26 tamyz – isi qazaq balasy úshin aitýly datalardyń biri bolýy tiis edi. Alaida, ol kúnniń mańyzyn dál qazir biri bilse, biri bilmeidi.
Osydan 96 jyl buryn bir top alash azamaty qazaq eliniń jer kólemin belgileý úshin jan berip, jan alysty. Aqyry, degenderine jetti. Búgingi Táýelsiz elimizdiń memlekettik shekarasy sol alashtyń arda uldarynyń qajyrly eńbeginiń arqasynda belgilengen. Aitar áńgimemizdiń álqissasyn búgingi kúnnen bastap, keshegi ótken tarihqa barlaý jasaýdy jón kórdik...
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń elimizdiń shekarasyn tas-túiin etip bekitken soń, «Tuńǵysh ret tarihta bizdiń memleket halyqaralyq dárejede tanylǵan naqty shekarasyn belgiledi. 14 myń shaqyrym memlekettik shekara mejelendi» dep, aqjarma sózin halqyna arnaǵany bar.
Ras, TMD keńistiginde halyqaralyq quqyq normalarymen zańdy túrde bekitilgen memlekettik shekaraǵa Qazaqstan ǵana ie. Tipti osy TMD keńistiginde shekara syzyǵyn aiqyndamaǵan keibir respýblikalar biraz territoriiasynan aiyrylyp qalǵan jaiy bar... Qudaiǵa shúkir, Qazaqstan shekarasyna selkem túsirmei, ýaqytynda shegendei aldy. Ras, túitkildi máseleler bolmai qalǵan joq. Óitkeni, 13400 shaqyrymǵa sozylǵan shekarany bekitý ońai emes. Kórshilermen kelise otyryp, beibit jolmen sheshý, halyqaralyq deńgeige sai delimitatsiialaý, demerkatsiialaý bir pármenmen sheshiletin dúnie emes. Tipti kezinde KSRO sheshe almaǵan Qytaimen shekaradaǵy daýly aimaq máselesin sheshý Qazaqstanǵa ońai timedi. Sondai-aq, 7591 shaqyrymǵa sozylyp jatqan Reseimen eki aradaǵy shekarany delimitatsiialaý da qajyrly eńbektiń arqasynda keldi. Sonymen qatar, Qyrǵyzstan, Ózbekstan, Túrkimenstanmen de beibit kelisimder júrgize otyryp, shekara máselesin shi shyǵarmai sheship alǵan jaiymyz bar. Árine, bul jerde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń eren eńbegin aitpai ketýge bolmaidy. Memleket basshysynyń bet-bedeli bolmaǵanda, áli de shekara máselesin ózgeler sekildi sheshe almai júrer me edik, kim bilsin?! Qudaiǵa shúkir, qazir elimiz halyqaralyq quqyq normalarymen zańdy túrde bekitilgen memlekettik shekaraǵa ie. Bul jerde eske sala ketetin bir jait, táýelsizdikke qol jetkizgen elimiz tarihi muragerlik quqyǵy boiynsha Keńes Odaǵynyń quramyndaǵy Qazaq KSR-iniń aýmaǵy men shekarasyna ielik etkeni belgili. Al ol shekarany bekitý úshin úlken aiqas bolǵanyn tarihtan bilemiz. Eń bastysy, alash arystary iisi qazaq jeriniń tutastyǵyn saqtap qalý úshin jan berip, jan alysty. Endi, osy máselege keleiik.
1920 jyldyń 26 tamyzynda Qazaq avtonomiiasyn qurý jáne onyń jer kólemin belgileý jóninde dekret dúniege keldi. Kremlde ótken uzaq tartystan soń, qyzyl proletariattyń kósemi – Lenin arnaiy qaýlyǵa qol qoidy. Bul – jeke azat el bolýdy ańsaǵan Alash arystarynyń janqiiarlyq eńbeginiń arqasy edi. Sol tartysy mol alqaly májiliste bolashaqta quralatyn Qazaq memleketiniń shekarasy mejelendi. Negizgi tartys «Qazaq avtonomiiasyna qai jerler kiredi?» degen máselege kelgende, qatty ýshyqqany belgili. Biraq Alash arystary alǵa qoiǵan maqsatyna jetti. Álihan Bókeihanov, Ahmet Baitursynov, Álimhan Ermekov Qazaq memleketi aldyndaǵy tarihi missiiasyn osylaisha oryndap shyqty. Sol kezde bar-joǵy 29 jastaǵy Álimhan Ermekov Álihan men Ahmettiń dem berýiniń arqasynda azýly toptyń aldynda Qazaq jeriniń shekarasy jaiynda baiandama jasady.
Ol baiandamada Astrahan, Oral, Torǵai, Aqmola, Semei, Syrdariia, Zakaspii, Samarqan, Ferǵana oblysy men gýberniialaryn qamtityn, jalpy kólemi 3 467 922 sharshy shaqyrym jerdi Qazaq respýblikasynyń quramyna berýdi surady. Kórsetilgen jerdiń 81 paiyzyn jan sany 5,5 million bolatyn qazaqtar paidalanatyn. Bul sol aimaqtardaǵy turǵyndardyń 54 paiyzy edi. Sol májiliste otyrǵandar Ermekovtiń aitqandaryna tolyqtai bolmasa da qosylatynyn bildirdi. Biraq muny jeńis deýge erterek bolatyn. Óitkeni, endigi kezek avtonomiianyń aýmaǵy men turǵyndary týraly usynystardy Leninniń aldynda qorǵap shyǵý kerek edi.
12 tamyz kúni Leninniń tóraǵalyq etýimen ótken májiliste Álimhan Ermekov baryn saldy. Óitkeni ol iisi qazaqtyń taǵdyr-talaiy sheshiletin kez dál osy tus ekenin jan dúniesimen sezindi jáne jaǵdaidy asa jetik biletindigi hám sheshendigi arqasynda óz aitqandarymen Lenindi ilandyra aldy. Tipti kózbe-kóz sóilesýden keiin, qazaqtyń ýysynan shyǵyp bara jatqan Atyraý óńirin de alash jurtyna máńgige qaitaryp berdi.
Ras, Sibir revkomy 1922 jylǵa deiin soltústik oblystardy Qazaqstanǵa qospaýǵa tyrysyp baqty. Biraq aqyry kóngen edi. Osylaisha, Alash arystary tuńǵysh ret Alash jurtynyń shekarasyn resmi túrde bekitip aldy. Bul – olardyń halyq aldyndaǵy asa úlken eńbegi boldy. Al osy aitýly data búginde kóptiń nazarynan tys qaldy. Eskerilmedi. Sondyqtan muny biz aityp, halyqtyń esine túsirip qoiý – paryzymyz.
Tursyn JURTBAI, alashtanýshy ǵalym, jazýshy:

Bul kún ulttyq merekemiz bolýǵa tiis
– Álimhan Ermekov óz sózinde mynadai pikir aitypty: «Qazaqstan shekarasyn anyqtaý barysynda muqym ólkeniń etnikalyq, ekonomikalyq jáne mádeni erekshelikterin erekshe eskerý kerek. Eger qazaqtardyń osy ýaqytqa deiin kóshpeli ómir salty men mal sharýashylyǵyn basty kásip retinde saqtap qalǵanyn nazarǵa ilsek, onda bul oblystardyń ózara tyǵyz bailanysy kózge anyq kórinip tur. Sondyqtan da Qazaq avtonomiialy respýblikasyn qurý tek soltústik jáne ońtústik oblystardyń arasyndaǵy shekaralyq tutastyqty saqtaǵan jaǵdaida ǵana múmkin ári naqty ómirlik sipat alady.
Bul másele kerisinshe sheshilgen jaǵdaida avtonomiia tirshilik kózinen aiyrylady. Sonymen qatar, mádeni, ekonomikalyq jáne aralas oblystyq ortalyqtarda talap etip otyrǵan territoriianyń quramynda qalyp qoiady. Bul ortalyqtarsyz ońtústik oblystar ekonomikalyq, sharýashylyq, mádeni asharshylyqqa ushyrap, tiri ólikke ainalady. Osy paiymdaýlardy eskere otyryp, Qazaq avtonomiiasynyń shekarasyn kórsetilgen shekara boiynsha bekitý qajet. Orynbor qalasy ýaqytsha ortalyq retinde qarastyrylýy kerek».
Ermekovtiń aitqany shyndyq edi. Eger de Sibirrevkomynyń yrqyna kónetin bolsaq, búgingi Qazaqstannyń bes oblysy: Shyǵys Qazaqstan, Semei, Aqmola, Qyzyljar, Kókshetaý Reseidiń territoriiasynda qalýy kerek boldy. Eger sol astrahandyq delegatsiianyń sózine senetin bolsaq, onda qazirgi Oral, Atyraý, Mańǵystaý oblystary Reseidiń quramyna ketýi kerek bolatyn. Turar Rysqulovtyń ótinishi ótip ketip, Túrkistan memleketi quryla qalǵan jaǵdaida, onda qazirgi Almaty, Jambyl, Ońtústik Qazaqstan, Qyzylorda oblystary Túrkistan memleketiniń, iaǵni qazirgi Ózbekstannyń quramynda qalyp qoiatyn edi.
Mine, osy máseleni qoiyp, ony zańdastyrý, qazaq jeriniń ár pushpaǵyna deiin anyqtap, ondaǵy turǵyndar men olardyń kúnkórisine deiin naqtylap aiqyndaý Álihan Bókeihannyń keńesimen Álimhan Ermekovtiń moinyna júktelgen bolatyn. Olar senimdi aqtady.
Májiliste Álihan Bókeihannyń, Álimhan Ermekovtiń, Leninniń tikelei yqpaly bolmaǵanda jáne osy sózdi Leninniń nusqaýyna tirep, «Leninniń nusqaýyn oryndaisyńdar ma, joq pa!» degen Ahmet Baitursynulynyń qatty aitqan sóziniń nátijesinde ǵana qazaq avtonomiiasyn qurý týraly másele sheshilgen. Ol daýǵa túspeidi. Endi, osy belgilengen territoriianyń naqty shekarasyn anyqtaý kerek degen sheshim tústi. Qazaq avtonomiiasyn qurý jáne onyń territoriiasyn belgileý týraly jumys ýshyǵyp bara jatqanyn sezgen Lenin 12, 14, 18 jáne 19 tamyzdaǵy komissiia otyrystaryn ózi basqarady. 24 tamyzda Lenin: «Qaýly daiyn. Álimhan Ermekovtiń qaita baiandama jasaǵany durys. Osy boiynsha zańdastyrý kerek» dep sheshim shyǵarady. Osy sheshim qabyldanyp shyqqannan keiingi sátti Álimhan Ermekov esteliginde bylai jazady: «Ózimniń tabysyma masattanyp, riza bolyp shyqtym. Ol kezde bar-joǵy 29 jasta edim. Bizdiń delegatsiia da qolymdy alyp jatty. Qarasam, Bókeihanov joq eken. Bárimiz dálizge shyqtyq. Qazaqstannyń delegatsiia quramy on bestei adam bolatyn. Bárimiz Álihan Bókeihanovty tostyq. Álekeń Leninmen pikirlesip, áńgimelesip qalǵan bolatyn. On bes, jiyrma minýttan keiin ol kisi de shyqty. Álihan Leninge bekitilgen shekaraǵa tezdetip qol qoiýǵa ótinish etipti, Lenin oryndaýǵa ýáde beripti».
Sonymen, jalpy otyrysta bekitilgen territoriiany qazaq avtonomiiasynyń territoriiasy etip bekitken buiryq 26 tamyz kúni baspasózde jariialandy. Mine, sodan bastap búgingi Qazaqstannyń territoriiasy qalyptasty.
Biz – táýelsiz memleketpiz. Táýelsiz memlekettiń shekarasy bekitilgen. Sonyń bekitilgenine toqsan alty jyl bolyp otyr. Táýelsizdiktiń ózi sonyń negizinde paida boldy. Osyny aqparat quraldary nege aitpaidy? Bizdiń ulttyq merekemiz ǵoi. Ulttyq táýelsizdigimizdiń negizi ǵoi. Nege úndemeimiz? Biz tarihymyzdy, tarihtaǵy oqiǵalardy ulyqtai bilýimiz kerek. Men úshin 1920 jyldyń 26 tamyzy – Alla jazsa, máńgilik azat Qazaqstan territoriiasynyń máńgilikke bekigen kúni, máńgilik saltanaty.
Saiyn BORBASOV, saiasi ǵylymdarynyń doktory, professor:

Qazaq jerin jinaqtaǵan quryltai
– Qazirgi Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettiliginiń tarihi dástúrleri XV-XVIII ǵasyrlardaǵy Qazaq handyǵynan bastalady. Al, onyń qazirgi shekaralarynyń naqty belgilenýi Keńestik dáýirdegi saiasi ózgeristerge bailanysty qalyptasqany aqiqat. Azamat soǵysy aiaqtala salysymen, Alash partiiasynyń kósemderi jáne ultshyl ziialylar Keńes Odaǵy quramynda júrgizilgen ulttyq-aimaqtyq mejeleý jumystaryna belsene atsalysty. Qazaq halqynyń tarihi qalyptasqan jerlerin onyń ieliginde alyp qalýǵa kúsh saldy. Resei Federatsiiasy quramynda qazaq avtonomiiasyn qurý jolynda quramynda Alash qairatkerleri men bolshevikter kirgen Qazrevkom jumys istedi. Keńester men bolsheviktik partiianyń kósemi V.I.Leninniń dekretimen qurylǵan Qazrevkom 15 aidai qyzmet etip, Qazaqstannyń aýmaqtyq tutastyǵyn qalpyna keltirý maqsatyn birinshi orynǵa qoidy. Sebebi, qazaq jeriniń ońtústik aimaqtary Túrkistan avtonomiiasy quramynda qalyp qoiýy, al soltústik aimaqtary Bashqurt-qazaq avtonomiiasy quramynda qalýy, soltústik-shyǵys aimaǵynyń Resei Federatsiiasynyń quramyna enip bólshektenýi qaýpi turdy. Sondyqtan, Qazrevkom músheleri qataryndaǵy ultshyldar patsha ókimeti bólshektep tastaǵan qazaq jerlerin biriktirý jolynda Qazaqstan Keńesteriniń Quryltai sezin ótkizýdi qolǵa aldy. Quryltaiǵa daiyndyq barysynda bolashaq Qazaq respýblikasynyń shekaralaryn anyqtaý jónindegi komissiia Ahmet Baitursynovtyń basshylyǵymen zor qyzmet atqardy.
Imperiialyq piǵyldaǵy bolsheviktik basshylar ultjandy qairatkerlerdiń qazaq jerin biriktirý jolyndaǵy qyzmetine bóget jasap baqty. Tarihi ádilettilik úshin aitýǵa kerek shyndyq bul iste Keńes úkimetiniń basshysy V.I.Lenin qazaq halqynyń ókilderin qoldady. Qazaq jeriniń birtutas avtonomiia quramyna jinalýyna A.Baitursynovpen birge Álimhan Ermekov, Álihan Bókeihanov, Seiitqali Meńdeshev, Smaǵul Sádýaqasov, Sáken Seifýllin, Álibi Jankeldin, Halel Ǵabbasov t.b. qairatkerler úles qosty. Sonymen birge, bul jumystar saiasi-taptyq tartystar jáne qaishylyqtar jaǵdaiynda júrdi. Jetisý, Syrdariia, Oral, Torǵai, Semei, Aqmola, Bókei ordasy, Túrkistan, Astrahan qazaqtary bir avtonomiia quramyna enýge niet etti. Qazaq halqynyń maqsatyna orai 1920 jyly 26 tamyzda V.I.Lenin men M.I.Kalinin qol qoiǵan Keńestik federatsiialyq sotsialistik memleket RKFSR quramynda Qyrǵyz (Qazaq) Avtonomiialy Keńestik Sotsialistik Respýblikasyn qurý týraly Dekreti shyqty. Astanasy bolyp Orynbor qalasy bekitildi. Qazrevkom quramy qaitadan qaralyp, oǵan V.A.Radýs-Zenkoviia, I.D.Martynov, V.Pokrovskii, S.Avdeev, A.Baitursynov, S.Seifýllin, H.Ǵabbasov t.b. endi.
Eń bastysy, qazaq ultynyń tarihi ielik etip kelgen jerleriniń basym bólshegi QazAKSR quramyna engizilgeni jariia etildi. Qyrǵyz (Qazaq) AKSR qaramaǵyna 1917 jylǵa deiingi shekara belgisindegi Aqmola oblysynyń Aqmola, Atbasar, Kókshetaý, Petropavl ýezderi jáne Omby ýeziniń bir bóligi, Semei oblysynyń Zaisan, Semei, Pavlodar, Óskemen, Qarqaraly ýezderi, Torǵai oblysynyń Aqtóbe, Yrǵyz, Torǵai ýezderi, Oral oblysynyń Gýrev, Lbishin, Temir, Oral ýezderi endi. Sonymen qatar, Mańǵystaý ýezi, Bókei ordasy, Astrahan gýberniiasynyń Sinemore oblysy, birinshi, ekinshi Primorskii okrýginiń qazaqtar qonystanǵan ýezderi de kirgizildi. 1920 jyly kúzde el aýmaǵy 1 mln 871 myń sharshy versti qamtyp, halqynyń sany 5 mln 46 myń adam boldy. Bul halyqtyń 46 paiyzdan astamy qazaqtar bolatyn.
Aita ketetin jaǵdai, Jetisý men Syrdariia oblystary QazAKSR quramyna tek 1924 jyly Túrkistan KASR quramynan shyǵarylyp qaitaryldy. Al, Aqmola men Semei oblystary Sibir revkomynyń quramynan tek 1921 jyldyń basynda qaitaryldy. 1925 jylǵa deiin QazKASR astanasy Orynbor qalasy bolyp, 1920-1925 jyldar aralyǵynda Qazaqstandaǵy ulttyq-aýmaqtyq mejeleý jumystary aiaqtalady. Qazaq jeriniń Qazaq KASR quramyna qosylýy qazaq halqynyń paidasyna sheshilgenin ataǵan joq. Azamat soǵysy, 1921-1922 jyldardaǵy asharshylyq, qýǵyn-súrgin jaǵdaiyndaǵy alapat qiynshylyqtarǵa, qyrylýǵa qaramastan, qazaq ultshyl qairatkerleri qazaq jerin jinaqtaý maqsatynda zor tarihi mańyzy bar jumys jasady. Qazaqstannyń ulttyq-memlekettik territoriiasyn 8 gýberniianyń quramynda bolǵan 41 ýezd jasady. Olar: Bókei gýberniiasynan Talovka, Orda, Jańaqala, Teńiz ýezderi; Oral gýberniiasynan Oral, Elek, Jympity, Kamykov, Gýrev, Azat ýezderi; Aqtóbe gýberniiasynan Aqbulaq, Aqtóbe, Temir, Yrǵyz, Shalqar ýezderi; Qostanai gýberniiasynan Fedorov, Borovskii, Qostanai, Ýritskii, Denisov, Torǵai ýezderi; Aqmola gýberniiasynan Petropavl, Cherlakskii, Kókshetaý, Atbasar, Aqmola ýezderi; Semei gýberniiasynan Semei, Pavlodar, Óskemen, Buqtarma, Zaisan, Qarqaraly ýezderi; Syrdariia gýberniiasynan Qazaly, Aqmeshit, Túrkistan, Áýlieata, Shymkent ýezderi; Jetisý gýberniiasynan Almaty, Taldyqorǵan, Lepsi, Jarkent ýezderi endi.
Gýberniialar men ýezder ataýlaryna qarap otyrsaq, Qazaq KASR qurylýymen bastalǵan tarihi mańyzy bar úrdis búgingi Qazaqstannyń territoriialyq-aýmaqtyq jáne memlekettik shekarasyn jasap bergen úrdis ekendigin anyq baiqaimyz. 1920 jylǵy 26 tamyzda Qazaq KASR qurylýynyń qazaq halqynyń damýyna tigizgen eń basty tarihi yqpaly – osynda.
Talas OMARBEKOV, tarihshy:

Alǵysty alash qairatkerlerine aitaiyq
– Qazir keibir ǵalymdar, ziialy qaýym ókilderi istiń baiybyna barmai, tarihtyń uńǵyl-shuńǵylyna úńilmei jatyp, «Qazaqtyń shekarasyn Lenin syzyp bergen, alǵysty soǵan aitaiyq» dep jatady. Shyndyǵy solai ma edi? Joq. Eń birinshi, raqmetti alash qairatkerlerine, bolshevikterdiń arasynda júrse de, «ultym, elim, jerim» degen qarakóz azamattarymyzǵa aitýǵa tiispiz. Alǵash qabyldanǵan dekretke Orynbor gýberniiasy enbei qaldy. Qazir kóp eshkim bile bermeitin sol kezde Ahmet Baitursynovtyń Leninge jazǵan haty bar. Hat Elbasynyń muraǵatynda saqtaýly. Ol hatta Ahmet Leninge Orynbordy Qazaq avtonomisynyń quramyna berýdi suraǵan. Nege deseń, ol aimaqta qazaqtar asa kóp shoǵyrlanǵan edi. Osyndai usynys bolǵandyqtan, Ahańnyń bul hatyn áli kúnge jariialai alǵan joqpyz. Óitkeni, el arasynda túsinispeýshilik týyndap ketýi múmkin. Tipti táýelsizdikke ie bolǵan soń, keibir orys tarihshylary «sizderdiń Baitursynovtaryńyz Soltústik Qazaqstannyń biraz jerin Reseige bereiik dep usynys jasaǵan» degendi shyǵaryp alyp, iritki salýǵa deiin bardy emes pe? Shyndyǵynda, Ahań «Orynbordy bizge ber» dep, onyń óteýine Petropavldiń mańaiyndaǵy keibir jerdi alýyn ótingeni ras. Bul – jeke Ahmet Baitursynovtyń pikiri emes, sol kezdegi alash qairatkerleriniń ortaq pikiri edi. Eger de Orynbor qazaq eline qarasa, sol óńirdegi túrki tektes eldermen tyǵyz bailanys ornaityn edi. Ortada shekara bolmaidy. Túrki tektes elder (bashqurt, tatar t.b.) qarym-qatynasy kúsheiedi. Salmaǵy artar edi. Osy Ahmettiń hatynyń áseri boldy ma, álde ózge de alash qairatkerleriniń pikiri yqpal etti me, arada ai ótpei jatyp, sol 1920 jyldyń qyrkúieginde Qazaq avtonomiiasy men onyń aimaqtyq-territoriialyq mejesine ózgertý engizilip, oǵan Orynbor kirgizildi. Tipti Orynbor Qazaq avtonomiiasynyń astanasy bolyp bekitildi. Alaida, qazaq avtonomiiasymen Edil boiynda jatqan ózge túrki jurtynyń yntymaǵy artyp bara jatqanyn kórgen ári bolshaqta bul óte qaýipti ekenin sezgen bolsheviktik bilik 1925 jyly Orynbordy qaitadan Resei quramyna engizip jibergeni belgili. Jalpy, qazaq avtonomiiasyn qurýda, onyń aimaqtyq-territoriiasyn belgileýde qazaq ziialylarynyń orny erekshe. Ózge máselede olardyń pikiri qaq jarylǵanymen, jer máselesine kelgende, ortaq kózqarasqa toqtady. Sondai aýyzbirshiliktiń arqasynda qazaqtar mekendegen jerlerdiń bári Qazaq eliniń quramyna engizildi. Al endi «osy máseleler búgingi kúnge deiin nege ashyq aitylmady?» degenge kelsek, sol kezdegi hattamalardyń kóbi qupiia bolyp keldi. Alashorda basshylarynyń aitqandaryn, jazysqan hattaryn jariialaýǵa tyiym salyndy. Sondyqtan tarihshylarymyz oilaryn ashyq aita almady. Endi ǵana qupiia hattamalarǵa qol jetkizip jatyrmyz. Aldaǵy ýaqytta 1920 jyldyń shilde-tamyz ailarynda Qazaq elin qurýǵa talpynys jasap, basyn qaterge tikken alash qairatkerleriniń eńbekteri talai aitylady dep oilaimyn.
Seisen ÁMIRBEKULY,
"Aiqyn" gazeti