Orynborda 1917 jyly jeltoqsannyń 5-i men 13-iniń aralyǵynda ótken Ekinshi Jalpyqazaq quryltaiynyń qaýlysynda Semei qalasy Alash avtonomiiasynyń astanasy, Alash Orda halyq keńesiniń ornatylatyn jeri bolyp jariialandy.
Naqty aitqanda, Alash úkimetiniń ǵimarattary Ertistiń sol jaǵasyndaǵy Jańa Semeide ornalasqan. Jańa Semeidi ol kezde oryssha Zarechnaia sloboda dep ataǵan, al qazaqsha halyq ony atalmysh tarihi oqiǵalaryna bailanysty Alash qalasy dep júrgen. Sol kezdegi Jańa Semei Tinibai, Taraqty jáne Jolaman qalashyqtarynan qurastyrylǵan edi. Al Muhtar Áýezovtyń «Abai joly» romanynyń ekinshi tomynda Ber jaq, Bas jataq degen ataýlaryn da kezdesýge bolady.
Resei imperiiasynyń zamanynda Semei iri bir aimaqtyń ákimshilik ortalyǵy edi, Semei qalasyna qazirgi Shyǵys Qazaqstan, Pavlodar oblystary, Qaraǵandy oblysynyń bir sheti qaraǵan. Sonymen qatar, qala iri saýda jolynyń boiynda turyp, Resei men Qytai, Sibir men Orta Aziia arasynda júrgen saýdanyń mańyzdy ortalyǵy, hab-oazisy bolyp sanalǵan. Semeidiń tańbasynda da (gerbinde) saýdanyń nyshany retinde túie beinelengen edi. Ertis ózenimen de taýarlar kemelermen tasylatyn edi – onymen Plesheev, Mýsin degen saýdagerler ainalsyqan. Al qalanyń kireberisinde, Jańa Semei jaqta, Ertiske jetpei taýar tasityn kerýender báj salyǵyn tólep, keden baqylaýynan ótip tekseriletin edi.Alys joldan sharshaǵan saýdagerler, túieler, attar aialdap, demalyp jatatyn edi. Sonymen qatar, bazar quryp jan-jaqtaǵy aýyldardan kelgen elmen bazar qurityn edi. Osylaisha, Jańa Semei de qalamen birge damityn edi.
Kóken bolysynan kelgen Tinibai qajy da onyń damýyna óz úlesin qosqan.
Ekinshi gildiianyń saýdageri 1836 jyly salǵan bir munaraly aǵash meshiti áli kúnde de bar. Ókinishke orai, búgingi tańda Tinibai meshiti – Jańa Semeidegi Alash úkimeti ornalasqan oramynan qalǵan jalǵyz izi. Al Ertistiń boiynda, sol jaǵalaýynda Alash qalasynda ornalasqan úkimet ǵimarattaryn ýaqyt ta, Alash ordadan qalǵan mirasty saqtaýǵa oiy, umtylysy joq buryńǵy bilik te aiamaǵan joq.
Alash Ordanyń úkimet ǵimarattary kóbinese saýdagerlerdiń úilerinde ornalasqan. Mysaly, Muhamethan Seiitqulovtyń úiinde Alash úkimetiniń jinalystary ótken. Muhamethannyń úii Tinibai meshitinen alys emes jerde ornalasqan. Muhamethan Seiitqulov tekti, bai, saýatty, oqymysty, kókiregi oiaý, imany berik, taqýaly adam, kásipker kisi edi. Tinibai meshitinde dinnen sabaq berip, áigili Ahmet Riza meshitinde imam bolǵan. Kitap oqýǵa qumar bolyp, úiinde kóp kitap jinaǵan. Abai shákirtteri de, Alash ziialylary da burynnan – aq Muhamethannyń úiinde qonaq bolyp, kezdesip, áńgime-saýyq quryp, pikir bólisken. Al, Alash aýtonomiiasy jariialaǵannan keiin bul úi úkimettik ǵimarattarynyń birine ainalǵan. Alash Orda úkimetiniń músheleriniń, Alash ziialy azamattarynyń kóptegen fotosýretteri Muhamethan Seiitqulovtyń jeke muraǵatynan alynǵan. 20-shy jyldary qurylǵan «Es-Aimaq» mádeni-aǵartýshylyq toby da Muhamethannyń úiinde qoiylymdarynyń repetitsiialaryn ótkizdi.
Seiitqulov 1937 jyly jeltoqsannyń 2-ine qaraǵanada túnniń ishinde Ertistiń ortasynda ornalasqan Túiemoinaq (ol kezde - Kirov) aralynda atylǵan. Balasy, Qaiym Muhamethanov – belgili abaitanýshy, alashtanýshy. Qaiym Muhamethanov Alash ziialylaryn bala kezinde óz kózimen kórgen. Qaiym men Abai, Qaiym men Alash, Qaiym men Semei ajyratylmaityn uǵymdar.
Alash Ordanyń taǵy bir úkimet ǵimaraty Aleksandr Erykalovtyń úiinde ornalasqan. Ol Muhamethannyń úiinen árirek, Ertistiń aǵymyna teris, joǵaryraq, et kombinatyna qarai barǵanda, qazirgi Semeidegi «Okean» bazarynyń, Muhtar Áýezovtiń eskertkishiniń mańaiynda Áýezov dańǵylynan Ertiske qarai túsip barǵanda qazirgi jer úileriniń sektorynda Kolhoznaia kóshesiniń boiynda ornalasqan edi. Aleksandr Erykalovtyń Alash úkimetine, Alash militsiiasyna kórsetilgen kómegi mol edi, sonymen qatar úii de memlekettik mekeme retinde paidalanǵan. Aleksandr Erykalovtyń atyn eske alǵanda, kásipkerdiń járdemshisi, sharýashylyǵyn meńgerip júrgen Qarjasuly Omardyń, balasy Biǵali Omarovtyń attaryn da umytpaý kerek. Saýdager týraly kóp qyzyqty málimetti urpaǵy reseilik mýzykant Egor Letov jinap, suhbattarynda, jeke saitynda áleýmetke anyq qyldy.
Endi bir úkimet ǵimaraty – Qarajan Úkibaiulynyń úii. Ol da qazirgi balyq satatyn «Okean» bazarynyń, Ótepbaev (Svobodnaia), Chaikina kósheleriniń mańaiynda turatyn edi. Júsipuly Ábdirahmannyń úii de Ótepbaev kóshesiniń mańaiynda turǵan, ol da Alash úkimetiniń ǵimarattarynyń biri edi. Jalpy, qazirgi Muhtar Áýezovtiń eskertkishi turǵan jerinen Ertiske qarai túsip, ońǵa-solǵa barsaq – buryńǵy Alash astanasynyń úkimet oramyna jetemiz. Biraq, Tinibai meshitinen basqa sol zamannyń kýágeri bolǵan derekterdi taba almaimyz.
Alash úkimetine niettes, demeýshi bolyp, qarjysyn bólgenderiniń biri Qarajan Úkibaiuly edi. Qarajannyń úii jinalys ótkiziletin, memlekettik máseleleri talqylanyp sheshiletin úkimettik keńse retinde paidalanǵan. Bul kásipker búkil aimaqtyń mal ustaityn bailarymen seriktesip iri saýda júrgizgen. Alystan, keide birneshe júz shaqyrym qyshyqtyqta ornalasqan jerden Semeige mal jiberetin Qarajannyń serikteri mal satyp alatyn tutynýshylardy izdep áýre bolmai, myńdaǵan qoi, ógizderdi Qarajanǵa tapsyrǵan. Qarajanmen qatar týysy Aimaǵanbet te sol kásippen ainalsyqan. Qarajan Semeidiń iri teri zaýytynyń, jún fabrikasynyń, et kombinatynyń iesi bolǵan. Ánshi Ámire jas kezinde Qarajannyń teri zaýytynyń qambasynda kúzetshi bolyp istegen. Keiin, 1925 jylynda da Parijden kelgen Ámire Qashaýbaiulyny Qarajannyń úiinde tosyp, saltanatty saýyq kesh ótkizdi.
Árine, teri óndirisiniń salasynda Qarajannyń báselekesteri kóp boldy – oblysta 31 teri-bylǵary ónimderin shyǵaratyn mekeme boldy, solardyń arasynda jurtqa tanymal Plesheev, Trapeznikov, Sheglov, Joldybaev degen kásipkerlerdiń zaýyttary boldy. Al júzdegen-myńdaǵan malyn soiyp, et kombinatyn ashyp Qarajan Semeidiń et óndirisine de zor úlesin qosqan. Semeidiń et óndirisi árdaiym el aýzynda ańyz retinde aitylyp júretin edi – ásirese, Keńes úkimeti zamanyndaChikago et kombinatynyń jobasymen búkil Keńes odaǵynda kólemi boiynsha úshinshi ornyn alǵan iri et kombinat salynǵan edi.Osylaisha, qalanyń et óndirisniń negizin salýshylarynyń biri Qarajan edi.
Alash úkimetiniń baspasózi, resmi buqaralyq aqparat quraldary bolyp sanalǵan «Saryarqa» gazetiniń, «Abai» jýrnalynyń da qarjyger-demeýshileriniń biri de Qarajan edi. Atalmysh gazet, jýrnal «Járdem» baspahanasynda shyqqan. Jýrnaldy Muhtar Áýezov pen Júsipbek Aimaýytov shyǵarsa, gazette ult kósemi Álihan Bókeihanov, Ahmet Baitursynov, Mirjaqyp Dýlatovtyń maqalalary, úkimettiń sheshimderi, qaýlylary shyqqan, tilshi bolyp Raiymjan Mársekov, Halel Ǵabbasov, Sábit Dónentaev, Mánnán Turǵanbaev, Otynshy Áljanov taǵy basqalar jumys istegen.
Qarajannyń úiiniń janynda Ótepbaev (Svobodnaia), Chaikina kósheleriniń tusynda Ábdirahman Júsipulynyń Novosibirdiń qyzyl kirpishiniń salynǵan eki qabatty on bólmeli úlken úi turǵan. Ol da úkimettik ǵimaraty, keńse retinde paidalanǵan. Ábdirahman Júsipuly – Esim hannyń zamanynda ómir súrgen, Qataǵan qyrǵynyna qatysqan Oljashy batyrdyń jáne qobyzshy Kózbergen baqsynyń urpaǵy, Júsip qajynyń balasy edi. Saýdamen ainalysyp, tabysty kásipker edi. Patshalyq Reseidiń birneshe bankileriniń salymshysy, obligatsiialarynyń ustaýshysyedi. Dastarqan basynda ol kezde tańsyq bolyp kórinetin limon, qarbyz siiaqty tamaqtary turatyn edi. Ábdirahman Jusipuly alǵashqy telefon paidalanýshylarynyńbiri edi. Elden kelgen tili ótkir qonaqtarynyń biri Ábdirahmannyń úiinde telefondy kórip: «Apyrmai, atasyn jynmen, balasyn symmen sóilestirgen Allanyń qudireti» dep aitqan eken. Júsipuly Ábdirahman Qazan qalasynda «Óndirbai halfe» degen qissany bastyryp shyqqan. Kásipkerdiń aqyndyq daryny bolǵan, óleń shýmaqtarynyń úzindileri saqtalǵan. Ókinishke orai, kásipkerdiń úii búgingi kúnge deiin saqtalǵan joq. Ábdirahman Júsipuly tárkileý naýqanynyń aldynda qaitys boldy. Kaigorodtsev basqarǵan Semei oblysynyń Abyraly aýdanynyń OGPÝ bólimshesi balalaryn qýdalaǵan kezinde Ábdirahman óz qolymen jazǵan óleńder jinaǵyn (qyzyl kitapshasyn), otbasylyq fotosýretterin tartyp aldy. Olardy kezinde joq qyldy ma, muraǵattarǵa tyǵyp qoidy ma – belgisiz. Bar bolsa – olardy
tabý bolashaq zertteýshileriniń isi.
Osylaisha, qazirgi Jańa Semeide, Ertistiń sol jaǵasynda Alash úkimetiniń ǵimarattary turǵan. Olar Muhamethan Seiitqulovtyń, Aleksandr Erykalovtyń, Qarajan Úkibaevtyń, Ábdirahman Júsipovtiń úilrinde ornalasqan. Bul kásipkerlerdiń úilerinde zemstvo, Alash militsiiasynyń shtaby, baspahana jáne gazet-jýrnal redaktsiialary bolǵan.
Qazir ókinishke orai, bul ǵimarattar joq. Biraq, turatyn jerin tabý úshin Tinibai meshitinin mańaiyna barý kerek, Muhtar Áýezovtiń eskertkishinen ótip Ertiske qarai túsý kerek, «Okean» bazarynyń janynda ornalasqan Ótepbaev (Svobodnaia), Chaikina kóshelerin aralap, toǵyz qabatty turǵyn úidi tabý kerek, jekemenshik jer úileriniń sektoryndaǵy Kolhoz kóshesin aralaý kerek. Bul – Alash memleketiniń úkimettik oramy.
Al, Ertistiń ar jaǵynda Semei qalasynyń ortalyǵyna kelsek, taǵy bir Alashtyń janashyry, saýdager, kásipker Ániiar Moldabaevtyń úiin tabýǵa bolady. Bul úidiń de Alashtyń úkimetimen, Alash ziialylarymen bailanysy bar. Talai Abai shákirtteri, Alash ziialylary osy úide jinalyp, qonyp, tipti turyp, mańyzdy máselelerin talqylap, sheshken. Qazir bul úide Alash arystary jáne Muhtar Áýezovtiń murajaiy ornalasqan. Semei ólketaný murajaiy ornalasqan buryńǵy gýbernatordyń úii de Alash Ordaǵa, Álihan Bókeihanovqa tikelei qatysty.1917 jylyndaǵy Aqpan tóńkerisinen keiin ony Bostandyq úii de ataǵan. Bostandyq úii 1917 jyly kóktemde ótken Semei oblystyq qazaq quryltaiymen bailanysty. 1917 jyly qazannyń 21-inde Álihan Bókeihanov ta Semei qalasyna kelgen soń, bul ǵimaratta sóz sóilegen. Talai Alash ziialylary oqyǵan Semei muǵalimdik seminariiasynyń ǵimaraty da qalanyń kartasynyń betindegi erekshe oryn.
Jalpy, Alash úkimetiniń ǵimarattarynyń taqyrybyn Sultan Haq Aqquly, Muratbek Kenemoldin, Erlan Sydyqov siiaqty alashtanýshylar kóp zerttedi. Alash Ordaǵa janashyr demeýshi bolǵan kásipkerler Qarajan men Aimaǵanbettiń taǵdyry týraly derekter Bolatbek Násenovtiń entsiklopediiasynda tabýǵa bolady. Qarajan Úkibaev týraly qundy málimetter Zira Naýryzbaevanyń orys tilinde jazylǵan kitabynda bar. Ábdirahman Júsipov týraly biraz málimet Ázimhan Sádýaqasovtyń, Ázimhan Isabaevtyń, Aigúl Ábeshovanyń Semei ólkesine, Doǵalań (Alǵabas) aýylyna arnalǵan ólketaný, shejire kitaptarynda bar. Az-kóp derekterin urpaǵy Qainar aýylynyń turǵyny Tóleý Ábdirahmanov jadynda saqtasa, biraz málimetti Ábdirahmannyń járdemshisi, seriktesi bolǵan Tursynbai Daiyrbekulynyń balasy Aitqazy Daiyrbekov jetkizdi. Aleksandr Erykalov týraly málimetti urpaǵy áigili reseilik mýzykant Egor Letovtyń suhbattarynda, ómirbaian maqalalarynda tabýǵa bolady. Biraz málimetti járdemshisi Omar Qarjasovtyń qyzy, Biǵali Omarovtyń qaryndasy 90 jasqa kelgen Nurjamal Omarova jetkizdi. Árine, Alash úkimetiniń ǵimarattarynyń, Alashqa janashyr kásipkerleriniń taqyryp tereń jáne jańa zertteýlerin kútip jatyr.
Asqar Daiyrbek
