حالىقتا «بەرٸنە ۋاقىت تٶرەشٸ» دەگەن سٶز بار. ورىندى ايتىلعان. رەۆوليۋتسييالىق ٶزگەرٸستەرمەن باستالعان حح عاسىر سول ٶزگەرٸستەردٸ ٶمٸرگە ەكەلگەن كوممۋنيستٸك يدەيانىڭ جەڭٸلٸسٸمەن اياقتالدى. شىن مەنٸندە, بۇل كوممۋنيستٸك يدەيانىڭ جەڭٸلٸسٸ مە, جوق ەلدە, سول يدەيانى باسشىلىققا الىپ, ونى سولاقاي ەدٸستەرمەن ٸسكە اسىرۋعا كٷش سالعان ساياسي پارتييا مەن ول قۇرعان جٷيەنٸڭ جەڭٸلٸسٸ مە? بۇل ساۋالعا جاۋاپتى كەڭەستەر وداعى اتالعان الىپ يمپەرييانىڭ تاريحى بەردٸ. بٸر نەرسەنٸڭ باسى اشىق, بٷگٸنگٸ ادامزات قوعامدى, قوعامدىق قاتىناستاردى ٶزگەرتۋ ٸسٸندە رەۆوليۋتسييالىق ەدٸس-قۇرالداردان باس تارتتى.
رەۆوليۋتسييالىق ٶزگەرٸستەردٸڭ تابيعاتىن تۋرا تٷسٸنٸپ, ادال ٶمٸرٸمٸزگە قاجەت تۇجىرىمدار شىعارۋعا الىسقا بارماي-اق, حالقىمىزدىڭ كەشەگٸ ٶتكەنٸنە العان ساباقتارى جەتٸپ ارتىلادى. ەسٸمدە, ستۋدەنت كەزٸمٸزدە ش.ۋەليحانوۆتىڭ قوعامدىق-ساياسي كٶزقاراسىن تالداعاندا, «قازاق عالىمى تاريحتى تٷسٸندٸرۋدە ٷلكەن جەتٸستٸكتەرگە جەتتٸ, دەگەنمەن, ونىڭ كٶزقاراسىنداعى بٸر كەمشٸلٸك –قوعامدى رەۆوليۋتسييالىق جولمەن ٶزگەرتۋگە قارسى شىقتى» دەپ ٷيرەتەتٸن. يە, راس, شوقاننىڭ «ەۋروپاداعى بارلىق رەۆوليۋتسييالار ٷكٸمەتتٸڭ تاراپىنان حالىقتىڭ ەركٸن دامۋ ەرەكەتٸن باسىپ-جانشۋدان شىققان» دەگەن ماعىناداعى پٸكٸرٸ بار. عالىمنىڭ تٷسٸنٸگٸندە كەز كەلگەن تەورييانىڭ قۇندىلىعى – ونىڭ ٶسۋ جولىندا تۇرعان نەرسەگە كەرەگٸن بەرٸپ, ال وعان قاجەت ەمەس كەدەرگٸلەردٸ الاستاۋدا عانا. باسقاشا ايتقاندا, ٷكٸمەتتٸڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸ قوعامدىق ورگانيزمنٸڭ دەرتسٸز, ەركٸن ٶسٸپ-ٶنۋٸنە قاجەت رەفورمالىق شارالارعا جول اشۋ بولسا كەرەك.
ٶز رەتٸندە ايتا كەتەيٸك, كٶزقاراستىق تۇرعىدان شوقان ۇستانىمىنا جاقىن تۇرعان حح عاسىردىڭ باسىنداعى ە.بٶكەيحانوۆ باستاعان ۇلت زييالىلارى دا قوعامدىق دامۋدا رەۆوليۋتسييالىق ەمەس, ەۆوليۋتسييالىق, رەفورمالىق ەدٸس-قۇرالداردى قولداۋ جاعىندا تۇردى.
«پاتشالىق رەسەي – حالىقتار تٷرمەسٸ بولدى» دەگەن پٸكٸردٸ كەڭەستٸك تاريحشىلار ۆ.لەنينگە تاڭادى. بۇل تۇجىرىمعا ۆ.لەنيننەن بۇرىن ا.گەرتسەن دە كەلگەن. ول نيكولاي ٸ قوعامدى باسقارۋ ٸسٸندەگٸ «رەسەي ٶلسە دە, شەكسٸز جەنە مىزعىماس بيلٸك قالسا بولعانى» دەگەن ۇرانىن سىنعا الىپ, «بٸزدٸڭ قايسىمىز وسى جەر شارىنىڭ تٶرتتەن بٸر بٶلٸگٸن الىپ جاتقان تٷرمەدەن, كەز كەلگەن پوليتسەيلٸك باقىلاۋشى ٶزٸن پاتشا, ال پاتشا – ٶزٸن پوليتسەي سەزٸنەتٸن الىپ يمپەرييادان قۇتىلعىمىز كەلمەدٸ?» دەپ جازعانىن مەكتەپ قابىرعاسىندا وقىپ ٶستٸك ەمەس پە?
وسى رەتتە مىناداي بٸر جاعدايعا كٶڭٸل اۋدارعان ارتىق ەمەس. «رەسەي – حالىقتار تٷرمەسٸ» دەگەن ۇعىم بولشەۆيكتەرگە پاتشالىق ٶكٸمەتكە قارسى كٷرەس كەزەڭٸندە قىزمەت جاساعان ۇران ەسەبٸندە بولدى. بولشەۆيكتٸك ۇستانىمداعى تاريحشىلار 1941-1945 جىلدارى سوعىس تۇسىندا بۇل ۇستانىمدى سىنعا الا باستايدى. مەسەلەن, ە.تارلە سيياقتى رەسەيلٸك تاريحشىلار رەسەيدٸڭ كٶرشٸ حالىقتاردىڭ جەرٸن ٶزٸنە كٷشپەن قوسىپ الۋىن تاريحي قاجەتتٸلٸكتەن تۋعان شارا رەتٸندە اقتادى. ەسكەرەتٸن جاعداي, بۇل پٸكٸر 1944 جىلى مامىر-شٸلدە ايلارىندا پارتييانىڭ ورتالىق كوميتەتٸندە, ونىڭ يدەولوگييا جٶنٸندەگٸ حاتشىسى ا.ششەرباكوۆتىڭ تٶراعالىعىمەن, سونداي-اق, وك-تٸڭ حاتشىلارى اندرەەۆ پەن مالەنكوۆتىڭ قاتىسۋىمەن ٶتكٸزٸلگەن «يستورييا كازاحسكوي سسر» (1943 جىلى جارىق كٶرگەن) كٸتابىن تالقىلاۋ بارىسىندا ايتىلدى. پاتشالىق ٷكٸمەتتٸڭ جاۋلاپ الۋ ساياساتىنا قارسىلىق كٶرسەتكەن كەنەسارى قاسىمۇلى كٶتەرٸلٸسٸن وڭ باعالاعان بۇل كٸتاپتى وقۋ پروتسەسٸنە ەنگٸزۋگە تىيىم سالىندى.
ال وسى پاتشالىق بيلٸكتٸڭ ورنىنا كەلگەن كەڭەس ٶكٸمەتٸ وداق قۇرامىنداعى حالىقتارعا ٶزدەرٸن ٶزدەرٸ باسقارۋ مٷمكٸندٸگٸن بەرٸپ, ولاردىڭ ەركٸن دامۋىنا جول اشا الدى ما? بۇل سۇراۋعا بٸرجاقتى جاعىمدى جاۋاپ بەرۋ تاريحي شىندىقتى بۇرمالاۋعا ۇرىندىرار ەدٸ. ايتا كەتكەن جٶن, بۇل سۇراققا تەك جاعىمدى جاۋاپ بەرۋگە بەيٸم تاريحشىلار ەلٸ دە از ەمەس. ولاي بولسا, كەز كەلگەن مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ جاعىمدى نەمەسە جاعىمسىز قىزمەتٸنٸڭ نەگٸزگٸ ٶلشەمٸ رەتٸندە قانداي نەتيجەنٸ الۋعا بولادى?
فرانتسۋز گۋمانيسٸ جان-جاك رۋسسو مۇنداي ٶلشەم رەتٸندە سول بيلٸك تۇسىندا حالىقتىڭ ساندىق تۇرعىدان ٶسۋٸن نەمەسە كەمٸپ كەتۋٸن الۋدى ۇسىنادى. مەنٸڭشە, بۇل بٸردەن-بٸر ەدٸلەتتٸ ۇستانىم. 1917 جىلعى رەۆوليۋتسييالىق ٶزگەرٸستەر قارساڭىندا 6 ميلليونعا جۋىق قازاق حالقى 20-30-جىلدارى جٷرگٸزٸلگەن كەڭەستٸك رەفورمالاردىڭ نەتيجەسٸندە جارتىسىنا جۋىعىنان ايرىلدى. سوعىس, اشتىق, رەپرەسسييالىق شارالار, ەكسپەريمەنتتٸك دەرەجەدەگٸ رەفورمالار قازاق حالقىنىڭ ساندىق جەنە ساپالىق تۇرعىدان ازىپ-توزۋىنا جول اشتى.
سالىستىرمالى تۇرعىدان ايتا كەتكەن جٶن, تەۋەلسٸزدٸك العان 1991 جىلى جەرگٸلٸكتٸ قازاق حالقى بارلىق تۇرعىنداردىڭ جارتىسىنا دا جەتپەيتٸن (46%) كٷيدە بولسا, سودان بەرگٸ شيرەك عاسىردا ونىڭ ٷلەس سالماعى 67-68 پايىزعا جەتتٸ. ياعني, تٷرلٸ ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك قيىندىقتارعا قاراماستان, ول ساندىق جەنە ساپالىق تۇرعىدان ٶسۋ جولىندا تۇر.
ا.گەرتسەن ايتقان پٸكٸرگە بايلانىستى, تاريحشى رەتٸندە مىناداي جاعدايعا كٶڭٸل اۋدارعان بولار ەدٸم. قازاق تاريحىندا كٷرەسكەر گەرتسەننٸڭ ازاماتتىق ٷلگٸسٸن جاڭعىرتقان مۇستافا شوقاي 1917 جىلعى رەۆوليۋتسييالىق ٶزگەرٸستەرگە بايلانىستى بٸز ٷشٸن ەلٸ ماڭىزىن جوعالتپاعان مىناداي ويدى بٸلدٸردٸ. 1917 جىلعى رەۆوليۋتسييالىق ٶزگەرٸستەر تۇسىندا بٸز, ەل, ۇلت رەتٸندە ەلسٸز بولىپ شىقتىق, ٶز بەتٸمٸزشە ەركٸن قيمىلداۋعا, ەرەكەتكە كەلۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ەكونوميكامىز, ەسكەرٸمٸز, تٸپتەن رۋحاني تۇرعىدان دا دايارلىعىمىز بولمادى. بۇل جاعداي بٸزدٸڭ باسشىلارىمىزدىڭ ورىس دەموكراتيياسىنا يەك ارتۋىنا, ولاردىڭ بەرگەن تٷرلٸ ۋەدەلەرٸنە سەنۋگە نەگٸز بولدى.
1917 جىلعى رەۆوليۋتسييالىق ٶزگەرٸستەردەن بٸزدٸڭ الاتىن نەگٸزگٸ ساباق, ول –ەشقانداي قامقورشىنىڭ ۋەدەسٸنە سەنبەۋ, ٶزٸڭنٸڭ ەكونوميكالىق كٷش-قۋاتىڭدى ىلعي دا ارتتىرىپ وتىرۋ, مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸگٸڭدٸ نىعايتۋ.
كەڭەستەر وداعى ٶتكەن جول نە كٶرسەتتٸ? ول مەملەكەتتٸك جٷيە رەتٸندە باستاپقى كەزەڭٸندە بەرگەن ۋەدەلەرٸنٸڭ ٷردٸسٸنەن شىعا المادى.
بٸز, زاڭگەر, تاريحشى, فيلوسوف عالىمدار وسى ۋاقىتقا دەيٸن پاتشالىق جەنە كەڭەستٸك بيلٸكتەردٸڭ قازاق جەرٸندەگٸ ساياسي-قۇقىقتىق نەگٸزدەرٸ تۋرالى تۇجىرىمدارىمىزدى انىقتاي الماي كەلەمٸز.
كەڭەستٸك تاريحناما مەسەلەن, پاتشالىق جەنە كەڭەستٸك بيلٸكتەردٸ لەگيتيمدٸ بيلٸكتەر رەتٸندە كٶرسەتٸپ, قازاق قوعامىنا تەك جاعىمدى ٶزگەرٸستەر ەكەلگەن مەملەكەتتٸك قۇرىلىمدار رەتٸندە تانىتۋعا كٷش سالدى. جوعارىدا اتالعان «يستورييا كازاحسكوي سسر» (1943 ج.) اتتى كٸتاپتىڭ وسى مەسەلەگە قاتىستى ٸح تاراۋىندا پاتشالىقتىڭ بوداندىعىنا ەنۋ تۋرالى «انتتى قازاق بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ جوعارعى ٶكٸلدەرٸ عانا بەردٸ». سوندىقتان دا «قازاقتاردىڭ رەسەيلٸك بوداندىققا ٶتۋٸ قازاق اقسٷيەكتەرٸ مەن پاتشا ٷكٸمەتٸ اراسىنداعى كەلٸسٸمنٸڭ نەتيجەسٸ» بولدى. بوداندىق حالىق بۇقاراسىنىڭ ەركٸنەن تىس قابىلداندى» دەگەن تۇجىرىم جاسالىنعان بولاتىن. تۋرا وسى جاسالىنعان تۇجىرىم 1943 جىلى جارىق كٶرگەن كٸتاپتىڭ سٶرەلەردەن الىنىپ تاستالۋىنا نەگٸز بولعاندىعىن ۇمىتپاعان جٶن.
كەڭەس ٷكٸمەتٸ رەۆوليۋتسييالىق جولمەن ٶزٸنەن بۇرىنعى بيلٸكتٸ ىسىرىپ تاستاپ, مەملەكەتتٸك باسقارۋ اپپاراتىن ورناتتى. ول ەشقانداي دا رەفەرەندۋم, سايلاۋ ارقىلى كەلگەن جوق. ونىڭ ورناۋىنا قازاق حالقىنىڭ ەشقانداي دا قاتىسى بولعان جوق. ەكٸنشٸدەن, ۆ.لەنين باستاعان بولشەۆيكتەر پارتيياسى قازاق قوعامىنىڭ سول تاريحي كەزەڭدەگٸ جاعدايى مەن ونىڭ الدىندا تۇرعان ماقسات-مٸندەتتەرٸمەن ساناسقان جوق. ٶزٸنٸڭ ەسكەري, يدەولوگييالىق باسىمدىعىن پايدالانىپ, قازاق ازاتتىق قوزعالىسىن تابيعي مازمۇنىنان ايىردى. بۇل ٸس جٷزٸندە, قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنا جاسالعان كەشٸرٸلمەس تاريحي قييانات ەدٸ. بولشەۆيكتەر, ولاردىڭ جەتەكشٸلەرٸ ٶزدەرٸن پارتييالىق تۇرعىدان قازاق باسقارۋشى توبىنان جوعارى تۇرعاندىعىنا سەنٸمدٸ بولدى. مەسەلەن, الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ 15 مٷشەسٸنٸڭ بٸرەۋٸنٸڭ عانا (و.ەلجانوۆ) ارناۋلى ورتا بٸلٸمٸ بار-تىن. ال قالعان ون تٶرتٸ تٷگەلدەي جوعارى بٸلٸمدٸ ەدٸ. ساپالىق تۇرعىدان كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ ٶزٸ مۇنداي قۇرامدا ەمەس-تٸن.
ەليحان نۇرمۇحامەتۇلى بٶكەيحانوۆ باستاعان قازاق ازاتتىق قوزعالىسى باسشىلارىنىڭ جەنە ساياسي ۇيىمىنىڭ دۇرىستىعىن ٶمٸر اعىمىنىڭ ٶزٸ جان-جاقتى دەلەلدەپ بەردٸ.
قازاق ازاتتىق قوزعالىسى كٶزدەگەن ماقسات-مۇراتتاردىڭ جالپى ادامزاتتىق قۇندىلىقتار اراسىندا ەكەندٸگٸن كەيٸنگٸ ەلەمدٸك تاريح كٶرسەتٸپ تە بەردٸ. نيكاراگۋا ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ باسشىسى ساندينو كەزٸندە «بٸزدٸڭ قوزعالىسىمىزعا سىرتتان تاپتىق مازمۇن, سيپات بەرۋگە ۇمتىلىستار جاسالىندى. بٸز وعان ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ قارسى بولدىق, ٶيتكەنٸ بٸزدٸڭ كٷرەسٸمٸز انتيكولونيالدىق مازمۇنداعى كٷرەس ەدٸ» دەپ مەلٸمدەدٸ. الاش اتاۋىنداعى قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ باسشىلارى ساندينو جاساعان تۇجىرىمعا حح عاسىردىڭ 20-جىلدارى كەلگەن بولاتىن.
مٸنە, بۇل كەلتٸرٸلگەن فاكتٸلٸك ماتەريالدار – قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى قايراتكەرلەرٸنٸڭ قازاق شىندىعىن قورىتۋ ٸسٸندە رەسەيلٸك كوممۋنيستەردەن جوعارى تۇرعاندىعىنىڭ ايعاعى. الاشتىق ۇستانىمداعى زييالىلار بولشەۆيكتەر ۇسىنعان سوتسياليزم يدەياسىمەن وسى جولدا بەلگٸلەنگەن تٶتەنشە ٶزگەرٸستەردٸ قابىلداي العان جوق. احمەت بايتۇرسىنۇلى قازاق حالقىنىڭ بولشەۆيكتەر يدەياسىن قابىلداۋعا دايار ەمەستٸگٸنە بايلانىستى ولار ۇسىنعان سوتسياليزم يدەياسىن «شاقىرىلماعان بٶتەن قوناق» دەپ اتادى.
سٶزٸمٸزدٸڭ سوڭىندا, مىناداي جاعدايدى ەسكەرتۋدٸ ٶزٸمە مٸندەت سانايمىن. بولشەۆيكتەر ۇيىمداستىرعان 1917 جىلعى سوتسياليستٸك رەۆوليۋتسييا مەن ودان كەيٸنگٸ ٶزگەرٸستەرگە بايلانىستى بۇل ايتىلعان ويلار, ەرينە, جاڭا قوعام قۇرۋ ٸسٸنە بەلسەندٸ تٷردە اتسالىسقان اعا بۋىننىڭ جاسامپاز ەڭبەگٸن جوققا شىعارعاندىق ەمەس. قاراپايىم حالىق, ونىڭ وزىق تۋعان ۇلدارى مەن قىزدارى ٷشٸن سوتسياليزم يدەياسى, تۇرار رىسقۇلوۆ دەل اتاپ كٶرسەتكەنٸندەي, تٷپكٸلٸكتٸ جالعىز مۇرات ەمەس, قوعامدىق ٶمٸردٸ جاعىمدى ماعىنادا ٶزگەرتۋدٸڭ قۇرالى ەسەبٸندە جٷردٸ. وسى تۇرعىدان اعا بۋىننىڭ قاجىرلى ەڭبەگٸ ٶز نەتيجەسٸن بەرگەندٸگٸ انىق. ولاردىڭ تٷرلٸ اۋىرتپالىقتارعا قاراماستان, اتقارعان ماقساتتىق قىزمەتٸ مەن ەڭبەگٸنٸڭ ەڭ باستى نەتيجەلەرٸنٸڭ بٸرٸ – بٷگٸنگٸ مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸگٸمٸز.
مەمبەت قويگەلديەۆ,
قر ۇعا مٷشە-كوررەسپوندەنتٸ, پروفەسسور
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
