ورىنبوردا 1917 جىلى جەلتوقساننىڭ 5-ٸ مەن 13-ٸنٸڭ ارالىعىندا ٶتكەن ەكٸنشٸ جالپىقازاق قۇرىلتايىنىڭ قاۋلىسىندا سەمەي قالاسى الاش اۆتونوميياسىنىڭ استاناسى, الاش وردا حالىق كەڭەسٸنٸڭ ورناتىلاتىن جەرٸ بولىپ جارييالاندى.
ناقتى ايتقاندا, الاش ٷكٸمەتٸنٸڭ عيماراتتارى ەرتٸستٸڭ سول جاعاسىنداعى جاڭا سەمەيدە ورنالاسقان. جاڭا سەمەيدٸ ول كەزدە ورىسشا زارەچنايا سلوبودا دەپ اتاعان, ال قازاقشا حالىق ونى اتالمىش تاريحي وقيعالارىنا بايلانىستى الاش قالاسى دەپ جٷرگەن. سول كەزدەگٸ جاڭا سەمەي تٸنٸباي, تاراقتى جەنە جولامان قالاشىقتارىنان قۇراستىرىلعان ەدٸ. ال مۇحتار ەۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىنىڭ ەكٸنشٸ تومىندا بەر جاق, باس جاتاق دەگەن اتاۋلارىن دا كەزدەسۋگە بولادى.
رەسەي يمپەريياسىنىڭ زامانىندا سەمەي ٸرٸ بٸر ايماقتىڭ ەكٸمشٸلٸك ورتالىعى ەدٸ, سەمەي قالاسىنا قازٸرگٸ شىعىس قازاقستان, پاۆلودار وبلىستارى, قاراعاندى وبلىسىنىڭ بٸر شەتٸ قاراعان. سونىمەن قاتار, قالا ٸرٸ ساۋدا جولىنىڭ بويىندا تۇرىپ, رەسەي مەن قىتاي, سٸبٸر مەن ورتا ازييا اراسىندا جٷرگەن ساۋدانىڭ ماڭىزدى ورتالىعى, حاب-وازيسى بولىپ سانالعان. سەمەيدٸڭ تاڭباسىندا دا (گەربٸندە) ساۋدانىڭ نىشانى رەتٸندە تٷيە بەينەلەنگەن ەدٸ. ەرتٸس ٶزەنٸمەن دە تاۋارلار كەمەلەرمەن تاسىلاتىن ەدٸ – ونىمەن پلەششەەۆ, مۋسين دەگەن ساۋداگەرلەر اينالسىقان. ال قالانىڭ كٸرەبەرٸسٸندە, جاڭا سەمەي جاقتا, ەرتٸسكە جەتپەي تاۋار تاسيتىن كەرۋەندەر بەج سالىعىن تٶلەپ, كەدەن باقىلاۋىنان ٶتٸپ تەكسەرٸلەتٸن ەدٸ.الىس جولدان شارشاعان ساۋداگەرلەر, تٷيەلەر, اتتار ايالداپ, دەمالىپ جاتاتىن ەدٸ. سونىمەن قاتار, بازار قۇرىپ جان-جاقتاعى اۋىلداردان كەلگەن ەلمەن بازار قۇريتىن ەدٸ. وسىلايشا, جاڭا سەمەي دە قالامەن بٸرگە داميتىن ەدٸ.
كٶكەن بولىسىنان كەلگەن تٸنٸباي قاجى دا ونىڭ دامۋىنا ٶز ٷلەسٸن قوسقان.
ەكٸنشٸ گيلدييانىڭ ساۋداگەرٸ 1836 جىلى سالعان بٸر مۇنارالى اعاش مەشٸتٸ ەلٸ كٷندە دە بار. ٶكٸنٸشكە وراي, بٷگٸنگٸ تاڭدا تٸنٸباي مەشٸتٸ – جاڭا سەمەيدەگٸ الاش ٷكٸمەتٸ ورنالاسقان ورامىنان قالعان جالعىز ٸزٸ. ال ەرتٸستٸڭ بويىندا, سول جاعالاۋىندا الاش قالاسىندا ورنالاسقان ٷكٸمەت عيماراتتارىن ۋاقىت تا, الاش وردادان قالعان ميراستى ساقتاۋعا ويى, ۇمتىلىسى جوق بۇرىڭعى بيلٸك تە اياماعان جوق.
الاش وردانىڭ ٷكٸمەت عيماراتتارى كٶبٸنەسە ساۋداگەرلەردٸڭ ٷيلەرٸندە ورنالاسقان. مىسالى, مۇحامەتحان سەيٸتقۇلوۆتىڭ ٷيٸندە الاش ٷكٸمەتٸنٸڭ جينالىستارى ٶتكەن. مۇحامەتحاننىڭ ٷيٸ تٸنٸباي مەشٸتٸنەن الىس ەمەس جەردە ورنالاسقان. مۇحامەتحان سەيٸتقۇلوۆ تەكتٸ, باي, ساۋاتتى, وقىمىستى, كٶكٸرەگٸ وياۋ, يمانى بەرٸك, تاقۋالى ادام, كەسٸپكەر كٸسٸ ەدٸ. تٸنٸباي مەشٸتٸندە دٸننەن ساباق بەرٸپ, ەيگٸلٸ احمەت ريزا مەشٸتٸندە يمام بولعان. كٸتاپ وقۋعا قۇمار بولىپ, ٷيٸندە كٶپ كٸتاپ جيناعان. اباي شەكٸرتتەرٸ دە, الاش زييالىلارى دا بۇرىننان – اق مۇحامەتحاننىڭ ٷيٸندە قوناق بولىپ, كەزدەسٸپ, ەڭگٸمە-ساۋىق قۇرىپ, پٸكٸر بٶلٸسكەن. ال, الاش اۋتونوميياسى جارييالاعاننان كەيٸن بۇل ٷي ٷكٸمەتتٸك عيماراتتارىنىڭ بٸرٸنە اينالعان. الاش وردا ٷكٸمەتٸنٸڭ مٷشەلەرٸنٸڭ, الاش زييالى ازاماتتارىنىڭ كٶپتەگەن فوتوسۋرەتتەرٸ مۇحامەتحان سەيٸتقۇلوۆتىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىنعان. 20-شى جىلدارى قۇرىلعان «ەس-ايماق» مەدەني-اعارتۋشىلىق توبى دا مۇحامەتحاننىڭ ٷيٸندە قويىلىمدارىنىڭ رەپەتيتسييالارىن ٶتكٸزدٸ.
سەيٸتقۇلوۆ 1937 جىلى جەلتوقساننىڭ 2-ٸنە قاراعانادا تٷننٸڭ ٸشٸندە ەرتٸستٸڭ ورتاسىندا ورنالاسقان تٷيەمويناق (ول كەزدە - كيروۆ) ارالىندا اتىلعان. بالاسى, قايىم مۇحامەتحانوۆ – بەلگٸلٸ ابايتانۋشى, الاشتانۋشى. قايىم مۇحامەتحانوۆ الاش زييالىلارىن بالا كەزٸندە ٶز كٶزٸمەن كٶرگەن. قايىم مەن اباي, قايىم مەن الاش, قايىم مەن سەمەي اجىراتىلمايتىن ۇعىمدار.
الاش وردانىڭ تاعى بٸر ٷكٸمەت عيماراتى الەكساندر ەرىكالوۆتىڭ ٷيٸندە ورنالاسقان. ول مۇحامەتحاننىڭ ٷيٸنەن ەرٸرەك, ەرتٸستٸڭ اعىمىنا تەرٸس, جوعارىراق, ەت كومبيناتىنا قاراي بارعاندا, قازٸرگٸ سەمەيدەگٸ «وكەان» بازارىنىڭ, مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ ەسكەرتكٸشٸنٸڭ ماڭايىندا ەۋەزوۆ داڭعىلىنان ەرتٸسكە قاراي تٷسٸپ بارعاندا قازٸرگٸ جەر ٷيلەرٸنٸڭ سەكتورىندا كولحوزنايا كٶشەسٸنٸڭ بويىندا ورنالاسقان ەدٸ. الەكساندر ەرىكالوۆتىڭ الاش ٷكٸمەتٸنە, الاش ميليتسيياسىنا كٶرسەتٸلگەن كٶمەگٸ مول ەدٸ, سونىمەن قاتار ٷيٸ دە مەملەكەتتٸك مەكەمە رەتٸندە پايدالانعان. الەكساندر ەرىكالوۆتىڭ اتىن ەسكە العاندا, كەسٸپكەردٸڭ جەردەمشٸسٸ, شارۋاشىلىعىن مەڭگەرٸپ جٷرگەن قارجاسۇلى وماردىڭ, بالاسى بيعالي وماروۆتىڭ اتتارىن دا ۇمىتپاۋ كەرەك. ساۋداگەر تۋرالى كٶپ قىزىقتى مەلٸمەتتٸ ۇرپاعى رەسەيلٸك مۋزىكانت ەگور لەتوۆ جيناپ, سۇحباتتارىندا, جەكە سايتىندا ەلەۋمەتكە انىق قىلدى.
ەندٸ بٸر ٷكٸمەت عيماراتى – قاراجان ٷكٸبايۇلىنىڭ ٷيٸ. ول دا قازٸرگٸ بالىق ساتاتىن «وكەان» بازارىنىڭ, ٶتەپباەۆ (سۆوبودنايا), چايكينا كٶشەلەرٸنٸڭ ماڭايىندا تۇراتىن ەدٸ. جٷسٸپۇلى ەبدٸراحماننىڭ ٷيٸ دە ٶتەپباەۆ كٶشەسٸنٸڭ ماڭايىندا تۇرعان, ول دا الاش ٷكٸمەتٸنٸڭ عيماراتتارىنىڭ بٸرٸ ەدٸ. جالپى, قازٸرگٸ مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ ەسكەرتكٸشٸ تۇرعان جەرٸنەن ەرتٸسكە قاراي تٷسٸپ, وڭعا-سولعا بارساق – بۇرىڭعى الاش استاناسىنىڭ ٷكٸمەت ورامىنا جەتەمٸز. بٸراق, تٸنٸباي مەشٸتٸنەن باسقا سول زاماننىڭ كۋەگەرٸ بولعان دەرەكتەردٸ تابا المايمىز.
الاش ٷكٸمەتٸنە نيەتتەس, دەمەۋشٸ بولىپ, قارجىسىن بٶلگەندەرٸنٸڭ بٸرٸ قاراجان ٷكٸبايۇلى ەدٸ. قاراجاننىڭ ٷيٸ جينالىس ٶتكٸزٸلەتٸن, مەملەكەتتٸك مەسەلەلەرٸ تالقىلانىپ شەشٸلەتٸن ٷكٸمەتتٸك كەڭسە رەتٸندە پايدالانعان. بۇل كەسٸپكەر بٷكٸل ايماقتىڭ مال ۇستايتىن بايلارىمەن سەرٸكتەسٸپ ٸرٸ ساۋدا جٷرگٸزگەن. الىستان, كەيدە بٸرنەشە جٷز شاقىرىم قىشىقتىقتا ورنالاسقان جەردەن سەمەيگە مال جٸبەرەتٸن قاراجاننىڭ سەرٸكتەرٸ مال ساتىپ الاتىن تۇتىنۋشىلاردى ٸزدەپ ەۋرە بولماي, مىڭداعان قوي, ٶگٸزدەردٸ قاراجانعا تاپسىرعان. قاراجانمەن قاتار تۋىسى ايماعانبەت تە سول كەسٸپپەن اينالسىقان. قاراجان سەمەيدٸڭ ٸرٸ تەرٸ زاۋىتىنىڭ, جٷن فابريكاسىنىڭ, ەت كومبيناتىنىڭ يەسٸ بولعان. ەنشٸ ەمٸرە جاس كەزٸندە قاراجاننىڭ تەرٸ زاۋىتىنىڭ قامباسىندا كٷزەتشٸ بولىپ ٸستەگەن. كەيٸن, 1925 جىلىندا دا پاريجدەن كەلگەن ەمٸرە قاشاۋبايۇلىنى قاراجاننىڭ ٷيٸندە توسىپ, سالتاناتتى ساۋىق كەش ٶتكٸزدٸ.
ەرينە, تەرٸ ٶندٸرٸسٸنٸڭ سالاسىندا قاراجاننىڭ بەسەلەكەستەرٸ كٶپ بولدى – وبلىستا 31 تەرٸ-بىلعارى ٶنٸمدەرٸن شىعاراتىن مەكەمە بولدى, سولاردىڭ اراسىندا جۇرتقا تانىمال پلەششەەۆ, تراپەزنيكوۆ, ششەگلوۆ, جولدىباەۆ دەگەن كەسٸپكەرلەردٸڭ زاۋىتتارى بولدى. ال جٷزدەگەن-مىڭداعان مالىن سويىپ, ەت كومبيناتىن اشىپ قاراجان سەمەيدٸڭ ەت ٶندٸرٸسٸنە دە زور ٷلەسٸن قوسقان. سەمەيدٸڭ ەت ٶندٸرٸسٸ ەردايىم ەل اۋزىندا اڭىز رەتٸندە ايتىلىپ جٷرەتٸن ەدٸ – ەسٸرەسە, كەڭەس ٷكٸمەتٸ زامانىنداچيكاگو ەت كومبيناتىنىڭ جوباسىمەن بٷكٸل كەڭەس وداعىندا كٶلەمٸ بويىنشا ٷشٸنشٸ ورنىن العان ٸرٸ ەت كومبينات سالىنعان ەدٸ.وسىلايشا, قالانىڭ ەت ٶندٸرٸسنٸڭ نەگٸزٸن سالۋشىلارىنىڭ بٸرٸ قاراجان ەدٸ.
الاش ٷكٸمەتٸنٸڭ باسپاسٶزٸ, رەسمي بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بولىپ سانالعان «سارىارقا» گازەتٸنٸڭ, «اباي» جۋرنالىنىڭ دا قارجىگەر-دەمەۋشٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ دە قاراجان ەدٸ. اتالمىش گازەت, جۋرنال «جەردەم» باسپاحاناسىندا شىققان. جۋرنالدى مۇحتار ەۋەزوۆ پەن جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ شىعارسا, گازەتتە ۇلت كٶسەمٸ ەليحان بٶكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, مٸرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ ماقالالارى, ٷكٸمەتتٸڭ شەشٸمدەرٸ, قاۋلىلارى شىققان, تٸلشٸ بولىپ رايىمجان مەرسەكوۆ, حالەل عابباسوۆ, سەبيت دٶنەنتاەۆ, مەننەن تۇرعانباەۆ, وتىنشى ەلجانوۆ تاعى باسقالار جۇمىس ٸستەگەن.
قاراجاننىڭ ٷيٸنٸڭ جانىندا ٶتەپباەۆ (سۆوبودنايا), چايكينا كٶشەلەرٸنٸڭ تۇسىندا ەبدٸراحمان جٷسٸپۇلىنىڭ نوۆوسٸبٸردٸڭ قىزىل كٸرپٸشٸنٸڭ سالىنعان ەكٸ قاباتتى ون بٶلمەلٸ ٷلكەن ٷي تۇرعان. ول دا ٷكٸمەتتٸك عيماراتى, كەڭسە رەتٸندە پايدالانعان. ەبدٸراحمان جٷسٸپۇلى – ەسٸم حاننىڭ زامانىندا ٶمٸر سٷرگەن, قاتاعان قىرعىنىنا قاتىسقان ولجاشى باتىردىڭ جەنە قوبىزشى كٶزبەرگەن باقسىنىڭ ۇرپاعى, جٷسٸپ قاجىنىڭ بالاسى ەدٸ. ساۋدامەن اينالىسىپ, تابىستى كەسٸپكەر ەدٸ. پاتشالىق رەسەيدٸڭ بٸرنەشە بانكٸلەرٸنٸڭ سالىمشىسى, وبليگاتسييالارىنىڭ ۇستاۋشىسىەدٸ. داستارقان باسىندا ول كەزدە تاڭسىق بولىپ كٶرٸنەتٸن ليمون, قاربىز سيياقتى تاماقتارى تۇراتىن ەدٸ. ەبدٸراحمان جۇسٸپۇلى العاشقى تەلەفون پايدالانۋشىلارىنىڭبٸرٸ ەدٸ. ەلدەن كەلگەن تٸلٸ ٶتكٸر قوناقتارىنىڭ بٸرٸ ەبدٸراحماننىڭ ٷيٸندە تەلەفوندى كٶرٸپ: «اپىرماي, اتاسىن جىنمەن, بالاسىن سىممەن سٶيلەستٸرگەن اللانىڭ قۇدٸرەتٸ» دەپ ايتقان ەكەن. جٷسٸپۇلى ەبدٸراحمان قازان قالاسىندا «ٶندٸرباي حالفە» دەگەن قيسسانى باستىرىپ شىققان. كەسٸپكەردٸڭ اقىندىق دارىنى بولعان, ٶلەڭ شۋماقتارىنىڭ ٷزٸندٸلەرٸ ساقتالعان. ٶكٸنٸشكە وراي, كەسٸپكەردٸڭ ٷيٸ بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن ساقتالعان جوق. ەبدٸراحمان جٷسٸپۇلى تەركٸلەۋ ناۋقانىنىڭ الدىندا قايتىس بولدى. كايگورودتسەۆ باسقارعان سەمەي وبلىسىنىڭ ابىرالى اۋدانىنىڭ وگپۋ بٶلٸمشەسٸ بالالارىن قۋدالاعان كەزٸندە ەبدٸراحمان ٶز قولىمەن جازعان ٶلەڭدەر جيناعىن (قىزىل كٸتاپشاسىن), وتباسىلىق فوتوسۋرەتتەرٸن تارتىپ الدى. ولاردى كەزٸندە جوق قىلدى ما, مۇراعاتتارعا تىعىپ قويدى ما – بەلگٸسٸز. بار بولسا – ولاردى
تابۋ بولاشاق زەرتتەۋشٸلەرٸنٸڭ ٸسٸ.
وسىلايشا, قازٸرگٸ جاڭا سەمەيدە, ەرتٸستٸڭ سول جاعاسىندا الاش ٷكٸمەتٸنٸڭ عيماراتتارى تۇرعان. ولار مۇحامەتحان سەيٸتقۇلوۆتىڭ, الەكساندر ەرىكالوۆتىڭ, قاراجان ٷكٸباەۆتىڭ, ەبدٸراحمان جٷسٸپوۆتٸڭ ٷيلرٸندە ورنالاسقان. بۇل كەسٸپكەرلەردٸڭ ٷيلەرٸندە زەمستۆو, الاش ميليتسيياسىنىڭ شتابى, باسپاحانا جەنە گازەت-جۋرنال رەداكتسييالارى بولعان.
قازٸر ٶكٸنٸشكە وراي, بۇل عيماراتتار جوق. بٸراق, تۇراتىن جەرٸن تابۋ ٷشٸن تٸنٸباي مەشٸتٸنٸن ماڭايىنا بارۋ كەرەك, مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ ەسكەرتكٸشٸنەن ٶتٸپ ەرتٸسكە قاراي تٷسۋ كەرەك, «وكەان» بازارىنىڭ جانىندا ورنالاسقان ٶتەپباەۆ (سۆوبودنايا), چايكينا كٶشەلەرٸن ارالاپ, توعىز قاباتتى تۇرعىن ٷيدٸ تابۋ كەرەك, جەكەمەنشٸك جەر ٷيلەرٸنٸڭ سەكتورىنداعى كولحوز كٶشەسٸن ارالاۋ كەرەك. بۇل – الاش مەملەكەتٸنٸڭ ٷكٸمەتتٸك ورامى.
ال, ەرتٸستٸڭ ار جاعىندا سەمەي قالاسىنىڭ ورتالىعىنا كەلسەك, تاعى بٸر الاشتىڭ جاناشىرى, ساۋداگەر, كەسٸپكەر ەنييار مولداباەۆتىڭ ٷيٸن تابۋعا بولادى. بۇل ٷيدٸڭ دە الاشتىڭ ٷكٸمەتٸمەن, الاش زييالىلارىمەن بايلانىسى بار. تالاي اباي شەكٸرتتەرٸ, الاش زييالىلارى وسى ٷيدە جينالىپ, قونىپ, تٸپتٸ تۇرىپ, ماڭىزدى مەسەلەلەرٸن تالقىلاپ, شەشكەن. قازٸر بۇل ٷيدە الاش ارىستارى جەنە مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ مۇراجايى ورنالاسقان. سەمەي ٶلكەتانۋ مۇراجايى ورنالاسقان بۇرىڭعى گۋبەرناتوردىڭ ٷيٸ دە الاش ورداعا, ەليحان بٶكەيحانوۆقا تٸكەلەي قاتىستى.1917 جىلىنداعى اقپان تٶڭكەرٸسٸنەن كەيٸن ونى بوستاندىق ٷيٸ دە اتاعان. بوستاندىق ٷيٸ 1917 جىلى كٶكتەمدە ٶتكەن سەمەي وبلىستىق قازاق قۇرىلتايىمەن بايلانىستى. 1917 جىلى قازاننىڭ 21-ٸندە ەليحان بٶكەيحانوۆ تا سەمەي قالاسىنا كەلگەن سوڭ, بۇل عيماراتتا سٶز سٶيلەگەن. تالاي الاش زييالىلارى وقىعان سەمەي مۇعالٸمدٸك سەميناريياسىنىڭ عيماراتى دا قالانىڭ كارتاسىنىڭ بەتٸندەگٸ ەرەكشە ورىن.
جالپى, الاش ٷكٸمەتٸنٸڭ عيماراتتارىنىڭ تاقىرىبىن سۇلتان حاق اققۇلى, مۇراتبەك كەنەمولدين, ەرلان سىدىقوۆ سيياقتى الاشتانۋشىلار كٶپ زەرتتەدٸ. الاش ورداعا جاناشىر دەمەۋشٸ بولعان كەسٸپكەرلەر قاراجان مەن ايماعانبەتتٸڭ تاعدىرى تۋرالى دەرەكتەر بولاتبەك نەسەنوۆتٸڭ ەنتسيكلوپەديياسىندا تابۋعا بولادى. قاراجان ٷكٸباەۆ تۋرالى قۇندى مەلٸمەتتەر زيرا ناۋرىزباەۆانىڭ ورىس تٸلٸندە جازىلعان كٸتابىندا بار. ەبدٸراحمان جٷسٸپوۆ تۋرالى بٸراز مەلٸمەت ەزٸمحان سەدۋاقاسوۆتىڭ, ەزٸمحان يساباەۆتىڭ, ايگٷل ەبەشوۆانىڭ سەمەي ٶلكەسٸنە, دوعالاڭ (العاباس) اۋىلىنا ارنالعان ٶلكەتانۋ, شەجٸرە كٸتاپتارىندا بار. از-كٶپ دەرەكتەرٸن ۇرپاعى قاينار اۋىلىنىڭ تۇرعىنى تٶلەۋ ەبدٸراحمانوۆ جادىندا ساقتاسا, بٸراز مەلٸمەتتٸ ەبدٸراحماننىڭ جەردەمشٸسٸ, سەرٸكتەسٸ بولعان تۇرسىنباي دايىربەكۇلىنىڭ بالاسى ايتقازى دايىربەكوۆ جەتكٸزدٸ. الەكساندر ەرىكالوۆ تۋرالى مەلٸمەتتٸ ۇرپاعى ەيگٸلٸ رەسەيلٸك مۋزىكانت ەگور لەتوۆتىڭ سۇحباتتارىندا, ٶمٸربايان ماقالالارىندا تابۋعا بولادى. بٸراز مەلٸمەتتٸ جەردەمشٸسٸ ومار قارجاسوۆتىڭ قىزى, بيعالي وماروۆتىڭ قارىنداسى 90 جاسقا كەلگەن نۇرجامال وماروۆا جەتكٸزدٸ. ەرينە, الاش ٷكٸمەتٸنٸڭ عيماراتتارىنىڭ, الاشقا جاناشىر كەسٸپكەرلەرٸنٸڭ تاقىرىپ تەرەڭ جەنە جاڭا زەرتتەۋلەرٸن كٷتٸپ جاتىر.
اسقار دايىربەك
