ٷزەڭگٸلەسٸمەن بٸرگە 1905-1917 جىلدارى كدپ-نىڭ مٷشەسٸ (1912 جىلدان ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ مٷشەسٸ) بولىپ, رەسەيلٸك قۇپييا ماسون ۇيىمىنىڭ قاتارىنا كٸرگەن (1908-1917 جج.) ەليحان بٶكەيحان وتارشىل يمپەرييانىڭ بارلىق ٸلگەرٸشٸل توبىن بٸرٸكتٸرٸپ, ولاردىڭ كٷشٸن پاتشالىق بيلٸكتٸ قۇلاتۋعا جۇمىلدىرۋعا اتسالىستى.
سامودەرجاۆيەنٸ قۇلاتقان 1917 جىلعى اقپان تٶڭكەرٸسٸنەنٸڭ ٸزٸنشە ەليحان مەن ونىڭ ٷزەڭگٸلەستەرٸ كدپ مەن ماسون ۇيىمى قاتارىنان شىعىپ, قازاقتىڭ تۇڭعىش «الاش» ۇلتتىق ليبەرالدىق-دەموكراتييالىق پارتيياسىن قۇردى.
شىڭعىس حاننىڭ تٸكەلەي ۇرپاعى, تٶرە ەليحان بٶكەيحان مەن ٸزباسارلارى مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ حاندىق ينستيتۋتى بيلەيتٸن مەملەكەتتٸڭ زامانى ٶتكەن, كەلەشەگٸ جوق دەپ ەسەپتەدٸ. سول سەبەپتٸ ولار مىناداي ستراتەگييالىق ماقسات-مٸندەتتەردٸ شەشۋگە ۇمتىلدى. ماقسات-مٸندەتتەردٸڭ بٸر بٶلٸگٸ 1905 جىلعى «قارقارالى قۇزىرحاتىندا» («پەتيتسيياسىندا») ويىپ كٶرسەتٸلگەن-دٸ.
قۇزىرحاتتىڭ 4-بابىندا «قازاقتىڭ قونىستانىپ وتىرعان جەرٸن ونىڭ مەنشٸگٸ» دەپ مويىنداتۋعا ۇمتىلۋ كەرەكتٸگٸ ايتىلدى. سەبەبٸ, دەپ سانادى «الاش» قايراتكەرلەرٸ, جەرسٸز مەملەكەت بولمايدى.
«قارقارالى قۇزىرحاتىنىڭ» ەكٸنشٸ بابىندا ونىڭ اۆتورلارى قازاق بالاسى وقيتىن بارلىق باستاۋىش مەكتەپتە انا تٸلٸ مەن جازۋىن ەنگٸزۋدٸ, جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك پەن سوتتىڭ ٸسقاعازدارىن قازاق تٸلٸندە جٷرگٸزۋدٸ تالاپ ەتتٸ.
پەتيتسييانىڭ ٷشٸنشٸ بابىنا سەيكەس, «قازاق حالقىنىڭ قازٸرگٸ كەزدەگٸ مۇڭ-مٷددەسٸن انىقتاۋ ٷشٸن قازاق تٸلٸندە گازەت باسىپ شىعارۋ, ول ٷشٸن گازەت شىعارۋ پەن باسپاحانا اشۋعا رۇقسات بەرۋ تەرتٸبٸن جويىپ, گازەت باسىلاتىنى تۋرالى حابارلاۋ تەرتٸبٸن ورناتۋ قاجەت».
«الاش» قوزعالىسىنىڭ تٷپكٸلٸكتٸ ماقساتىنىڭ بٸرٸ – قازاقتىڭ دالا جەنە تٷركٸستان ٶلكەلەرٸنە سول كەزدە «زەمستۆو», ياعني جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن ٶزٸ باسقارۋ جٷيەسٸن ەنگٸزۋ بولدى. جەرگٸلٸكتٸ باسقارۋ جٷيەسٸ سالىق پەن «قازاق كاپيتالى» دەگەن قاراجاتتى مەكتەپ (باستاۋىش, ورتا جەنە جوعارعى), اۋرۋحانا, جول, كٶپٸر جەنە ت.ب. ماڭىزدى ەلەۋمەتتٸك-مەدەني نىساندار سالۋعا, ياعني جەرگٸلٸكتٸ ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا جۇمساۋعا مٷمكٸندٸك الادى.
«الاش» قايراتكەرلەرٸ زەمستۆونى جەرگٸلٸكتٸ باسقارۋ بيلٸگٸ ٷشٸن عانا ەمەس, كەلەشەك ۇلتتىق مەملەكەتكە قاجەتتٸ ەل باسقارۋشى مامانداردى تەربيەلەيتٸن مەكتەپ رەتٸندە قاراستىردى.
«الاش» كٶسەمدەرٸ دالا جەنە تٷركٸستان ٶلكەلەرٸنە «زەمستۆو» ەنگٸزۋ ارقىلى قازٸرگٸ قازاق مەملەكەتٸن ونىڭ بەرٸك ٸرگەتاسى بولىپ تابىلاتىن جەرگٸلٸكتٸ باسقارۋ جٷيەسٸ مەن جەرگٸلٸكتٸ ينفراقۇرىلىمدى قالىپتاستىرىپ دامىتۋ ارقىلى زاماناۋي مەملەكەت تۇرعىزۋدى كٶزدەدٸ.
قازاقتى ەسكەري قىزمەتتەن بوساتقان 1834 جىلعى زاڭدى جويىپ, قازاققا قىزمەت ەتۋدٸ مٸندەتتەۋ - «الاش» قوزعالىسىنىڭ كٶرەگەن ستراتەگيياسىنىڭ تاعى بٸرٸ بولاتىن.
«الاش» زييالىلارى زاڭ جٷزٸندە قازاقتان دەربەس ۇلتتىق ەسكەري باسقارماسى بار اتتى ەسكەر جاساقتاۋ ماقساتىنا سوناۋ وتارشىل پاتشالىق دەۋٸردە-اق ۇمتىلدى. ۇلتتىق اتتى ەسكەر قۇرۋ ٷشٸن ولار, مىسالعا, باشقۇرتتاردىڭ, سونداي-اق كازاكتاردىڭ اتتى ەسكەرٸنٸڭ تەجٸريبەسٸ مەن كٶمەگٸن پايدالانۋعا جوق ەمەس ەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە الاش قايراتكەرلەرٸ دالا جەنە تٷركٸستان ٶلكەلەرٸندەگٸ رەسەيدٸڭ وتارلاۋ ساياساتىنىڭ تٸرەگٸ ەرٸ شوقپارى بولعان كازاكتارمەن وداقتاسۋدى دا ويلاستاردى.
قازاقتىڭ ەڭ العاشقى اتتى ەسكەر بٶلٸمدەرٸن (الاش ارميياسىنىڭ پولكتەرٸن) الاش رەسپۋبليكاسى قۇرىلعاننان كەيٸن عانا, الاش وردا حالىق كەڭەسٸ مٸندەتٸنە كٸرٸسكەن 1918 جىلدىڭ جازىندا عانا جاساقتاپ, 1918-1920 جىلدارى كازاك ەسكەرلەرٸمەن بٸرلەسٸپ قىزىل ارميياعا قارسى كەسكٸلەسكەن شايقاس جٷرگٸزدٸ.
ەرەكشە نازار اۋداراتىن ماڭىزدى مەسەلە: «الاش» زييالىلارى قارۋلى كٷرەستەن باس تارتىپ, قازاقتىڭ قازٸرگٸ تٸلٸن, ەدەبيەتٸن جالپى مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرىپ, مەدەني قايتا ٶرلەۋ يدەياسىن ۇسىنۋ ارقىلى حالقىنان قازٸرگٸ قازاق ۇلتىن تەربيەلەپ ٶسٸردٸ. 1917 جىلعا قاراي بٷكٸل قازاق جۇرتى ٶزٸن بٸر اتا الاشتىڭ ۇرپاعىمىن دەپ سەزٸندٸ.
تاريحقا ٷڭٸلسەك, قازاقتىڭ قازٸرگٸ زامانعى تۇڭعىش پروزالىق, پوەزييالىق, دراماتۋرگييالىق شىعارمالارى - روماندار (م. دۋلاتتىڭ «باقىتسىز جامال», س. تورايعىرۇلىنىڭ «قامار سۇلۋ», س. كٶبەيۇلىنىڭ «قالىڭ مال» جەنە ت.ت.), ەڭگٸمەلەر, پوەمالار, پەسالار, ٶلەڭ جيناقتارى, مىسالدار, اۋىز ەدەبيەتٸنٸڭ ٷزدٸك ٷلگٸلەرٸ جەنە ت.ب., العاشقى مەرزٸمدٸ باسىلىمدار - گازەتتەر («سەركە», «قازاق گازەتٸ», «قازاقستان», «قازاق», سارىارقا»), جۋرنالدار («ايقاپ», «اباي»), سونداي-اق ۇلتتىق زايىرلى مەكتەپكە ارنالعان وقۋلىقتار, وقۋ قۇرالدارى, حرەستوماتييالار, كٶركەم ەدەبيەت 1917 جىلعى دەيٸن پايدا بولدى. ونىڭ ٸشٸندە ۇلى اقىن اباي ٶلەڭدەرٸ مەن اۋدارمالارىنىڭ, م. دۋلاتتىڭ «ويان, قازاق!», ا. بايتۇرسىنۇلىنىڭ «40 مىسال», «ماسا» جيناقتارى جەنە ت.ب. بولاتىن.
دەمەك, قازاقتىڭ قازٸرگٸ مەدەنيەتٸ 1917 جىلعى اقپان تٶڭكەرٸسٸنە دەيٸن قالىپتاسىپ ٷلگەردٸ. كەيٸنٸرەك, كەڭەس دەۋٸرٸندەگٸ 1960-80 جىلداردا باتىستىڭ قازاق تاريحىن زەرتتەۋشٸ ورتالىقتارى «الاش» قايراتكەرلەرٸنٸڭ حٸح عاسىردىڭ سوڭى – حح عاسىر باسىنداعى ٸس-ەرەكەتٸنە «مەدەني رەنەسسانس جاسادى» دەگەن باعا بەردٸ.
شىنىندا دا «الاش»» قوزعالىسىنىڭ جەتەكشٸلەرٸ حالقىنا جاڭا باعىت-باعدار, جاڭا ۇلتتىق قۇندىلىق, ٷلگٸ-ٶنەگە, جاڭا حح عاسىردىڭ تالاپتارىنا ساي جاڭا ماقسات پەن مٸندەت قويىپ, قالىڭ بۇقارىنىڭ ۇلتتىق سانا-سەزٸمٸن, ار-نامىسىن وياتا الدى. نەتيجەسٸندە 1917 جىلدىڭ 5-13 (قازٸرگٸ كٷنتٸزبە بويىنشا 18-26) جەلتوقسانىندا ورىنبوردا بولىپ ٶتكەن ٸٸٸ جالپىقازاق قۇرىلتايى (ٸس جٷزٸندە; ٸ جەنە ٸٸ جالپىقازاق سيەزدەرٸ تاعى دا سول ورىنبوردا 1917 جىلدىڭ 2-7 سەۋٸر جەنە 21-26 شٸلدەسٸندە بولىپ ٶتتٸ. – س.ا.) الاش ۇلتتىق-تەرريتورييالىق اۆتونوميياسىن قۇرىپ, ونىڭ جوعارعى مەملەكەتتٸك اتقارۋشى بيلٸگٸن – الاش وردا حالىق كەڭەسٸن (ٷكٸمەتٸن) جاساقتادى.
1917 جىلدىڭ 13 (26) جەلتوقسانى – قازاق حالقىنىڭ جاڭا تاريحي كەزەڭٸنٸڭ باستاۋى, تاريحي بەتبۇرىس كٷنٸ بولىپ تابىلادى. بۇل كٷن قازاقتىڭ ۇلتتىق مەملەكەتتٸگٸنٸڭ قايتا جاڭعىرعان, جاڭا ٷلگٸدەگٸ قازاق مەملەكەتٸنٸڭ قۇرىلعان كٷنٸ بولاتىن.
ٸٸٸ جالپىقازاق قۇرىلتايى شىنايى دەموكراتييالىق نەگٸزدە – 4 بالاما ٷمٸتكەردٸڭ داۋىسقا تٷسۋٸمەن – الاش وردا تٶراعاسىن (پرەزيدەنتٸن) سايلادى. نەتيجەسٸندە باسقا 3 ٷمٸتكەردەن ەلدەقايدا باسىم داۋىس العان بٷكٸل التى الاشتىڭ كٶسەمٸ بولىپ تانىلعان ەليحان بٶكەيحان الاش وردا تٶراعاسى (پرەزيدەنتٸ) بولىپ سايلاندى.
الاش رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلۋىنان 7 جىل بۇرىن, 1910 جىلى س.-پەتەربوردا باسىلىپ شىققان «قازاقتار» اتتى تاريحي-انىقتامالىق وچەركٸندە ەليحان بٶكەيحان قازاقتىڭ ەجەلگٸ جەنە قازاقتار باسىم تۇراتىن كٶنە جەرٸ رەتٸندە 9 وبلىس, 1 گٷبەرنە (استراحان. – س.ا.) جەنە التاي ٶڭٸرٸنٸڭ بٸرنەشە بولىسىن تٸزٸپ جازدى. الاش ۇلتتىق-دەموكراتييالىق رەسپۋبليكاسى قۇرىلعان 1917 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا وسى 9 وبلىس 1 گٷبەرنە جەنە التايدىڭ بٸرنەشە بولىسىن «الاش تەرريتوريياسى» دەپ جارييالادى.
«پٸشٸنٸ شار سيياقتى تەرريتورييانى الىپ جاتقان الاش اۆتونوميياسى... 10 ميلليون حالقى بار ٸرٸ ساياسي بٸرلٸك بولىپ تابىلادى».
1918-1920 جىلداردىڭ بارىسىندا ٶزٸن ٶزٸ «بٷكٸلرەسەيلٸك ٷكٸمەت» دەپ جارييالاعان قۇرىلىمدارمەن (سٸبٸر اۆتونوميياسى, كومۋچ, ۋفا ديرەكتوريياسى, كولچاك ٷكٸمەتٸ جەنە كەڭەس ٷكٸمەتٸ) اراداعى كەلٸسسٶزدەرٸندە الاش وردا تٶراعاسى ەليحان بٶكەيحان تاباندى تٷردە: «پٸشٸنٸ شار سيياقتى تەرريتورييانى الىپ جاتقان الاش اۆتونوميياسى... 10 ميلليون حالقى بار ٸرٸ ساياسي بٸرلٸك بولىپ تابىلادى», - دەپ قورعاپ كەلدٸ.
الاشورداشىلار سىرتقى پٸشٸنٸ «شار سيياقتى» الاش جەرٸنٸڭ تۇتاستىعىن 1930 جىلعا دەيٸن عانا ساقتاپ كەلٸپ, 1925 جىلدان بەرٸ قاراي ونى بٶلشەكتەۋ باستالدى (№№ 1-3 فوتوسۋرەتتٸ قاراڭىز.). اتاپ ايتقاندا, 1925 جىلعا دەيٸن كەڭەستٸك قازاقستاننىڭ استاناسى بولىپ كەلگەن ورىنبور قالاسىمەن بٸرگە دەل سولاي اتالاتىن وبلىس سول جىلى رەسەي (رسفسر) قۇرامىنا بەرٸلسە, تاشكەنت قالاسى مەن ونىڭ تٶڭٸرەگٸندەگٸ بٸرقاتار اۋدان – يوسيف ستاليننٸڭ مەنمەنشٸل شەشٸمٸمەن جەنە تٷركٸستان اكسر-نىڭ اقىرعى تٶراعاسى تۇرار رىسقۇلۇلىنىڭ قولىمەن ٶزبەك كسر-نە بەرٸلدٸ. دەل سول كەزدە ٶزبەك ٷكٸمەتٸ سامارقاند قالاسىن استانا دەپ قاۋلى شىعارىپ ٷلگەرگەن-دٸ.
1930 جىلعا دەيٸن قازاق (قىرعىز) كسر-نىڭ قۇرامىندا بولعان قاراقالپاق اۆتونومييالىق وبلىسى الدىمەن رسفسر-دىڭ قۇرامىنا بەرٸلٸپ, 1936 جىلى تاعى دا سول ٶزبەك كسر-نە بەرٸلدٸ.
قازاقستان شەكاراسىن وسىلايشا ٶز بٸلگەنٸنشە كەسكٸلەپ-بٶلشەكتەۋٸنە قاراماستان, قازٸرگٸ تەۋەلسٸز قازاقستان رەسپۋبليكاسى – الاش رەسپۋبليكاسىنىڭ باسشىلارى, الاشورداشىلار قورعاپ قالعان جەردٸڭ دەنٸن يەلەنٸپ وتىر (№ 4 فوتوسۋرەتتٸ قاراڭىز.).
№ 1 فوتوسۋرەت. پروفەسسور گ.ن. چەردانتسەۆتٸڭ «جاپپاردىڭ قازاقستان تۋرالى ەڭگٸمەسٸ» اتتى كٸتابىنداعى 1927 جىلداعى قازاقستان كارتاسى (مەسكەۋ, 1927 ج.)
№ 2 فوتوسۋرەت. 1920-1929 جىلدارداعى قازاقستان جەرٸنٸڭ كارتاسى.
№ 3 فوتوسۋرەت. قازاقستاننان 1924, 1925 جەنە 1929 جىلدارى رەسەيگە (رسفسر ) بەرٸلگەن جەرلەردٸڭ كارتاسى.
1917 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان 1920 جىلدىڭ قىركٷيەگٸنە دەيٸنگٸ ارالىقتا الاش قالاسى – الاش رەسپۋبليكاسىنىڭ ساياسي-ەكٸمشٸلٸك ورتالىعى, استاناسى بولىپ, الاش وردا حالىق كەڭەسٸ ورنالاستى.
تاريح تۇرعىسىندا دا, زاڭ جٷزٸندە دە بٷگٸنگٸ قازاقستاننىڭ تۇڭعىش استاناسى الاش قالاسى (بۇرىنعى زارەچنايا سلوبودكا, بٷگٸنگٸ سەمەي. – س.ا.) بولىپ تابىلادى. وعان تاريحي دەلەل: ٸٸٸ جالپىقازاق قۇرىلتايىنىڭ قاۋلىسىنا سەيكەس, 1917 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان 1920 جىلدىڭ قىركٷيەگٸنە دەيٸنگٸ ارالىقتا الاش قالاسى – الاش رەسپۋبليكاسىنىڭ ساياسي-ەكٸمشٸلٸك ورتالىعى, استاناسى بولىپ, قالادا ونىڭ جوعارعى ساياسي جەنە اتقارۋشى مەملەكەتتٸك بيلٸگٸ – الاش وردا حالىق كەڭەسٸ ورنالاستى.
«الاش» پارتيياسىنىڭ جارعىسى مەن 1910-1911 جىلدارى بارلىبەك سىرتتانۇلى (سىرتانوۆ) جازىپ قالدىرعان الاش كونستيتۋتسيياسىنىڭ جوباسىنا سەيكەس, الاش رەسپۋبليكاسى - پرەزيدەنت باسقاراتىن جەنە جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن ٶزٸ باسقارۋ جٷيەسٸ (زەمستۆوسى) دامىعان پارلامەنتتٸك ۋنيتارلىق (بٸرتۇتاس) زايىرلى مەملەكەت بولىپ دٷنيەگە كەلدٸ. الاش كونستيتۋتسيياسىن قۇرىلتاي جينالىسىندا (ۇلتتىق مەجٸلٸستە) قابىلداۋ كٶزدەلدٸ.
الاش رەسپۋبليكاسىنىڭ جەنە ەليحان بٶكەيحان باستاعان الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ ٶشپەس تاريحي رٶلٸ مەن ميسسيياسى – قازاق حاندىعىنىڭ 1847 جىلى بٸرجولا ىدىراپ, تاريح ساحناسىنان كەتۋٸنەن 70 جىل ٶتكەندە, ونىڭ ٷيٸندٸسٸ ٷستٸنەن قازاقتىڭ جاڭا ٷلگٸدەگٸ زاماناۋي ۇلتتىق مەملەكەتٸن كٶتەردٸ. الاش رەسپۋبليكاسى قۇرىلعان 1917 جىلدىڭ 13 جەلتوقسانىندا تولىق تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ مىزعىماس ٸرگەتاسى قالاندى.
«قازاقتار قايساق جەنە قارا-قىرعىز بولىپ بٶلٸنەدٸ, بٸراق «الاش» اتاۋى ولاردى بٸر ۇلتقا بٸرٸكتٸرەدٸ.
الاش رەسپۋبليكاسى بٸر قازاقتىڭ ەمەس, قازاق پەن قىرعىزدىڭ بٸرتۇتاس مەملەكەتٸ بولىپ قۇرىلدى. مىسالعا, ن.چ. دەگەن اۆتور ورىنبور كازاك ەسكەرٸنٸڭ «ورەنبۋرگسكٸي كازاچٸي ۆѣستنيك» گازەتٸندە (10.01.1918 گ., № 7.) جارييالانعان «اۆتونومٸيا كازاكىستانا» اتتى ماقالاسىندا بىلاي دەپ جازدى: «قازاقتار قايساق جەنە قارا-قىرعىز بولىپ بٶلٸنەدٸ, بٸراق «الاش» اتاۋى ولاردى بٸر ۇلتقا بٸرٸكتٸرەدٸ (بٸزدٸڭ «قاسيەتتٸ رۋس» سيياقتى). بۇل سٶز سونداي-اق بٷكٸل قازاقتى جاۋدان قورعاۋعا شاقىراتىن قاسيەتتٸ ٷندەۋ بولىپ تابىلادى».
قازاقتىڭ تەك ٶزٸمەن عانا شەكتەلەتٸن تار تٷسٸنٸك رەتٸندە «قازاقستان» اتاۋىندا, قازاقتاردىڭ ٶز كٶزقاراسى بويىنشا, ەرقاشاندا تار ۇلتشىلدىق پەن شوۆينيزمنٸڭ بوياۋى بار».
«الاش» - «قازاقستان» دەگەنمەن سالىستىرعاندا قازاقتاردىڭ ٶزٸمەن قاتار, وعان تۋىس قارا-قىرعىزدى دا قامتيتىن ەلدەقايدا كەڭ تٷسٸنٸك, - دەپ جازدى مۇستافا شوقاي قازاق كسر-نىڭ قۇرىلتاي جينالىسى ٶتٸپ جاتقان 1920 جىلدىڭ قازان ايىندا گرۋزيندەردٸڭ «ۆولنىي گورەتس» اتتى ورىس تٸلدٸ گازەتٸنە جارييالانعان (تيفليس, 11.10.1920 گ., № 57.) «كيرگيزسكايا (كازاحسكايا. – س.ا.) سوۆەتسكايا رەسپۋبليكا» اتتى ماقالاسىندا, - قازاقتىڭ تەك ٶزٸمەن عانا شەكتەلەتٸن تار تٷسٸنٸك رەتٸندە «قازاقستان» اتاۋىندا, قازاقتاردىڭ ٶز كٶزقاراسى بويىنشا, ەرقاشاندا تار ۇلتشىلدىق پەن شوۆينيزمنٸڭ بوياۋى بار».
«وسى مەجٸلٸستە بٸز كەڭەس ٶكٸمەتٸنە قارسى بٸرلەسٸپ كٷرەسۋ جەنە بٸرٸككەن باشقۇرت-قازاق مەملەكەتٸن قۇرۋ تۋرالى كەلٸستٸك».
وعان قوسا الاش پەن باشقۇرتستان جەتەكشٸلەرٸ بٸرٸككەن قازاق-باشقۇرت مەملەكەتٸن قۇرۋ تۋرالى ۋاعدالاستى. ول تۋرالى الاش وردانىڭ بۇرىنعى تٶراعاسى (پرەزيدەنتٸ) ەليحان بٶكەيحان وگپۋ-نكۆد تەرگەۋشٸسٸنە 1937 جىلدىڭ 6 تامىزىندا بەرگەن جاۋابىندا بىلاي دەپ مەلٸمدەدٸ: «1918 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە ۋفادا الاش وردا مەن ۆاليدوۆ باستاعان باشكۇرت ۇكٸمەتٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ اراسىندا مەجٸلٸس بولدى... وسى مەجٸلٸستە بٸز كەڭەس ٶكٸمەتٸنە قارسى بٸرلەسٸپ كٷرەسۋ جەنە بٸرٸككەن باشقۇرت-قازاق مەملەكەتٸن قۇرۋ تۋرالى كەلٸستٸك...
مۇنداي شەشٸمگە كەلۋگە تٶمەنگٸدەي وي تٷرتكٸ بولدى:
بٸرٸنشٸدەن, كەڭەس ٶكٸمەتٸنە قارسى بٸزدٸڭ قارۋلى كٷشتەرٸمٸزدٸ بٸرٸكتٸرۋدٸڭ اسا قاجەتتٸگٸ. كٷش بٸرٸكتٸرۋدٸ بٸز قىزىل ارميياعا قارسى تۇرا الاتىن شىنايى مٷمكٸندٸك دەپ قاراستىردىق. وعان قوسا بٸز پاتشالىق رەسەي تۇسىندا قازاقتاردىڭ ەسكەري قىزمەت اتقارماعانىن جاعدايىن ەسكەردٸك, ال باشقۇرتتار قىزمەتتٸ ەتٸ. دەمەك بٸزدٸڭ جاساقتارىمىز باشقۇرتتارمەن بٸرٸكسە, ولاردىڭ سوعىسۋ قابىلەتٸ ارتا تٷسپەك.
ەكٸنشٸدەن, جەرٸمٸزدٸڭ كٶرشٸ بولۋى جەنە باشقۇرستاندا باشقۇرتتانىپ كەتكەن قازاقتاردىڭ (!) كٶپ تۇراتىنى.
ٷشٸنشٸدەن, قازاقستان مەن باشقۇرستان ەكونوميكالارىن ۇشتاستىرۋدىڭ تيٸمدٸلٸگٸ. باشقۇرت رۋداسى, ورمانى جەنە قازاقتىڭ استىعى, مالى جەنە مۇنايى.
مٸنە وسى جايتتاردى ەسكەرە كەلە بٸز بٸرٸكسەك, ەسكەري تۇرعىسىنان دا, ەكونوميكا جاعىنان دا قۋاتتى مەملەكەت قۇرا الامىز دەپ ەسەپتەدٸك» (تسا فسب روسسيي: د. ر-34862. ل. 30-31.).
«ورىستاردىڭ بٸزگە پانتٷركيزم دەگەن ايدار تاعۋىنا تٷرتكٸ بولاتىن اتاۋلاردان اۋلاق بولعان دۇرىس».
ەليحان بٶكەيحان بۇل جاۋابىندا كەڭەس ٶكٸمەتٸنە بەلگٸلٸ تاريحي فاكتٸنٸ تولىقتىرعانىمەن, بارلىق اقيقاتتى جايىپ اعىنان جارىلعان جوق. 1918 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە ۋفادا بولعان «مەملەكەتتٸك مەجٸلٸستەن» تىس ٶتكەن بۇل باسقوسۋ بارىسىندا «وڭتٷستٸك-شىعىس مۇسىلمان وبلىستارىنىڭ فەدەراتسيياسىن قۇرۋ» مەسەلەسٸن تالقىلاعان تەك الاش پەن باشقۇرت جەتەكشٸلەرٸ عانا ەمەس-تٸ. مەجٸلٸسكە تاتارستان مەن تٷركٸستان مۇحتارياتىنىڭ ٶكٸلدەرٸ دە بولدى. «بولاشاق مەملەكەتتٸڭ اتاۋى تۋرالى سٶز بولعاندا, - دەپ جازدى احمەت زەكي ۋەليدوۆ العاش رەت تٷركييادا زەكي ۋەليدي توعان دەگەن ەسٸمٸمەن باسىلىپ شىققان ەستەلٸگٸندە, - اقشورا (يۋسۋف نەمەسە جٷسٸپ. - س.ا.) ونى «شىعىس تٷركٸلەردٸڭ فەدەراتسيياسى» دەپ اتاۋعا كەڭەس بەردٸ. ەليحان (بٶكەيحان. – س.ا.) ٶز تاراپىنان تٷزەتۋٸن ۇسىندى: ەنگٸزدٸ: - ورىستاردىڭ بٸزگە پانتٷركيزم دەگەن ايدار تاعۋىنا تٷرتكٸ بولاتىن اتاۋلاردان اۋلاق بولعان دۇرىس. كەلەشەكتە مۇنداي اتاۋ ەبدەن-اق لايىق بولار, ال ەزٸرشە «شىعىس رەسەيدٸڭ مۇسىلمان فەدەراتسيياسى» اتاۋىمەن شەكتەلۋ كەرەك».
احمەت زەكي ۋەليديدٸڭ بۇل سٶزٸن رەسەيدٸڭ مەملەكەتتٸك مۇراعاتى قورىنداعى الاش وردا قۇجاتتارىندا ساقتالعان كەلەشەك تٷركٸ-مۇسىلمان فەدەراتسيياسى كارتاسىنىڭ قولدان سىزىلعان نوبايى تولىعىمەن راستايدى (№ 4 فوتوسۋرەت).
№ 4 فوتوسۋرەت.
دەمەك, تارىداي شاشىلىپ, تٷرلٸ تاريحي قۇبىلىستىڭ سالدارىنان رەسەي يمپەريياسىنىڭ وتارلىعىنا تاپ بولعان تٷركٸ حالىقتارىن (قازاق, قىرعىز, قاراقالپاق, تاتار, باشقۇرت جەنە ت.ب.) بٸرٸكتٸرٸپ, بٸرٸككەن تٷركٸ مەملەكەتٸن, تۇران يمپەريياسىن قايتا قۇرۋ الاش يدەياسىنىڭ, الاش رەسپۋبليكاسىنىڭ كٶزدەگەن تٷپكٸلٸكتٸ ماقساتى بولىپ شىعادى. كەيٸن كەلە بۇل ماقساتتى مۇستافا شوقاي فرانتسييادا ەميگراتسييادا جٷرٸپ «ۇلى تٷركٸستان» يدەياسى رەتٸندە ناسيحاتتادى. «الاش» قوزعالىسى مەن الاش رەسپۋبليكاسى باسشىلارىنىڭ وسىنداي ماقسات-مٷددەگٸ كٶزدەگەنٸن باسقا دا تاريحي جەدٸگەرلەر راستايدى.
مىسالعا, كەڭەس تاريحىندا (ميفولوگيياسىندا) «قوقاند اۆتونوميياسى» دەپ اتالىپ كەلگەن, ٸس جٷزٸندە تٷركٸستان مۇحتارياتى دەپ اتالعان مەملەكەتتٸ قۇرۋ تۋرالى باستاما مەن شەشٸم قوقاندتا ەمەس, بٷكٸلرەسەيلٸك ۋاقىتشا ٷكٸمەتتٸڭ تورعاي وبلىسىنداعى كوميسسارى ەليحان بٶكەيحاننىڭ ورىنبورداعى كەڭسەسٸندە قابىلدانىپتى. ول تۋرالى جوعارىدا اتالعان ز.ۋ. توعان ورىس تٸلٸنە اۋدارىلىپ 1994 جىلى ۋفادا باسىلىپ شىققان ەستەلٸگٸندە جازادى. بۇرىنعى باشقۇرت كٶسەمٸ ەليحان بٶكەيحاننىڭ ورىنبورىنداعى كەڭسەسٸندە 1917 جىلعى قازان ايىنىڭ سوڭى – قاراشانىڭ باسىنداعى وسى تٸكەلەي مەجٸلٸسكە قاتىسىپتى. «ازاتتىق قوزعالىسى تٷركٸستاندا كٷشەيمەسە, ول نە قازاقستاندا, نە باشقۇرستاندا كەڭ ەتەك جايمايدى» دەگەن ورتاق ۇيعارىمعا كەلگەن سول مەجٸلٸسكە احمەت بايتۇرسىنۇلى, جانشا دوسمۇحامەتۇلى, مٸرجاقىپ دۋلات جەنە ت.ب. الاش قايراتكەرلەرٸ دە قاتىسقان.
ەستەلٸك اۆتورىنىڭ مەلٸمدەۋٸنشە, بٸرنەشە كٷن قىزۋ جالعاسقان باسقوسۋدىڭ ٸزٸنشە م. شوقاي, ا.ز. ۋەليدوۆتىڭ ٶزٸ, م. تىنىشبايۇلى جەنە ت.ب. قازاق قايراتكەرلەرٸ تاشكەنتكە اتتانادى, ول قالادان سوڭ اتباسىن قوقاندقا بۇرادى دا, 1917 جىلعى قاراشانىڭ سوڭىندا IV تٶتەنشە جالپىمۇسىلمان قۇرىلتايىندا تٷركٸستان مۇحتارياتى قۇرىلعاندى جارييالانادى...
قۇرۋىنا مۇرىندىق بولعان جەنە باسشىلىعىنا نەگٸزٸنەن م. تىنىشبايۇلى, م. شوقاي, ە. اقايۇلى سىندى كٶرنەكتٸ الاش قايراتكەرلەرٸ سايلانعان تٷركٸستان مۇحتارياتى, ٶزٸنٸڭ قۇرىلتايشىلارىنىڭ تٷپكٸلٸكتٸ ماقساتى بويىنشا, بٸرٸككەن الاش مەملەكەتٸنٸڭ قۇرامداس بٶلٸگٸنە اينالىۋعا تيٸس ەدٸ. م. تىنىشبايۇلى مەن م. شوقايدىڭ, بٸرٸ تٷركٸستان مۇحتارياتىنىڭ پرەمەر-مينيسترٸ, ەكٸنشٸسٸ ونىڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ بولىپ تۇرۋىنا قاراماستان, 1917 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا الاش وردا حالىق كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ بولىپ سايلانۋى سونىڭ بٸردەن بٸر دەلەلٸ بولاتىن. ياعني م. تىنىشبايۇلى مەن م. شوقاي – قاتارىنان تٷركٸستان مۇحتارياتى جەنە الاش وردا ٷكٸمەتتەرٸنە مٷشە بولىپ سايلاندى.
1920 جىلدىڭ 26 تامىزىندا الاش رەسپۋبليكاسى, كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ ستسەنارييٸمەن, قازاق (ول كەزدە قىرعىز. - س.ا.) اۆتونومييالىق كەڭەستٸك سوتسياليستٸك رەسپۋبليكاسى بولىپ ٶزگەرتٸلدٸ. 1920 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە ورىنبور قالاسى قازاق-قىرعىز اكسر-دىڭ استاناسى بولىپ جارييالاندى.
الاش رەسپۋبليكاسىنىڭ تاريحي ميسسيياسى. كەڭەستٸك جەنە اۆتونومييالىق بولسا دا قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ ٶمٸر سٷرۋٸ 1924 جىلى كەڭەس ٶكٸمەتٸن ورتا ازييادا جاساندى بولسا دا باسقا ۇلتتىق رەسپۋبليكالار قۇرۋعا مەجبٷر ەتتٸ. مىسالعا, بۇرىنعى بۇقارا جەنە حيۋا ەمٸرلٸكتەرٸنەن جەنە بۇرىنعى تٷركٸستان اكسر-نىڭ بٸر بٶلٸگٸنەن ٶزبەك كسر, تٷركٸمەن جەنە تەجٸك اكسر قۇرىلدى, قازاق اكسر-نىڭ قۇرامىنداعى قىرعىز بەن قاراقالپاقتىڭ دەربەس اۆتونومييالىق وبلىستار پايدا بولدى.
مٸنە الاش رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتا ازيياداعى قازٸرگٸ ۇلتتىق مەملەكەتتەرٸ الدىنداعى ەلٸ دە مويىندالماعان, لايىقتى باعاسىن الماعان تاريحي, ساياسي ماڭىزى مەن ميسسيياسى وسىنداي بولاتىن.
باسقا ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردى قۇرعان كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ كٶزدەگەنٸ – اتالعان ۇلتتاردى قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ ىقپالىنان الىپ شىعۋ, ٶزگە ۇلتتاردى رەسپۋبليكا-رەسپۋبليكاعا بٶلٸپ ەلسٸرەتۋ, سٶيتٸپ قازاقستاننىڭ ىقپالىن بٸرجولا جويۋ بولاتىن.
كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ 1925 جىلى ورىنبور وبلىسىن قازاق اكسر قۇرامىنان بٶلٸپ رسفسر-عا قوسۋىنىڭ استارىندا دا تاتارستان مەن باشقۇرستاندى تەرريتورييالىق جاعىنان قازاقستاننان اجىراتۋ پيعىلى جاتتى (№ 4 فوتوسۋرەتتٸ قارا. – س.ا.). ونىڭ ەڭ باستى سىرى: كەڭەس ٶكٸمەتٸ ۇلى تٷركٸستاننىڭ قايتا تٸرٸلۋٸنەن پاتشالىق رەسەيدەن بەتەر سەسكەندٸ.
سۇلتان حان اققۇلۇلى
