الاش ارىستارى قازاق شەكاراسىن قالاي بەكٸتتٸ?

وسىدان 96 جىل بۇرىن بٸر توپ الاش ازاماتى قازاق ەلٸنٸڭ جەر كٶلەمٸن بەلگٸلەۋ ٷشٸن جان بەرٸپ, جان الىستى. اقىرى, دەگەندەرٸنە جەتتٸ. بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸڭ مەملەكەتتٸك شەكاراسى سول الاشتىڭ اردا ۇلدارىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگٸنٸڭ ارقاسىندا بەلگٸلەنگەن. ايتار ەڭگٸمەمٸزدٸڭ ەلقيسساسىن بٷگٸنگٸ كٷننەن باستاپ, كەشەگٸ ٶتكەن تاريحقا بارلاۋ جاساۋدى جٶن كٶردٸك...

مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلٸمٸز­دٸڭ شەكاراسىن تاس-تٷيٸن ەتٸپ بەكٸتكەن سوڭ, «تۇڭعىش رەت تا­ريحتا بٸزدٸڭ مەملەكەت حالىقارا­لىق دەرەجەدە تانىلعان ناقتى شەكاراسىن بەلگٸلەدٸ. 14 مىڭ شا­قىرىم مەملەكەتتٸك شەكارا مەجەلەندٸ» دەپ, اقجارما سٶزٸن حالقىنا ارناعانى بار. 

راس, تمد كەڭٸستٸگٸندە حا­لىقارالىق قۇقىق نورمالارىمەن زاڭدى تٷردە بەكٸتٸلگەن مەملە­كەتتٸك شەكاراعا قازاقستان عانا يە. تٸپتٸ وسى تمد كەڭٸستٸگٸندە شەكارا سىزىعىن ايقىنداماعان كەيبٸر رەسپۋبليكالار بٸراز تەر­ريتوريياسىنان ايىرىلىپ قالعان جايى بار... قۇدايعا شٷكٸر, قا­زاقستان شەكاراسىنا سەلكەم تٷسٸرمەي, ۋاقىتىندا شەگەندەي الدى. راس, تٷيتكٸلدٸ مەسەلەلەر بولماي قالعان جوق. ٶيتكەنٸ, 13400 شاقىرىمعا سوزىلعان شەكارانى بەكٸتۋ وڭاي ەمەس. كٶر­شٸلەرمەن كەلٸسە وتىرىپ, بەيبٸت جولمەن شەشۋ, حالىقارا­لىق دەڭگەيگە ساي دەليميتاتسييالاۋ, دەمەركاتسييالاۋ بٸر پەرمەنمەن شەشٸلەتٸن دٷنيە ەمەس. تٸپتٸ كە­زٸندە كسرو شەشە الماعان قى­تايمەن شەكاراداعى داۋلى ايماق مەسەلەسٸن شەشۋ قازاقستانعا وڭاي تيمەدٸ. سونداي-اق, 7591 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان رەسەيمەن ەكٸ اراداعى شەكارانى دەليميتاتسييالاۋ دا قاجىرلى ەڭبەكتٸڭ ارقاسىندا كەلدٸ. سونى­مەن قاتار, قىرعىزستان, ٶزبەك­ستان, تٷركٸمەنستانمەن دە بەيبٸت كەلٸسٸمدەر جٷرگٸزە وتىرىپ, شەكارا مەسەلەسٸن شي شىعارماي شەشٸپ العان جايىمىز بار. ەرينە, بۇل جەردە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەرەن ەڭبەگٸن ايت­پاي كەتۋگە بولمايدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەت-بەدەلٸ بولما­عاندا, ەلٸ دە شەكارا مەسەلەسٸن ٶزگەلەر سەكٸلدٸ شەشە الماي جٷرەر مە ەدٸك, كٸم بٸلسٸن?! قۇدايعا شٷكٸر, قازٸر ەلٸمٸز حالىقارالىق قۇقىق نورما­لا­رى­مەن زاڭدى تٷردە بەكٸتٸلگەن مەم­لەكەتتٸك شەكاراعا يە. بۇل جەردە ەسكە سالا كەتەتٸن بٸر جايت, تەۋەل­سٸز­دٸككە قول جەتكٸزگەن ەلٸمٸز تا­ريحي مۇراگەرلٸك قۇقىعى بويىنشا كەڭەس وداعىنىڭ قۇرا­مىنداعى قازاق كسر-ٸنٸڭ اۋماعى مەن شەكاراسىنا يەلٸك ەتكەنٸ بەلگٸلٸ. ال ول شەكارانى بەكٸتۋ ٷشٸن ٷلكەن ايقاس بولعانىن تا­ريحتان بٸلەمٸز. ەڭ باستىسى, الاش ارىستارى يٸسٸ قازاق جەرٸنٸڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋ ٷشٸن جان بەرٸپ, جان الىستى. ەندٸ, وسى مەسەلەگە كەلەيٸك. 

1920 جىلدىڭ 26 تامىزىندا قازاق اۆتونوميياسىن قۇرۋ جەنە ونىڭ جەر كٶلەمٸن بەلگٸلەۋ جٶ­نٸندە دەكرەت دٷنيەگە كەلدٸ. كرەملدە ٶتكەن ۇزاق تارتىستان سوڭ, قىزىل پرولەتارياتتىڭ كٶسەمٸ – لەنين ارنايى قاۋلىعا قول قويدى. بۇل – جەكە ازات ەل بولۋدى اڭساعان الاش ارىستا­رىنىڭ جانقييارلىق ەڭبەگٸنٸڭ ارقاسى ەدٸ. سول تارتىسى مول القالى مەجٸلٸستە بولاشاقتا قۇرالاتىن قازاق مەملەكەتٸنٸڭ شەكاراسى مەجەلەندٸ. نەگٸزگٸ تارتىس «قازاق اۆتونوميياسىنا قاي جەرلەر كٸرەدٸ?» دەگەن مەسە­لەگە كەلگەندە, قاتتى ۋشىققانى بەلگٸلٸ. بٸراق الاش ارىستارى العا قويعان ماقساتىنا جەتتٸ. ەليحان بٶكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, ەلٸمحان ەرمەكوۆ قازاق مەملەكەتٸ الدىنداعى تاريحي ميسسيياسىن وسىلايشا ورىنداپ شىقتى. سول كەزدە بار-جوعى 29 جاستاعى ەلٸمحان ەرمەكوۆ ەليحان مەن احمەتتٸڭ دەم بەرۋٸنٸڭ ارقاسىندا ازۋلى توپتىڭ الدىندا قازاق جەرٸنٸڭ شەكاراسى جايىندا بايانداما جاسادى. 

ول باياندامادا استراحان, ورال, تورعاي, اقمولا, سەمەي, سىردارييا, زاكاسپيي, سامارقان, فەرعانا وبلىسى مەن گۋبەرنييالا­رىن قامتيتىن, جالپى كٶلەمٸ 3 467 922 شارشى شاقىرىم جەردٸ قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرا­مىنا بەرۋدٸ سۇرادى. كٶرسەتٸلگەن جەردٸڭ 81 پايىزىن جان سانى 5,5 ميلليون بولاتىن قازاقتار پايدالاناتىن. بۇل سول ايماق­تارداعى تۇرعىنداردىڭ 54 پايىزى ەدٸ. سول مەجٸلٸستە وتىرعاندار ەر­مەكوۆتٸڭ ايتقاندارىنا تو­لىقتاي بولماسا دا قوسىلاتىنىن بٸلدٸردٸ. بٸراق مۇنى جەڭٸس دەۋگە ەرتەرەك بولاتىن. ٶيتكەنٸ, ەندٸگٸ كەزەك اۆتونومييانىڭ اۋماعى مەن تۇرعىندارى تۋرالى ۇسىنىستاردى لەنيننٸڭ الدىندا قورعاپ شىعۋ كەرەك ەدٸ. 

12 تامىز كٷنٸ لەنيننٸڭ تٶراعا­لىق ەتۋٸمەن ٶتكەن مە­جٸلٸستە ەلٸمحان ەرمەكوۆ بارىن سالدى. ٶيتكەنٸ ول يٸسٸ قازاقتىڭ تاعدىر-تالايى شەشٸلەتٸن كەز دەل وسى تۇس ەكەنٸن جان دٷنيەسٸمەن سەزٸندٸ جەنە جاعدايدى اسا جەتٸك بٸلەتٸندٸگٸ ھەم شەشەندٸگٸ ارقا­سىندا ٶز ايتقاندارىمەن لەنيندٸ يلاندىرا الدى. تٸپتٸ كٶزبە-كٶز سٶيلەسۋدەن كەيٸن, قازاقتىڭ ۋىسىنان شىعىپ بارا جاتقان اتىراۋ ٶڭٸرٸن دە الاش جۇرتىنا مەڭگٸگە قايتارىپ بەردٸ. 

راس, سٸبٸر رەۆكومى 1922 جىلعا دەيٸن سولتٷستٸك وبلىستاردى قازاقستانعا قوسپاۋعا تىرىسىپ باقتى. بٸراق اقىرى كٶنگەن ەدٸ. وسىلايشا, الاش ارىستارى تۇڭعىش رەت الاش جۇرتىنىڭ شەكاراسىن رەسمي تٷردە بەكٸتٸپ الدى. بۇل – ولاردىڭ حالىق الدىنداعى اسا ٷلكەن ەڭبەگٸ بولدى. ال وسى اي­تۋلى داتا بٷگٸندە كٶپتٸڭ نازا­رىنان تىس قالدى. ەسكەرٸلمەدٸ. سوندىقتان مۇنى بٸز ايتىپ, حا­لىقتىڭ ەسٸنە تٷسٸرٸپ قويۋ – پارى­زىمىز.

 تۇرسىن جۇرتباي, الاشتانۋشى عالىم, جازۋشى: 

بۇل كٷن ۇلتتىق مەرەكەمٸز بولۋعا تيٸس

–  ەلٸمحان ەرمەكوۆ ٶز سٶزٸندە مى­ناداي پٸكٸر ايتىپتى: «قازاق­ستان شەكارا­سىن انىقتاۋ بارى­سىندا مۇقىم ٶلكەنٸڭ ەتنيكالىق, ەكونوميكالىق جەنە مەدەني ەرەك­شەلٸكتەرٸن ەرەكشە ەسكەرۋ كەرەك. ەگەر قازاقتاردىڭ وسى ۋاقىتقا دەيٸن كٶش­پەلٸ ٶمٸر سالتى مەن مال شارۋاشى­لىعىن باستى كەسٸپ رە­تٸندە ساقتاپ قال­عانىن نازارعا ٸلسەك, وندا بۇل وبلىستار­دىڭ ٶزارا تىعىز بايلانىسى كٶزگە انىق كٶرٸنٸپ تۇر. سون­دىقتان دا قازاق اۆتو­نو­مييالى رەسپۋب­ليكاسىن قۇرۋ تەك سولتٷستٸك جەنە وڭتٷستٸك وبلىستاردىڭ اراسىنداعى شەكارا­لىق تۇتاستىقتى ساقتاعان جاعدايدا عانا مٷم­كٸن ەرٸ ناقتى ٶمٸرلٸك سيپات الادى. 

بۇل مەسەلە كەرٸسٸنشە شەشٸل­گەن جاع­دايدا اۆتونومييا تٸرشٸلٸك كٶزٸنەن ايىرىلادى. سونىمەن قاتار, مەدەني, ەكونوميكالىق جەنە ارالاس وبلىستىق ورتالىق­تاردا تالاپ ەتٸپ وتىرعان تەرري­تورييانىڭ قۇرامىندا قالىپ قويادى. بۇل ورتالىقتارسىز وڭ­تٷستٸك وبلىستار ەكونو­ميكالىق, شارۋاشىلىق, مەدەني اشار­شى­لىققا ۇشىراپ, تٸرٸ ٶلٸككە اي­نالادى. وسى پايىمداۋلاردى ەسكەرە وتىرىپ, قازاق اۆتونو­مييا­سىنىڭ شەكاراسىن كٶرسەتٸلگەن شەكارا بويىنشا بەكٸتۋ قاجەت. ورىنبور قالاسى ۋاقىتشا ورتالىق رەتٸندە قاراستىرىلۋى كەرەك». 

ەرمەكوۆتٸڭ ايتقانى شىندىق ەدٸ. ەگەر دە سٸبٸررەۆكومىنىڭ ىرقىنا كٶ­نە­تٸن بولساق, بٷگٸنگٸ قازاقستاننىڭ بەس وبلى­سى: شى­عىس قازاقستان, سەمەي, اق­مولا, قىزىلجار, كٶكشەتاۋ رەسەيدٸڭ تەرريتوريياسىندا قالۋى كەرەك بولدى. ەگەر سول استراحاندىق دەلەگاتسييانىڭ سٶزٸ­نە سەنەتٸن بولساق, وندا قازٸرگٸ ورال, اتىراۋ, ماڭعىستاۋ وبلىستارى رەسەيدٸڭ قۇرامىنا كەتۋٸ كەرەك بولاتىن. تۇرار رىس­قۇلوۆتىڭ ٶتٸنٸشٸ ٶتٸپ كەتٸپ, تٷر­كٸستان مەملەكەتٸ قۇ­رىلا قالعان جاعدايدا, وندا قا­زٸرگٸ الماتى, جامبىل, وڭتٷستٸك قازاقستان, قىزىلوردا وبلىس­تارى تٷر­كٸستان مەملەكەتٸنٸڭ, ياعني قازٸرگٸ ٶزبەك­ستاننىڭ قۇرا­مىن­دا قالىپ قوياتىن ەدٸ. 

مٸنە, وسى مەسەلەنٸ قويىپ, ونى زاڭ­داستىرۋ, قازاق جەرٸنٸڭ ەر پۇشپاعىنا دەيٸن انىقتاپ, ون­داعى تۇرعىندار مەن ولاردىڭ كٷنكٶرٸسٸنە دەيٸن ناقتىلاپ ايقىنداۋ ەليحان بٶكەيحاننىڭ كەڭە­سٸمەن ەلٸمحان ەرمەكوۆتٸڭ موينىنا جٷكتەلگەن بولاتىن. ولار سەنٸمدٸ اقتادى. 

مەجٸلٸستە ەليحان بٶكەيحان­نىڭ, ەلٸمحان ەرمەكوۆتٸڭ, لە­نيننٸڭ تٸكەلەي ىقپالى بولما­عاندا جەنە وسى سٶزدٸ لەنيننٸڭ نۇسقاۋىنا تٸرەپ, «لەنيننٸڭ نۇس­قاۋىن ورىندايسىڭدار ما, جوق پا!» دەگەن احمەت بايتۇر­سىنۇلى­نىڭ قاتتى ايتقان سٶزٸنٸڭ نەتي­جەسٸندە عانا قازاق اۆتونوميياسىن قۇرۋ تۋرالى مەسەلە شە­شٸلگەن. ول داۋعا تٷسپەيدٸ. ەندٸ, وسى بەل­گٸلەنگەن تەرريتورييانىڭ ناقتى شەكا­راسىن انىقتاۋ كەرەك دەگەن شەشٸم تٷستٸ. قازاق اۆتونوميياسىن قۇرۋ جەنە ونىڭ تەرريتوريياسىن بەلگٸلەۋ تۋرالى جۇمىس ۋشىعىپ بارا جاتقانىن سەزگەن لەنين 12, 14, 18 جەنە 19 تامىزداعى كوميس­سييا وتىرىستارىن ٶزٸ باسقارادى. 24 تامىزدا لەنين: «قاۋلى دايىن. ەلٸمحان ەرمە­كوۆ­تٸڭ قايتا بايان­داما جاساعانى دۇرىس. وسى بويىنشا زاڭداستىرۋ كەرەك» دەپ شەشٸم شىعارادى. وسى شەشٸم قابىلدانىپ شىق­قاننان كەيٸنگٸ سەتتٸ ەلٸمحان ەر­مەكوۆ ەستەلٸ­گٸندە بىلاي جازادى: «ٶزٸمنٸڭ تابى­سىما ماساتتانىپ, ريزا بولىپ شىقتىم. ول كەزدە بار-جوعى 29 جاستا ەدٸم. بٸزدٸڭ دەلەگاتسييا دا قولىمدى الىپ جاتتى. قاراسام, بٶكەيحانوۆ جوق ەكەن. بەرٸمٸز دەلٸزگە شىقتىق. قازاقستاننىڭ دەلەگاتسييا قۇرامى ون بەستەي ادام بولاتىن. بەرٸمٸز ەليحان بٶكەي­حانوۆتى توستىق. ەلەكەڭ لەنين­مەن پٸكٸرلەسٸپ, ەڭگٸمەلەسٸپ قال­عان بولاتىن. ون بەس, جيىرما مينۋتتان كەيٸن ول كٸسٸ دە شىقتى. ەليحان لەنينگە بەكٸتٸلگەن شەكاراعا تەزدەتٸپ قول قويۋعا ٶتٸنٸش ەتٸپتٸ, لەنين ورىن­داۋعا ۋەدە بەرٸپتٸ». 

سونىمەن, جالپى وتىرىستا بەكٸتٸلگەن تەرريتورييانى قازاق اۆتونوميياسىنىڭ تەرريتوريياسى ەتٸپ بەكٸتكەن بۇيرىق 26 تامىز كٷنٸ باسپاسٶزدە جارييالاندى. مٸنە, سودان باستاپ بٷگٸنگٸ قازاق­ستاننىڭ تەرريتوريياسى قالىپ­تاستى. 

بٸز – تەۋەلسٸز مەملەكەتپٸز. تەۋەلسٸز مەملەكەتتٸڭ شەكاراسى بەكٸتٸلگەن. سونىڭ بەكٸتٸلگەنٸنە توقسان التى جىل بولىپ وتىر. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ٶزٸ سونىڭ نەگٸزٸندە پايدا بولدى. وسىنى اقپارات قۇرالدارى نەگە ايتپايدى? بٸزدٸڭ ۇلتتىق مەرەكەمٸز عوي. ۇلتتىق تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ نەگٸزٸ عوي. نەگە ٷندەمەيمٸز? بٸز تاريحىمىزدى, تاريحتاعى وقيعالاردى ۇلىقتاي بٸلۋٸمٸز كەرەك. مەن ٷشٸن 1920 جىلدىڭ 26 تامىزى – اللا جازسا, مەڭگٸلٸك ازات قازاقستان تەرريتو­ريياسىنىڭ مەڭگٸلٸككە بەكٸگەن كٷنٸ, مەڭگٸلٸك سالتاناتى.

 سايىن بورباسوۆ, ساياسي عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور: 

قازاق جەرٸن جيناقتاعان قۇرىلتاي

– قازٸرگٸ قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ مەملە­كەتتٸلٸگٸنٸڭ تاريحي دەستٷرلەرٸ XV-XVIII عاسىرلارداعى قازاق حاندىعىنان باستالادى. ال, ونىڭ قازٸرگٸ شەكارالارىنىڭ ناقتى بەلگٸلەنۋٸ كەڭەستٸك دەۋٸردەگٸ ساياسي ٶزگە­رٸستەرگە بايلانىستى قالىپتاس­قانى اقيقات. ازامات سوعىسى اياقتالا سالىسىمەن, الاش پار­تييا­سىنىڭ كٶسەمدەرٸ جەنە ۇلت­شىل زييالىلار كەڭەس وداعى  قۇرامىندا جٷرگٸزٸلگەن ۇلت­تىق-ايماقتىق مەجەلەۋ جۇ­مىستارىنا بەلسەنە اتسا­لىستى. قازاق حال­قى­نىڭ تا­ريحي قالىپتاسقان جەرلە­رٸن ونىڭ يەلٸگٸندە الىپ قالۋعا كٷش سالدى. رەسەي فەدەرا­تسيياسى قۇرامىندا قازاق اۆتونو­ميياسىن قۇرۋ جو­لىندا قۇرامىندا الاش قايرات­كەرلەرٸ مەن بول­شەۆيكتەر كٸرگەن قازرەۆكوم جۇمىس ٸستەدٸ. كەڭەستەر مەن بولشە­ۆيكتٸك پارتييانىڭ كٶسەمٸ ۆ.ي.لەنيننٸڭ دەكرەتٸمەن قۇرىل­عان قازرەۆكوم 15 ايداي قىزمەت ەتٸپ, قازاق­ستان­نىڭ اۋماق­تىق تۇتاستىعىن قال­پىنا كەلتٸرۋ ماقساتىن بٸرٸنشٸ ورىنعا قويدى. سەبەبٸ, قازاق جەرٸنٸڭ وڭتٷستٸك اي­ماقتارى تٷر­كٸستان اۆتو­نوميياسى قۇرامىندا قالىپ قويۋى, ال سولتٷستٸك ايماق­تارى باشقۇرت-قازاق اۆتونوميياسى قۇرامىندا قالۋى, سولتٷستٸك-شىعىس ايماعى­نىڭ رەسەي فەدە­راتسيياسىنىڭ قۇرامىنا ەنٸپ بٶل­شەك­تەنۋٸ قاۋپٸ تۇردى. سون­دىقتان, قازرەۆكوم مٷشە­لەرٸ قاتارىنداعى ۇلتشى­لدار پاتشا ٶكٸمەتٸ بٶلشەك­تەپ تاستاعان قازاق جەرلەرٸن بٸرٸك­تٸرۋ جولىندا قازاق­ستان كەڭەس­تەرٸنٸڭ قۇرىل­تاي سەزٸن ٶتكٸزۋدٸ قولعا الدى. قۇرىل­تايعا دايىندىق با­رى­سىندا بولاشاق قازاق رەسپۋب­ليكاسىنىڭ شەكارالارىن انىق­تاۋ جٶنٸندەگٸ كوميسسييا احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ باسشى­لى­عى­مەن زور قىزمەت ات­قاردى.

يمپەرييالىق پيعىلداعى بول­شە­­ۆيكتٸك باسشىلار ۇلت­جاندى قايراتكەر­لەردٸڭ قازاق جەرٸن بٸرٸكتٸرۋ جولىنداعى قىزمەتٸنە بٶگەت جاساپ باقتى. تاريحي ەدٸلەتتٸلٸك ٷشٸن ايتۋعا كەرەك شىندىق بۇل ٸستە كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ باسشىسى ۆ.ي.لەنين قازاق حالقىنىڭ ٶكٸلدەرٸن قول­دادى. قازاق جەرٸنٸڭ بٸرتۇتاس اۆتو­نومييا قۇرامىنا جينالۋىنا ا.بايتۇر­سىنوۆپەن بٸرگە ەلٸمحان ەرمەكوۆ, ەليحان بٶكەيحانوۆ, سەيٸتقالي مەڭ­دەشەۆ, سماعۇل سەدۋاقاسوۆ, سەكەن سەيفۋللين, ەلٸبي جانكەلدين, حالەل عابباسوۆ ت.ب. قايراتكەرلەر ٷلەس قوستى. سونىمەن بٸرگە, بۇل جۇ­مىستار ساياسي-تاپتىق تارتىستار جەنە قايشىلىقتار جاعدايىندا جٷردٸ. جەتٸسۋ, سىردارييا, ورال, تورعاي, سەمەي, اقمولا, بٶكەي ورداسى, تٷركٸستان, استراحان قا­زاقتارى بٸر اۆتونومييا قۇرامىنا ەنۋگە نيەت ەتتٸ. قازاق حالقىنىڭ ماقساتىنا وراي 1920 جىلى 26 تامىزدا ۆ.ي.لەنين مەن م.ي.كالينين قول قويعان كەڭەس­تٸك فەدەراتسييالىق سوتسيا­ليستٸك مەملەكەت ركفسر قۇرا­مىندا قىر­عىز (قازاق) اۆتو­نومييالى كەڭەس­تٸك سوتسياليستٸك رەسپۋبلي­كاسىن قۇرۋ تۋرالى دەكرەتٸ شىق­تى. استاناسى بولىپ ورىنبور قالاسى بەكٸتٸلدٸ. قاز­رەۆكوم قۇرامى قاي­تادان قارا­لىپ, وعان ۆ.­ا.­­­را­­­­­دۋس-زەن­كوۆييا, ي.د.­­مار­­تىنوۆ, ۆ.پوك­رو­ۆس­كيي, س.اۆدەەۆ, ا.بايتۇر­سىنوۆ, س.سەي­­فۋللين, ح.عاب­باسوۆ ت.ب. ەندٸ.

ەڭ باستىسى, قازاق ۇلتىنىڭ تاريحي يەلٸك ەتٸپ كەلگەن جەر­لەرٸنٸڭ باسىم بٶلشەگٸ قازاكسر قۇرامىنا ەنگٸزٸلگەنٸ جارييا ەتٸلدٸ. قىرعىز (قازاق) اكسر قارا­ماعىنا 1917 جىلعا دەيٸنگٸ شەكارا بەلگٸسٸندەگٸ اقمولا وبلىسىنىڭ اقمولا, اتباسار, كٶكشەتاۋ, پەتروپاۆل ۋەزدەرٸ جەنە ومبى ۋەزٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸ, سەمەي وبلى­سىنىڭ زايسان, سەمەي, پاۆلودار, ٶسكەمەن, قارقارالى ۋەزدەرٸ, تورعاي وبلىسىنىڭ اقتٶبە, ىرعىز, تورعاي ۋەزدەرٸ, ورال وبلىسىنىڭ گۋرەۆ, لبٸشٸن, تەمٸر, ورال ۋەزدەرٸ ەندٸ. سونىمەن قاتار, ماڭعىستاۋ ۋەزٸ, بٶكەي ورداسى, استراحان گۋبەرنيياسىنىڭ سينەمورە وبلىسى, بٸرٸنشٸ, ەكٸنشٸ پريمورسكيي وكرۋگٸنٸڭ قازاقتار قونىستانعان ۋەزدەرٸ دە كٸر­گٸزٸلدٸ. 1920 جىلى كٷزدە ەل اۋماعى 1 ملن 871 مىڭ شارشى ۆەرستٸ قامتىپ, حالقىنىڭ سانى 5 ملن 46 مىڭ ادام بولدى. بۇل حا­لىقتىڭ 46 پايىزدان استامى قازاقتار بولاتىن.

ايتا كەتەتٸن جاعداي, جەتٸسۋ مەن سىردارييا وبلىستارى قازاكسر قۇرا­مىنا تەك 1924 جىلى تٷركٸستان كاسر قۇرامىنان شىعارىلىپ قايتارىلدى. ال, اقمولا مەن سەمەي وبلىستارى سٸبٸر رەۆكومىنىڭ قۇرامىنان تەك 1921 جىلدىڭ باسىندا قاي­تارىلدى. 1925 جىلعا دەيٸن قازكاسر استاناسى ورىنبور قالاسى بولىپ, 1920-1925 جىلدار ارالىعىندا قازاقستانداعى ۇلتتىق-اۋماقتىق مەجەلەۋ جۇ­مىس­تارى اياقتالادى. قازاق جەرٸنٸڭ قازاق كاسر قۇرامىنا قوسىلۋى قازاق حالقىنىڭ پاي­داسىنا شەشٸلگەنٸن اتاعان جوق. ازامات سوعىسى, 1921-1922 جىل­دارداعى اشارشىلىق, قۋعىن-سٷرگٸن جاعدايىنداعى الاپات قيىنشىلىقتارعا, قىرىلۋعا قارا­­ماستان, قازاق ۇلتشىل قاي­رات­­كەرلەرٸ قازاق جەرٸن جيناقتاۋ ماقساتىندا زور تاريحي ماڭىزى بار جۇمىس جاسادى. قازاقستاننىڭ ۇلتتىق-مەملەكەتتٸك تەرريتو­ريياسىن  8  گۋبەرنييانىڭ قۇرامىن­دا بولعان 41 ۋەزد جاسادى. ولار: بٶكەي گۋبەرنيياسىنان تالوۆكا, وردا, جاڭاقالا, تەڭٸز ۋەزدەرٸ; ورال گۋبەرنيياسىنان ورال, ەلەك, جىمپيتى, كامىكوۆ, گۋرەۆ, ازات ۋەزدەرٸ; اقتٶبە گۋبەرنييا­سىنان اقبۇلاق, اقتٶبە, تەمٸر, ىرعىز, شالقار ۋەزدەرٸ; قوستاناي گۋبەرنيياسىنان فەدوروۆ, بوروۆسكيي, قوستاناي, ۋريتسكيي, دەنيسوۆ, تورعاي ۋەزدەرٸ; اقمولا گۋبەرنيياسىنان پەتروپاۆل, چەرلاكسكيي, كٶكشەتاۋ, اتباسار, اقمولا ۋەزدەرٸ; سەمەي گۋبەرنييا­سىنان سەمەي, پاۆلودار, ٶسكە­مەن, بۇقتارما, زايسان, قار­قارالى ۋەزدەرٸ; سىردارييا گۋبەر­نيياسىنان قازالى, اقمەشٸت, تٷركٸستان, ەۋليەاتا, شىمكەنت ۋەزدەرٸ; جەتٸسۋ گۋبەرنيياسىنان الماتى, تالدىقورعان, لەپسٸ, جاركەنت ۋەزدەرٸ ەندٸ.

گۋبەرنييالار مەن ۋەزدەر اتاۋلارىنا قاراپ وتىرساق, قازاق كاسر قۇرىلۋىمەن باستالعان تاريحي ماڭىزى بار ٷردٸس بٷگٸنگٸ قازاقستاننىڭ تەرريتورييالىق-اۋماقتىق جەنە مەملەكەتتٸك شەكاراسىن جاساپ بەرگەن ٷردٸس ەكەندٸگٸن انىق بايقايمىز. 1920 جىلعى 26 تامىزدا قازاق كاسر قۇرىلۋىنىڭ قازاق حالقىنىڭ دامۋىنا تيگٸزگەن ەڭ باستى تاريحي ىقپالى – وسىندا.

 تالاس وماربەكوۆ, تاريحشى: 

العىستى الاش قايراتكەرلەرٸنە ايتايىق

– قازٸر كەيبٸر عالىمدار, زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ ٸستٸڭ بايى­بىنا بارماي, تاريحتىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىنا ٷڭٸلمەي جاتىپ, «قازاقتىڭ شەكاراسىن لەنين سىزىپ بەرگەن, العىستى سوعان ايتايىق» دەپ جاتادى. شىندىعى سولاي ما ەدٸ? جوق. ەڭ بٸرٸنشٸ, راقمەتتٸ الاش قايراتكەرلەرٸنە, بولشەۆيكتەردٸڭ اراسىندا جٷرسە دە, «ۇلتىم, ەلٸم, جەرٸم» دەگەن قا­راكٶز ازاماتتارىمىزعا ايتۋعا تيٸسپٸز. العاش قابىلدانعان دەكرەتكە ورىنبور گۋبەرنيياسى ەنبەي قالدى. قازٸر كٶپ ەشكٸم بٸلە بەرمەيتٸن سول كەزدە احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ لەنينگە جازعان حاتى بار. حات ەلباسىنىڭ مۇراعاتىندا ساقتاۋلى. ول حاتتا احمەت لەنينگە ورىنبوردى قازاق اۆتونوميسىنىڭ قۇرامىنا بەرۋدٸ سۇراعان. نەگە دەسەڭ, ول ايماقتا قازاقتار اسا كٶپ شوعىرلانعان ەدٸ. وسىنداي ۇسىنىس بولعان­دىق­تان, احاڭنىڭ بۇل حاتىن ەلٸ كٷنگە جارييالاي العان جوقپىز. ٶيتكەنٸ, ەل اراسىندا تٷسٸنٸسپەۋشٸلٸك تۋىن­داپ كەتۋٸ مٷمكٸن. تٸپتٸ تەۋەل­سٸزدٸككە يە بولعان سوڭ, كەيبٸر ورىس تاريحشىلارى «سٸزدەردٸڭ بايتۇرسىنوۆتارىڭىز سولتٷستٸك قازاقستاننىڭ بٸراز جەرٸن رە­سەيگە بەرەيٸك دەپ ۇسىنىس جا­ساعان» دەگەندٸ شىعارىپ الىپ, ٸرٸتكٸ سالۋعا دەيٸن باردى ەمەس پە? شىندىعىندا, احاڭ «ورىنبوردى بٸزگە بەر» دەپ, ونىڭ ٶتەۋٸنە پەترو­­پاۆلدٸڭ ماڭايىنداعى كەي­بٸر جەردٸ الۋىن ٶتٸنگەنٸ راس. بۇل – جەكە احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ پٸ­كٸرٸ ەمەس, سول كەزدەگٸ الاش قاي­راتكەرلەرٸنٸڭ ورتاق پٸكٸرٸ ەدٸ. ەگەر دە ورىنبور قازاق ەلٸنە قا­راسا, سول ٶڭٸردەگٸ تٷركٸ تەكتەس ەلدەرمەن تىعىز بايلانىس ور­نايتىن ەدٸ. ورتادا شەكارا بول­مايدى. تٷركٸ تەكتەس ەلدەر (باش­قۇرت, تاتار ت.ب.) قارىم-قاتىناسى كٷشەيەدٸ. سالماعى ارتار ەدٸ. وسى احمەتتٸڭ حاتىنىڭ ەسەرٸ بولدى ما, ەلدە ٶزگە دە الاش قايراتكەر­لەرٸنٸڭ پٸكٸرٸ ىقپال ەتتٸ مە, ارادا اي ٶتپەي جاتىپ, سول 1920 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە قازاق اۆتونوميياسى مەن ونىڭ ايماقتىق-تەرريتو­رييا­لىق مەجەسٸنە ٶزگەرتۋ ەنگٸزٸلٸپ, وعان ورىنبور كٸرگٸزٸلدٸ. تٸپتٸ ورىنبور قازاق اۆتونوميياسىنىڭ استاناسى بولىپ بەكٸتٸلدٸ. الايدا, قازاق اۆتونوميياسىمەن ەدٸل بويىندا جاتقان ٶزگە تٷركٸ جۇر­تىنىڭ ىنتىماعى ارتىپ بارا جاتقانىن كٶرگەن ەرٸ بولشاقتا بۇل ٶتە قاۋٸپتٸ ەكەنٸن سەزگەن بول­شەۆيكتٸك بيلٸك 1925 جىلى ورىنبوردى قايتادان رەسەي قۇرا­مىنا ەنگٸزٸپ جٸبەرگەنٸ بەلگٸلٸ. جالپى, قازاق اۆتونوميياسىن قۇرۋدا, ونىڭ ايماقتىق-تەرريتو­ريياسىن بەلگٸلەۋدە قازاق زييالى­لارىنىڭ ورنى ەرەكشە. ٶزگە مەسەلەدە ولاردىڭ پٸكٸرٸ قاق جا­رىل­عانىمەن, جەر مەسەلەسٸنە كەل­گەندە, ورتاق كٶزقاراسقا توقتادى. سونداي اۋىزبٸرشٸلٸكتٸڭ ارقا­سىندا قازاقتار مەكەندەگەن جەرلەردٸڭ بەرٸ قازاق ەلٸنٸڭ قۇرامىنا ەنگٸزٸلدٸ. ال ەندٸ «وسى مەسەلەلەر بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن نەگە اشىق ايتىلمادى?» دەگەنگە كەلسەك, سول كەزدەگٸ حاتتامالاردىڭ كٶبٸ قۇپييا بولىپ كەلدٸ. الاشوردا باسشىلارىنىڭ ايتقاندارىن, جازىسقان حاتتارىن جارييالاۋعا تىيىم سالىندى. سوندىقتان تاريحشىلارىمىز ويلارىن اشىق ايتا المادى. ەندٸ عانا قۇپييا حاتتامالارعا قول جەتكٸزٸپ جاتىر­مىز. الداعى ۋاقىتتا 1920 جىل­دىڭ شٸلدە-تامىز ايلارىندا قا­زاق ەلٸن قۇرۋعا تالپىنىس جاساپ, باسىن قاتەرگە تٸككەن الاش قاي­راتكەرلەرٸنٸڭ ەڭبەكتەرٸ تالاي ايتىلادى دەپ ويلايمىن.