Aqjan Mashani kim boldy, qandai ǵumyr keshti?

– Qazir sabyr ete tur. Buǵan suraq qoiyp, synap kóreiik. Joǵary orynǵa shyǵýǵa laiyqsyz adam bolsa, jónin kórsetemiz, – deidi. Ál-Farabi olardyń arasyndaǵy jasyryn tildi jaqsy biletin edi. Sol tilde ol bylai deidi:

– Durys aitasyz. Árnárseniń sabyrmen artyn kútý kerek.

– Ámir oǵan tańdanyp:

– Siz bul tildi qaidan bilesiz? – degende, ál-Farabi:

– Men jetpis eki til bilemin, – degen eken.

Sonan keiin ol kisige sol jerde otyrǵan ǵalymdar tarapynan kóp suraq qoiylypty. Ál-Farabi barlyq suraqqa tereń jaýap beripti.

Ámirshi ony saraida alyp qalyp, saýyq májilisin jasaidy. Sarai mýzykanttary nebir kúiler oryndaidy. Sonda ál-Farabi óziniń belinde baýlaýly turǵan aspabyn alyp oinaǵanda, bári máz bolady. Ekinshi oinaǵada, ál-Farabi otyrǵandardy jylatqan, úshinshi oinaǵanda otyrǵandar tegis uiyqtap qalǵan. Sol kezde ál-Farabi shyǵyp ketken eken. «Shaqyrǵan ál-Farabi sizde boldy, ketti», – dep hat tastaǵan. Al, uiqydan oianǵan Ámir izdetip, taba almaǵan.

Mine, osyndai ańyzdardy oqyrmanǵa jetkizip, ál-Farabidiń qazaq ekenin álemge tanytqan adamnyń aty-jóni – Aqjan Mashani.

Abyz bolyp, bir ózi bir entsiklopediia atanǵan aqsaqaldar kóp emes. Sondai abyzdyń biri keshe ǵana ortamyzdan ozǵan Jaǵda Babalyquly desek qatelespeimiz. Etnografiiaǵa qatysty kez kelgen máseleni sol kisiden suraitynbyz. Toqsannan asyp baryp dúnie saldy. Mashani da toqsannan asqansha qazaq úshin, ǵylym úshin eńbek etken aqsaqaldardyń biri.

«Aqjan Mashani Qarqaralydan shyqqan Mashan bidiń nemeresi. Mashan Tursyn tóreniń bii bolǵan. Mashan men Qunanbai qajy úzeńgiles júripti. Mashannan Aqjannyń ákesi Jaqsybek týǵan. Jaqsybek Qarqaralyda Álimhan Ermekov ashqan tehnikýmdy bitirgen. Jańasha da, eskishe de hat tanyǵan adam bolǵan. Keremet dombyrashylyǵy bar. Elde starshina bop qyzmet etken. Jaqsybektiń inisi Nógerbek te ónerge jaqyn, aqyndyǵy da bar adam bolypty. Shákárim ekeýi jaqsy dos bolǵan desedi. Aqjandy ákesi men aǵasy úiinde oqytyp, árip tanytqan. Mine, Aqjan Mashani osyndai tekti ortadan shyqqan», – deidi Mashanidyń shákirti Shámshidin Ábdiraman.

Shámshidin Ábdiraman Mashanidyń kim ekenin, azamattyq isin on eki taraptan tarqatyp tanystyrdy:

• Ol – HH ǵasyrdyń ortasynda Ábý Nasyr Muhammed ál-Farabidiń Otyrarda týǵan Qypshaq perzenti ekenin alǵash dáleldep, uly babasyn urpaǵymen qaýyshtyryp, murasyn zertteýshi;

• Ol – Damaskidegi Bab as-Saǵir ziratynan ál-Farabi qabirin taýyp, qulpytas ornatýǵa muryndyq bolǵan azamat;

• Ol – QR UǴA-nyń quryltaishysynyń biri;

• Ol – Jer ǵylymynyń jańa salasy – geomehanikanyń negizin salýshy jáne Qazaqstanda onyń mektebin qurýshy;

• Ol – Q.I.Sátbaev atyndaǵy

QazUTÝ-dyń tuńǵysh túlegi, alǵashqy aspiranty jáne 50 jyldai úzilissiz myńdaǵan injener tárbielegen ustaz;

• Ol – Jańa ken oryndaryn ashýshy injener-geolog (Aqbastaý, Qusmuryn, taǵy da basqa ken oryndaryn ashqan);

• Ol – qazaq ádebietinde ǵylymi-kópshilik jáne fantastika janry negizinde alǵash kórkem shyǵarma jazýshy;

• Ol – «ál-Farabi» (1970) tarihi derekti romanynda uly babanyń kórkem beinesin tuńǵysh somdaǵan qalamger;

• Ol – Qazaqtyń eki uly danasy arasyndaǵy rýhani bailanysyn alǵash zerttep, halqymyzdyń 1000 jyldyq mádeni tarihyn kórsetýde renessanstyq «ál-Farabi jáne Abai» (1994) monografiiasyn jazǵan abaitanýshy;

• Ol – ál-Farabi murasyn ǵylymi-islami jáne búgingi ǵylym jetistikteri negizinde qazaqtyń ulttyq dúnietanymymen sabaqtastyrý nátijesinde farabitanýdyń jańa baǵytyn ashqan teolog-zertteýshi;

• Ol – HH ǵasyrdyń 40-shy jyldarynda-aq tehnikalyq sózdik túzip, oqýlyqtar jazý arqyly tehnikalyq ádebiette qazaq tiliniń zor múmkindigin alǵash dáleldeýshi;

• Ol – jaratylystaný ǵylymdaryn gýmanitarlyq mazmun-sipatynda ulttyq qundylyqtarmen sabaqtastyra damytýdaǵy biregei tulǵa.

1957 jyly biz stýdent kezde Mashanidyń «Jer astyna saiahat» degen fantastikalyq kitaby jaryq kórdi. Shyǵarmasy qatty áser etti. Ol kisi jaiynda surastyrdym. Sóitsem, ózimizde oqytýshylyq qyzmet isteidi eken. Qazirgi «Qazaqstan» qonaqúiiniń janynda «politehtiń» ǵimaraty da, jataqhanasy da bar bolatyn. Sonda barsam basyna taqiia kigen, kóileginiń jaǵasyn aǵytyp qoiǵan, qabyrǵasyn qasyp qoiyp bir kisi otyr. Jónimdi aityp em, ekeýmiz tez-aq til tabysyp kettik. «Ái, sen osy ál-Farabidi bilesiń be?» – dedi maǵan. «Ol kim?» – dedim. Ol kezde qazaq ál-Farabidiń kim ekenin bilmek túgili, estimegen de. Sol sátten bastap ekeýmizdiń aramyzda ustaz ben shákirttik qarym-qatynas bastaldy.

Aqańnyń shyǵarmashylyǵynyń bir ereksheligi – ol bolashaq eńbekti jazar aldynda negizgi ideiany áńgimelep beretin. Al, men sondaida: «Aǵa, siz osyny qaǵazǵa túsirip berińizshi», – dep ózimshe aqyl qosatynmyn. Sóitip men Mashanidyń jazǵandaryn mashinkaǵa bastyryp, bir danasyn ózim alyp qalatynmyn. Ol kisiniń aitqandaryna órem jetpese de, keremet ekenin túisindim. Jazǵandarynyń 25 paiyzyn ǵana túsingen shyǵarmyn. Sosyn ómiriniń sońǵy jyldarynda taspaǵa daýysyn jazyp alyp, suhbat júrgizip otyrdym.

1940 jyly Aqjan aǵamyz eń alǵashqy tehnikalyq sózdikti jasaǵan qazaq. Biraq soǵystyń kesirinen jaryqqa tap sol kezde shyqpai qaldy. Geologiia, metallýrgiia, ken isterine arnalǵan sózdigi 1946 jyly bir-aq jaryq kórdi.

1943 jyly kandidattyǵyn qorǵady. Sol aralyqta eki ken orynyn ashty. Sóitip geomehanikanyń zańdylyǵyn baiqap, jańa ǵylymnyń zerttelýine muryndyq boldy. 1946 jyly doktorlyǵyn qorǵaityn edi. Biraq qorǵai almady. Sebebi, opponenti «halyq jaýy» retinde ustalǵan bolatyn. «1960 jyldyń basynda meniń aldymda eki airyq jol jatty. Biri doktorlyq dissertatsiiany qorǵaý, ekinshisi ál-Farabi babamyzǵa izdeý salý, onyń muralaryn jinaqtaý. Eger men birinshi jol airyǵyna burylsam, oǵan kem degende 4-5 jyldy sarp eter em. Al, bul ózbek aǵaiyndarǵa ál-Farabidi ózine enshilep alýǵa jetip artylatyn merzim bolatyn. Men dissertatsiiamdy stoldyń bir jaq buryshyna syryp qoiyp, uly babamyzdyń murasyn izdeýge kirisip kettim», – degen edi Aqań ózi birde.

1940 jyly ol kisi ál-Farabi týraly estidi. Q.Sátbaev akademiiany qurar kezde ózge eldiń akademikterimen jii keńesip turypty. Arnaiy shaqyryp baiandama jasatady eken. Birde Chehoslovakiianyń ǵylym akademiiasynyń prezidenti Kolman keledi. Ol baiandamasynda: «Ǵylymnyń negizin salǵan Turannyń oishyldary. Olar át-Týsi, ál-Farabi, ál-Horezmi, ál-Berýni», – dep tizbeleidi. Álgi atalǵan esimderdiń barlyǵyn Aqjan aǵamyz bilip otyrypty. Tek ishinde ál-Farabi týraly eshteńe bilmeidi. Eshbir el bizdiń ǵalym dep menshiktemegen.

Sóitip, London, Kair, Parij, Berlin, Lissabon, Beirýt tárizdi qalalardyń eń iri kitaphanalaryna 1958 jyldan bastap hat jazyp, ál-Faribidiń muralaryn jinastyrady.

Bastapqyda arabtyń ǵalymy dep oilaidy. Sońynan arabtyń ǵalymy emes ekenine kózi jetedi. Jan-jaqqa hat jazyp ál-Farabidiń biraz eńbegin jinaidy. 1961 jyly akademiianyń habarshysynyń №5 sanynda «Ál-Farabi jáne onyń muralary» degen alǵashqy maqalasy shyǵady. Buǵan deiin Aqjannan basqa qazaq topyraǵynda ál-Farabi týraly aitqan eshkim bolǵan joq. «Bilim jáne eńbektiń» 1962 jylǵy birinshi sanyndada ál-Farabi týraly maqala jariialandy. Omyraýy ashyq, qypshaq shapannyń ishinen kise belbeý taqqan ál-Farabidiń túregep turǵan beinesi maqalaǵa qosa beriledi. Onda oń qoly ústel ústindegi adam qushaǵyna áreń siiatyndai kitapty, sol qoly kise belbeýdi ustap tur eken. Kise belbeýdi ustap turýy – qypshaq dalasynyń perzenti ekenin maqtan etkendei áser qaldyrady. Qaba saqaldy babanyń basyndaǵy bórikti de arabtyń baskiimine uqsatý múmkin emes, ol qypshaq bórki. Tek aiaǵyna ile salǵan jeńil shárkesi ǵana onyń ystyq ólkedegi ǵumyryn elestetedi. Odan keiin «Iýnnyi tehnik» jýrnalynda «Aristotel vostoka» degen kishkentai ǵana maqala jaryqqa shyqty. 1968 jyly Mashani Damaskige ál-Farabidiń qorymyna bardy. Qorymy patshalar jerlenetin mekende eken. Damaskidegi qorym jermen jeksen bolyp ketipti. Bastapqyda ál-Farabidiń ziraty ekenine kúmándanady. Jergilikti halyq: «Bul jerde patshalar men patshalar qurmettegen syily adamdar ǵana jerlenedi. Árqaisysynyń aty jazylyp, nómirlengen», – deidi. Babasynyń qaraýsyz qorymyna jergilikti halyqtyń kómegimen arnaiy belgi ornatady. Ál-Farabidiń ziratynan topyraq ákep, Otyrardyń úiindisine shashady. Mashani izdenisin toqtatpady. Áigili ǵulama Ptolomeidiń arnaiy karta jasap, Otyrardy ál-Farabidiń týǵan jeri dep kórsetip ketken bultartpas dálelin tabady. Sóitip, «ál-Farabi uly ǵalymdar qatarynda halyqaralyq tizimge kirgizilsin, onyń 1100 jyldyq mereitoiy KSRO-da, otany Qazaqstanda toilansyn», – degen qaýly qabyldanady IýNESKO tarapynan.

Birde Qonaevtyń qabyldaýyna jazylady. Qonaev bir sózge kelmesten birden qabyldaýǵa shaqyrady.

– Aqa, siz tek sálem berý úshin ǵana kelmedińiz. Sharýańyzdy aita otyryńyz, qoldan kelse, kómek jasaiyn, – deidi Dinmuhamed Ahmetuly.

– Dimash, biletimdi basqa emes, ózińe tapsyrýǵa keldim, – dep, qaltasyndaǵy partbiletin alyp, Qonaevtyń aldyna qoia salypty sonda. Aqań siiaqty azamattar ádette úi nemese kólik surap keletinine úirenip qalǵan Qonaev áýelgide ne isterin bilmei abyrjyp qalady. Biletti qolyna alyp, ary-beri aýdarystyryp qarai bastaidy. Sóitedi de:

– Aqa, munyńyz ne, sizge eshkim biletińizdi tapsyr degen joq qoi, – dep qyzyl biletti Aqańa qarai ysyra bastaidy.

– Búgin tapsyr demese, erteń tapsyr deidi báribir, – dep Aqań biletti Qonaevqa qarai ysyrady. – Jaqsy atpen muny ózińizge qaitaraiyn…

Mashanovtyń jaiyna qanyqqan birinshi hatshy jalma-jan ideologiia jónindegi hatshy S.Imashovpen telefon arqyly bailanysyp:

– Sattar, mende Farabidi qazaqqa baba etken ǵalym Aqjan Mashanov otyr. Endi ǵalymnyń mazasyn almańdar, zertteýin júrgize bersin! – depti. Sodan bastap, Mashanidyń qulaǵy tynyshtalypty.

1996 jyldyń jazynda Ǵylym akademiiasynyń 50 jyldyǵyna arnalǵan jinalys boldy. Soǵan Aqjan aǵany óz ótinishi boiynsha men ertip bardym. Tańereteń toǵyz jarymda aǵany «Ǵalymdar úiine» qoltyqtap alyp kelip, esikke taiana bergende, kúzetshi jigitter aldymyzdy kes-kestei tura qaldy.

– Aqsaqal, shaqyrýyńyzdy kórsetińiz!

Aǵa abyrjyp qaldy.

– Ainalaiyndar, shaqyrtýymdy eshkim ákep bergen joq. Biraq, men… – dei bergende:

– Shaqyrýsyz eshkim jiberilmesin degen nusqaý bar. Qonaqtarǵa jol berińiz! – dep aǵany keýdesinen iterip jibergendei boldy. «Balam, men osy akademiianyń qurýshysynyń birimin» – degen sózin kúzetshiler qulaǵyna da ilmedi. Tipti kýáligin kórsetken aǵanyń qolyn qaǵyp jiberdi. Qolynan baldaǵy túsip ketti. Taiaǵyn kóterip, qolyna ustatqanymda, aǵanyń kózinen yrshyp shyqqan jasty baiqadym. Tap sol mezette janymyzǵa sol kezdegi Senat tóraǵasy Ómirbek Baigeldi kele qalyp, Aqańdy qoltyqtap ishke alyp ketti.

Aqjannyń birinshi áielin úi-ishi tehnikýmdy bitirgen soń alyp bergen eken. Biraq Semeide júrgende áielin tórkinine aparyp tastaidy. Onda bir qyz qalady. Aǵaiyndarymen sóileskenimde, qursaqta bala ketken deidi. Odan keiin ózimen birge oqyǵan Raisa degen tatar áielmen shańyraq kóteredi. Ol kisimen 1963 jylǵa deiin otasty. Odan Arrat degen ul týǵan. Ol Oljas Súleimenovpen birge bir mektepte oqyǵan. Dinara degen qyzy bizben qatar oqydy. Sosyn Álisher degen uly bar. QazUTÝ-da professor. El aǵasy bolatyn jastan ótip barady. Biraq asa kóp jetistigi joq. Raisamen ajarasýǵa sebep boldy, ony jalpyǵa jariialap kerek emes. Odan keiingi alǵan áieli aýrýshań bolypty. Aqańnyń ózine de kútim kerek. Sol sebepti ekeýi uzaq turmapty. Tórtinshi ret ózinen qyryq jas kishi Jamal degen áielge úilenedi. Jamaldyń bir ereksheligi kúieýiniń jaǵasyn kirletpedi. Sharýashylyqty ózi alyp júrdi. Jamaldan Abdolla degen uly boldy. Eti tiri edi. Biraq, ashy da bolsa, shyndyq – ol bala nashaqor bolyp ketti. Biraz ýaqyt emdelip, jóndelgendei boldy. Aqań týraly kezdesý uiymdastyrǵanda, júgirip júrdi. Bul jaqtaǵy qisyq joldaǵy dostarynan alastatý úshin Túrkistan jaqtaǵy aǵaiyndaryna jiberdi. Sóitip júrip tatar qyzǵa úilendi. «Papam da tatar áielge úilendi ǵoi», – depti. Abdolladan kishkentai ul qaldy. Kúnderdiń kúninde «shyrmaýyqqa» shyrmalyp qalǵan Abdollanyń óli denesi óz úiinen tabyldy. Bir-eki kún jatyp qalsa kerek, tapqan kúni asyǵys-úsigis jerlendi. Aitpaqshy, Mashanidyń qyzy Máskeýde. Sonda orysqa ma, evreige me, turmysqa shyqqan. Balalary bar. Mine, bul Aqjan Mashanidyń tragediiasy.

P.S. Aqjan Mashanidyń ǵylymdaǵy eńbegin IýNESKO moiyndap, 2007 jyly 100 jyldyǵyn aitýly kúntizbege engizdi. Búginde Q.Sátbaev atyndaǵy QazUTÝ-dyń Jaratylystaný institýtyna ál-Mashani aty berilgen, ýniversitette ál-Mashani muralaryn zertteitin ortalyq jáne ǵalymnyń atynda aýditoriia bar. Odan bólek Almatyda «Almagúl» yqsham aýdanyndaǵy bir kóshege aty berilgen kórinedi…

Qurandy tápsirlep, tóte jazýmen jazǵan qoljazbasyn zaiyby Jamal: «Mashani kimge kerek deisiń?» – dedi me, saqtai almaǵan kórinedi. Muny da Shámshiden Ábdiraman aitty. «Áieli sondai bolsa, urpaǵy qandai?» – deisiń eriksiz. Ol ómirin ózinen taraǵan urpaqqa emes, ultyna arnady… Al, ulty qadirin bilip júr me?