Halyqta «bárine ýaqyt tóreshi» degen sóz bar. Oryndy aitylǵan. Revoliýtsiialyq ózgeristermen bastalǵan HH ǵasyr sol ózgeristerdi ómirge ákelgen kommýnistik ideianyń jeńilisimen aiaqtaldy. Shyn máninde, bul kommýnistik ideianyń jeńilisi me, joq álde, sol ideiany basshylyqqa alyp, ony solaqai ádistermen iske asyrýǵa kúsh salǵan saiasi partiia men ol qurǵan júieniń jeńilisi me? Bul saýalǵa jaýapty Keńester odaǵy atalǵan alyp imperiianyń tarihy berdi. Bir nárseniń basy ashyq, búgingi adamzat qoǵamdy, qoǵamdyq qatynastardy ózgertý isinde revoliýtsiialyq ádis-quraldardan bas tartty.
Revoliýtsiialyq ózgeristerdiń tabiǵatyn týra túsinip, adal ómirimizge qajet tujyrymdar shyǵarýǵa alysqa barmai-aq, halqymyzdyń keshegi ótkenine alǵan sabaqtary jetip artylady. Esimde, stýdent kezimizde Sh.Ýálihanovtyń qoǵamdyq-saiasi kózqarasyn taldaǵanda, «qazaq ǵalymy tarihty túsindirýde úlken jetistikterge jetti, degenmen, onyń kózqarasyndaǵy bir kemshilik –qoǵamdy revoliýtsiialyq jolmen ózgertýge qarsy shyqty» dep úiretetin. Iá, ras, Shoqannyń «Eýropadaǵy barlyq revoliýtsiialar úkimettiń tarapynan halyqtyń erkin damý áreketin basyp-janshýdan shyqqan» degen maǵynadaǵy pikiri bar. Ǵalymnyń túsiniginde kez kelgen teoriianyń qundylyǵy – onyń ósý jolynda turǵan nársege keregin berip, al oǵan qajet emes kedergilerdi alastaýda ǵana. Basqasha aitqanda, úkimettiń negizgi mindeti qoǵamdyq organizmniń dertsiz, erkin ósip-ónýine qajet reformalyq sharalarǵa jol ashý bolsa kerek.
Óz retinde aita keteiik, kózqarastyq turǵydan Shoqan ustanymyna jaqyn turǵan HH ǵasyrdyń basyndaǵy Á.Bókeihanov bastaǵan ult ziialylary da qoǵamdyq damýda revoliýtsiialyq emes, evoliýtsiialyq, reformalyq ádis-quraldardy qoldaý jaǵynda turdy.
«Patshalyq Resei – halyqtar túrmesi boldy» degen pikirdi keńestik tarihshylar V.Leninge tańady. Bul tujyrymǵa V.Leninnen buryn A.Gertsen de kelgen. Ol Nikolai I qoǵamdy basqarý isindegi «Resei ólse de, sheksiz jáne myzǵymas bilik qalsa bolǵany» degen uranyn synǵa alyp, «Bizdiń qaisymyz osy jer sharynyń tórtten bir bóligin alyp jatqan túrmeden, kez kelgen politseilik baqylaýshy ózin patsha, al patsha – ózin politsei sezinetin alyp imperiiadan qutylǵymyz kelmedi?» dep jazǵanyn mektep qabyrǵasynda oqyp óstik emes pe?
Osy rette mynadai bir jaǵdaiǵa kóńil aýdarǵan artyq emes. «Resei – halyqtar túrmesi» degen uǵym bolshevikterge patshalyq ókimetke qarsy kúres kezeńinde qyzmet jasaǵan uran esebinde boldy. Bolsheviktik ustanymdaǵy tarihshylar 1941-1945 jyldary soǵys tusynda bul ustanymdy synǵa ala bastaidy. Máselen, E.Tarle siiaqty reseilik tarihshylar Reseidiń kórshi halyqtardyń jerin ózine kúshpen qosyp alýyn tarihi qajettilikten týǵan shara retinde aqtady. Eskeretin jaǵdai, bul pikir 1944 jyly mamyr-shilde ailarynda partiianyń Ortalyq komitetinde, onyń ideologiia jónindegi hatshysy A.Sherbakovtyń tóraǵalyǵymen, sondai-aq, OK-tiń hatshylary Andreev pen Malenkovtyń qatysýymen ótkizilgen «Istoriia Kazahskoi SSR» (1943 jyly jaryq kórgen) kitabyn talqylaý barysynda aityldy. Patshalyq úkimettiń jaýlap alý saiasatyna qarsylyq kórsetken Kenesary Qasymuly kóterilisin oń baǵalaǵan bul kitapty oqý protsesine engizýge tyiym salyndy.
Al osy patshalyq biliktiń ornyna kelgen Keńes ókimeti odaq quramyndaǵy halyqtarǵa ózderin ózderi basqarý múmkindigin berip, olardyń erkin damýyna jol asha aldy ma? Bul suraýǵa birjaqty jaǵymdy jaýap berý tarihi shyndyqty burmalaýǵa uryndyrar edi. Aita ketken jón, bul suraqqa tek jaǵymdy jaýap berýge beiim tarihshylar áli de az emes. Olai bolsa, kez kelgen memlekettik biliktiń jaǵymdy nemese jaǵymsyz qyzmetiniń negizgi ólshemi retinde qandai nátijeni alýǵa bolady?
Frantsýz gýmanisi Jan-Jak Rýsso mundai ólshem retinde sol bilik tusynda halyqtyń sandyq turǵydan ósýin nemese kemip ketýin alýdy usynady. Menińshe, bul birden-bir ádiletti ustanym. 1917 jylǵy revoliýtsiialyq ózgerister qarsańynda 6 millionǵa jýyq qazaq halqy 20-30-jyldary júrgizilgen keńestik reformalardyń nátijesinde jartysyna jýyǵynan airyldy. Soǵys, ashtyq, repressiialyq sharalar, eksperimenttik dárejedegi reformalar qazaq halqynyń sandyq jáne sapalyq turǵydan azyp-tozýyna jol ashty.
Salystyrmaly turǵydan aita ketken jón, táýelsizdik alǵan 1991 jyly jergilikti qazaq halqy barlyq turǵyndardyń jartysyna da jetpeitin (46%) kúide bolsa, sodan bergi shirek ǵasyrda onyń úles salmaǵy 67-68 paiyzǵa jetti. Iaǵni, túrli ekonomikalyq jáne áleýmettik qiyndyqtarǵa qaramastan, ol sandyq jáne sapalyq turǵydan ósý jolynda tur.
A.Gertsen aitqan pikirge bailanysty, tarihshy retinde mynadai jaǵdaiǵa kóńil aýdarǵan bolar edim. Qazaq tarihynda kúresker Gertsenniń azamattyq úlgisin jańǵyrtqan Mustafa Shoqai 1917 jylǵy revoliýtsiialyq ózgeristerge bailanysty biz úshin áli mańyzyn joǵaltpaǵan mynadai oidy bildirdi. 1917 jylǵy revoliýtsiialyq ózgerister tusynda biz, el, ult retinde álsiz bolyp shyqtyq, óz betimizshe erkin qimyldaýǵa, áreketke kelýge múmkindik beretin ekonomikamyz, áskerimiz, tipten rýhani turǵydan da daiarlyǵymyz bolmady. Bul jaǵdai bizdiń basshylarymyzdyń orys demokratiiasyna iek artýyna, olardyń bergen túrli ýádelerine senýge negiz boldy.
1917 jylǵy revoliýtsiialyq ózgeristerden bizdiń alatyn negizgi sabaq, ol –eshqandai qamqorshynyń ýádesine senbeý, ózińniń ekonomikalyq kúsh-qýatyńdy ylǵi da arttyryp otyrý, memlekettik táýelsizdigińdi nyǵaitý.
Keńester Odaǵy ótken jol ne kórsetti? Ol memlekettik júie retinde bastapqy kezeńinde bergen ýádeleriniń úrdisinen shyǵa almady.
Biz, zańger, tarihshy, filosof ǵalymdar osy ýaqytqa deiin patshalyq jáne keńestik bilikterdiń qazaq jerindegi saiasi-quqyqtyq negizderi týraly tujyrymdarymyzdy anyqtai almai kelemiz.
Keńestik tarihnama máselen, patshalyq jáne keńestik bilikterdi legitimdi bilikter retinde kórsetip, qazaq qoǵamyna tek jaǵymdy ózgerister ákelgen memlekettik qurylymdar retinde tanytýǵa kúsh saldy. Joǵaryda atalǵan «Istoriia Kazahskoi SSR» (1943 j.) atty kitaptyń osy máselege qatysty IH taraýynda patshalyqtyń bodandyǵyna ený týraly «antty qazaq bileýshileriniń joǵarǵy ókilderi ǵana berdi». Sondyqtan da «qazaqtardyń reseilik bodandyqqa ótýi qazaq aqsúiekteri men patsha úkimeti arasyndaǵy kelisimniń nátijesi» boldy. Bodandyq halyq buqarasynyń erkinen tys qabyldandy» degen tujyrym jasalynǵan bolatyn. Týra osy jasalynǵan tujyrym 1943 jyly jaryq kórgen kitaptyń sórelerden alynyp tastalýyna negiz bolǵandyǵyn umytpaǵan jón.
Keńes úkimeti revoliýtsiialyq jolmen ózinen burynǵy bilikti ysyryp tastap, memlekettik basqarý apparatyn ornatty. Ol eshqandai da referendým, sailaý arqyly kelgen joq. Onyń ornaýyna qazaq halqynyń eshqandai da qatysy bolǵan joq. Ekinshiden, V.Lenin bastaǵan bolshevikter partiiasy qazaq qoǵamynyń sol tarihi kezeńdegi jaǵdaiy men onyń aldynda turǵan maqsat-mindetterimen sanasqan joq. Óziniń áskeri, ideologiialyq basymdyǵyn paidalanyp, qazaq azattyq qozǵalysyn tabiǵi mazmunynan aiyrdy. Bul is júzinde, qazaq ult-azattyq qozǵalysyna jasalǵan keshirilmes tarihi qiianat edi. Bolshevikter, olardyń jetekshileri ózderin partiialyq turǵydan qazaq basqarýshy tobynan joǵary turǵandyǵyna senimdi boldy. Máselen, Alashorda úkimetiniń 15 múshesiniń bireýiniń ǵana (O.Áljanov) arnaýly orta bilimi bar-tyn. Al qalǵan on tórti túgeldei joǵary bilimdi edi. Sapalyq turǵydan Keńes úkimetiniń ózi mundai quramda emes-tin.
Álihan Nurmuhametuly Bókeihanov bastaǵan qazaq azattyq qozǵalysy basshylarynyń jáne saiasi uiymynyń durystyǵyn ómir aǵymynyń ózi jan-jaqty dáleldep berdi.
Qazaq azattyq qozǵalysy kózdegen maqsat-murattardyń jalpy adamzattyq qundylyqtar arasynda ekendigin keiingi álemdik tarih kórsetip te berdi. Nikaragýa ult-azattyq qozǵalysynyń basshysy Sandino kezinde «bizdiń qozǵalysymyzǵa syrttan taptyq mazmun, sipat berýge umtylystar jasalyndy. Biz oǵan úzildi-kesildi qarsy boldyq, óitkeni bizdiń kúresimiz antikolonialdyq mazmundaǵy kúres edi» dep málimdedi. Alash ataýyndaǵy qazaq ult-azattyq qozǵalysynyń basshylary Sandino jasaǵan tujyrymǵa HH ǵasyrdyń 20-jyldary kelgen bolatyn.
Mine, bul keltirilgen faktilik materialdar – qazaq ult-azattyq qozǵalysy qairatkerleriniń qazaq shyndyǵyn qorytý isinde reseilik kommýnisterden joǵary turǵandyǵynyń aiǵaǵy. Alashtyq ustanymdaǵy ziialylar bolshevikter usynǵan sotsializm ideiasymen osy jolda belgilengen tótenshe ózgeristerdi qabyldai alǵan joq. Ahmet Baitursynuly qazaq halqynyń bolshevikter ideiasyn qabyldaýǵa daiar emestigine bailanysty olar usynǵan sotsializm ideiasyn «shaqyrylmaǵan bóten qonaq» dep atady.
Sózimizdiń sońynda, mynadai jaǵdaidy eskertýdi ózime mindet sanaimyn. Bolshevikter uiymdastyrǵan 1917 jylǵy sotsialistik revoliýtsiia men odan keiingi ózgeristerge bailanysty bul aitylǵan oilar, árine, jańa qoǵam qurý isine belsendi túrde atsalysqan aǵa býynnyń jasampaz eńbegin joqqa shyǵarǵandyq emes. Qarapaiym halyq, onyń ozyq týǵan uldary men qyzdary úshin sotsializm ideiasy, Turar Rysqulov dál atap kórsetkenindei, túpkilikti jalǵyz murat emes, qoǵamdyq ómirdi jaǵymdy maǵynada ózgertýdiń quraly esebinde júrdi. Osy turǵydan aǵa býynnyń qajyrly eńbegi óz nátijesin bergendigi anyq. Olardyń túrli aýyrtpalyqtarǵa qaramastan, atqarǵan maqsattyq qyzmeti men eńbeginiń eń basty nátijeleriniń biri – búgingi memlekettik táýelsizdigimiz.
Mámbet QOIGELDIEV,
QR UǴA múshe-korrespondenti, professor
"Egemen Qazaqstan" gazeti
