اقجان ماشاني كٸم بولدى, قانداي عۇمىر كەشتٸ?

– قازٸر سابىر ەتە تۇر. بۇعان سۇراق قويىپ, سىناپ كٶرەيٸك. جوعارى ورىنعا شىعۋعا لايىقسىز ادام بولسا, جٶنٸن كٶرسەتەمٸز, – دەيدٸ. ەل-فارابي ولاردىڭ اراسىنداعى جاسىرىن تٸلدٸ جاقسى بٸلەتٸن ەدٸ. سول تٸلدە ول بىلاي دەيدٸ:

– دۇرىس ايتاسىز. ەرنەرسەنٸڭ سابىرمەن ارتىن كٷتۋ كەرەك.

– ەمٸر وعان تاڭدانىپ:

– سٸز بۇل تٸلدٸ قايدان بٸلەسٸز? – دەگەندە, ەل-فارابي:

– مەن جەتپٸس ەكٸ تٸل بٸلەمٸن, – دەگەن ەكەن.

سونان كەيٸن ول كٸسٸگە سول جەردە وتىرعان عالىمدار تاراپىنان كٶپ سۇراق قويىلىپتى. ەل-فارابي بارلىق سۇراققا تەرەڭ جاۋاپ بەرٸپتٸ.

ەمٸرشٸ ونى سارايدا الىپ قالىپ, ساۋىق مەجٸلٸسٸن جاسايدى. ساراي مۋزىكانتتارى نەبٸر كٷيلەر ورىندايدى. سوندا ەل-فارابي ٶزٸنٸڭ بەلٸندە باۋلاۋلى تۇرعان اسپابىن الىپ ويناعاندا, بەرٸ مەز بولادى. ەكٸنشٸ ويناعادا, ەل-فارابي وتىرعانداردى جىلاتقان, ٷشٸنشٸ ويناعاندا وتىرعاندار تەگٸس ۇيىقتاپ قالعان. سول كەزدە ەل-فارابي شىعىپ كەتكەن ەكەن. «شاقىرعان ەل-فارابي سٸزدە بولدى, كەتتٸ», – دەپ حات تاستاعان. ال, ۇيقىدان ويانعان ەمٸر ٸزدەتٸپ, تابا الماعان.

مٸنە, وسىنداي اڭىزداردى وقىرمانعا جەتكٸزٸپ, ەل-فارابيدٸڭ قازاق ەكەنٸن ەلەمگە تانىتقان ادامنىڭ اتى-جٶنٸ – اقجان ماشاني.

ابىز بولىپ, بٸر ٶزٸ بٸر ەنتسيكلوپەدييا اتانعان اقساقالدار كٶپ ەمەس. سونداي ابىزدىڭ بٸرٸ كەشە عانا ورتامىزدان وزعان جاعدا بابالىقۇلى دەسەك قاتەلەسپەيمٸز. ەتنوگرافيياعا قاتىستى كەز كەلگەن مەسەلەنٸ سول كٸسٸدەن سۇرايتىنبىز. توقساننان اسىپ بارىپ دٷنيە سالدى. ماشاني دا توقساننان اسقانشا قازاق ٷشٸن, عىلىم ٷشٸن ەڭبەك ەتكەن اقساقالداردىڭ بٸرٸ.

«اقجان ماشاني قارقارالىدان شىققان ماشان بيدٸڭ نەمەرەسٸ. ماشان تۇرسىن تٶرەنٸڭ بيٸ بولعان. ماشان مەن قۇنانباي قاجى ٷزەڭگٸلەس جٷرٸپتٸ. ماشاننان اقجاننىڭ ەكەسٸ جاقسىبەك تۋعان. جاقسىبەك قارقارالىدا ەلٸمحان ەرمەكوۆ اشقان تەحنيكۋمدى بٸتٸرگەن. جاڭاشا دا, ەسكٸشە دە حات تانىعان ادام بولعان. كەرەمەت دومبىراشىلىعى بار. ەلدە ستارشينا بوپ قىزمەت ەتكەن. جاقسىبەكتٸڭ ٸنٸسٸ نٶگەربەك تە ٶنەرگە جاقىن, اقىندىعى دا بار ادام بولىپتى. شەكەرٸم ەكەۋٸ جاقسى دوس بولعان دەسەدٸ. اقجاندى ەكەسٸ مەن اعاسى ٷيٸندە وقىتىپ, ەرٸپ تانىتقان. مٸنە, اقجان ماشاني وسىنداي تەكتٸ ورتادان شىققان», – دەيدٸ ماشانيدىڭ شەكٸرتٸ شەمشيدين ەبدٸرامان.

شەمشيدين ەبدٸرامان ماشانيدىڭ كٸم ەكەنٸن, ازاماتتىق ٸسٸن ون ەكٸ تاراپتان تارقاتىپ تانىستىردى:

• ول – حح عاسىردىڭ ورتاسىندا ەبۋ ناسىر مۇحاممەد ەل-فارابيدٸڭ وتىراردا تۋعان قىپشاق پەرزەنتٸ ەكەنٸن العاش دەلەلدەپ, ۇلى باباسىن ۇرپاعىمەن قاۋىشتىرىپ, مۇراسىن زەرتتەۋشٸ;

• ول – داماسكٸدەگٸ باب اس-ساعير زيراتىنان ەل-فارابي قابٸرٸن تاۋىپ, قۇلپىتاس ورناتۋعا مۇرىندىق بولعان ازامات;

• ول – قر ۇعا-نىڭ قۇرىلتايشىسىنىڭ بٸرٸ;

• ول – جەر عىلىمىنىڭ جاڭا سالاسى – گەومەحانيكانىڭ نەگٸزٸن سالۋشى جەنە قازاقستاندا ونىڭ مەكتەبٸن قۇرۋشى;

• ول – ق.ي.سەتباەۆ اتىنداعى

قازۇتۋ-دىڭ تۇڭعىش تٷلەگٸ, العاشقى اسپيرانتى جەنە 50 جىلداي ٷزٸلٸسسٸز مىڭداعان ينجەنەر تەربيەلەگەن ۇستاز;

• ول – جاڭا كەن ورىندارىن اشۋشى ينجەنەر-گەولوگ (اقباستاۋ, قۇسمۇرىن, تاعى دا باسقا كەن ورىندارىن اشقان);

• ول – قازاق ەدەبيەتٸندە عىلىمي-كٶپشٸلٸك جەنە فانتاستيكا جانرى نەگٸزٸندە العاش كٶركەم شىعارما جازۋشى;

• ول – «ەل-فارابي» (1970) تاريحي دەرەكتٸ رومانىندا ۇلى بابانىڭ كٶركەم بەينەسٸن تۇڭعىش سومداعان قالامگەر;

• ول – قازاقتىڭ ەكٸ ۇلى داناسى اراسىنداعى رۋحاني بايلانىسىن العاش زەرتتەپ, حالقىمىزدىڭ 1000 جىلدىق مەدەني تاريحىن كٶرسەتۋدە رەنەسسانستىق «ەل-فارابي جەنە اباي» (1994) مونوگرافيياسىن جازعان ابايتانۋشى;

• ول – ەل-فارابي مۇراسىن عىلىمي-يسلامي جەنە بٷگٸنگٸ عىلىم جەتٸستٸكتەرٸ نەگٸزٸندە قازاقتىڭ ۇلتتىق دٷنيەتانىمىمەن ساباقتاستىرۋ نەتيجەسٸندە فارابيتانۋدىڭ جاڭا باعىتىن اشقان تەولوگ-زەرتتەۋشٸ;

• ول – حح عاسىردىڭ 40-شى جىلدارىندا-اق تەحنيكالىق سٶزدٸك تٷزٸپ, وقۋلىقتار جازۋ ارقىلى تەحنيكالىق ەدەبيەتتە قازاق تٸلٸنٸڭ زور مٷمكٸندٸگٸن العاش دەلەلدەۋشٸ;

• ول – جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىن گۋمانيتارلىق مازمۇن-سيپاتىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتارمەن ساباقتاستىرا دامىتۋداعى بٸرەگەي تۇلعا.

1957 جىلى بٸز ستۋدەنت كەزدە ماشانيدىڭ «جەر استىنا ساياحات» دەگەن فانتاستيكالىق كٸتابى جارىق كٶردٸ. شىعارماسى قاتتى ەسەر ەتتٸ. ول كٸسٸ جايىندا سۇراستىردىم. سٶيتسەم, ٶزٸمٸزدە وقىتۋشىلىق قىزمەت ٸستەيدٸ ەكەن. قازٸرگٸ «قازاقستان» قوناقٷيٸنٸڭ جانىندا «پوليتەحتٸڭ» عيماراتى دا, جاتاقحاناسى دا بار بولاتىن. سوندا بارسام باسىنا تاقييا كيگەن, كٶيلەگٸنٸڭ جاعاسىن اعىتىپ قويعان, قابىرعاسىن قاسىپ قويىپ بٸر كٸسٸ وتىر. جٶنٸمدٸ ايتىپ ەم, ەكەۋمٸز تەز-اق تٸل تابىسىپ كەتتٸك. «ەي, سەن وسى ەل-فارابيدٸ بٸلەسٸڭ بە?» – دەدٸ ماعان. «ول كٸم?» – دەدٸم. ول كەزدە قازاق ەل-فارابيدٸڭ كٸم ەكەنٸن بٸلمەك تٷگٸلٸ, ەستٸمەگەن دە. سول سەتتەن باستاپ ەكەۋمٸزدٸڭ ارامىزدا ۇستاز بەن شەكٸرتتٸك قارىم-قاتىناس باستالدى.

اقاڭنىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ بٸر ەرەكشەلٸگٸ – ول بولاشاق ەڭبەكتٸ جازار الدىندا نەگٸزگٸ يدەيانى ەڭگٸمەلەپ بەرەتٸن. ال, مەن سوندايدا: «اعا, سٸز وسىنى قاعازعا تٷسٸرٸپ بەرٸڭٸزشٸ», – دەپ ٶزٸمشە اقىل قوساتىنمىن. سٶيتٸپ مەن ماشانيدىڭ جازعاندارىن ماشينكاعا باستىرىپ, بٸر داناسىن ٶزٸم الىپ قالاتىنمىن. ول كٸسٸنٸڭ ايتقاندارىنا ٶرەم جەتپەسە دە, كەرەمەت ەكەنٸن تٷيسٸندٸم. جازعاندارىنىڭ 25 پايىزىن عانا تٷسٸنگەن شىعارمىن. سوسىن ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى جىلدارىندا تاسپاعا داۋىسىن جازىپ الىپ, سۇحبات جٷرگٸزٸپ وتىردىم.

1940 جىلى اقجان اعامىز ەڭ العاشقى تەحنيكالىق سٶزدٸكتٸ جاساعان قازاق. بٸراق سوعىستىڭ كەسٸرٸنەن جارىققا تاپ سول كەزدە شىقپاي قالدى. گەولوگييا, مەتاللۋرگييا, كەن ٸستەرٸنە ارنالعان سٶزدٸگٸ 1946 جىلى بٸر-اق جارىق كٶردٸ.

1943 جىلى كانديداتتىعىن قورعادى. سول ارالىقتا ەكٸ كەن ورىنىن اشتى. سٶيتٸپ گەومەحانيكانىڭ زاڭدىلىعىن بايقاپ, جاڭا عىلىمنىڭ زەرتتەلۋٸنە مۇرىندىق بولدى. 1946 جىلى دوكتورلىعىن قورعايتىن ەدٸ. بٸراق قورعاي المادى. سەبەبٸ, وپپونەنتٸ «حالىق جاۋى» رەتٸندە ۇستالعان بولاتىن. «1960 جىلدىڭ باسىندا مەنٸڭ الدىمدا ەكٸ ايرىق جول جاتتى. بٸرٸ دوكتورلىق ديسسەرتاتسييانى قورعاۋ, ەكٸنشٸسٸ ەل-فارابي بابامىزعا ٸزدەۋ سالۋ, ونىڭ مۇرالارىن جيناقتاۋ. ەگەر مەن بٸرٸنشٸ جول ايرىعىنا بۇرىلسام, وعان كەم دەگەندە 4-5 جىلدى سارپ ەتەر ەم. ال, بۇل ٶزبەك اعايىندارعا ەل-فارابيدٸ ٶزٸنە ەنشٸلەپ الۋعا جەتٸپ ارتىلاتىن مەرزٸم بولاتىن. مەن ديسسەرتاتسييامدى ستولدىڭ بٸر جاق بۇرىشىنا سىرىپ قويىپ, ۇلى بابامىزدىڭ مۇراسىن ٸزدەۋگە كٸرٸسٸپ كەتتٸم», – دەگەن ەدٸ اقاڭ ٶزٸ بٸردە.

1940 جىلى ول كٸسٸ ەل-فارابي تۋرالى ەستيدٸ. ق.سەتباەۆ اكادەمييانى قۇرار كەزدە ٶزگە ەلدٸڭ اكادەميكتەرٸمەن جيٸ كەڭەسٸپ تۇرىپتى. ارنايى شاقىرىپ بايانداما جاساتادى ەكەن. بٸردە چەحوسلوۆاكييانىڭ عىلىم اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ كولمان كەلەدٸ. ول بايانداماسىندا: «عىلىمنىڭ نەگٸزٸن سالعان تۇراننىڭ ويشىلدارى. ولار ەت-تۋسي, ەل-فارابي, ەل-حورەزمي, ەل-بەرۋني», – دەپ تٸزبەلەيدٸ. ەلگٸ اتالعان ەسٸمدەردٸڭ بارلىعىن اقجان اعامىز بٸلٸپ وتىرىپتى. تەك ٸشٸندە ەل-فارابي تۋرالى ەشتەڭە بٸلمەيدٸ. ەشبٸر ەل بٸزدٸڭ عالىم دەپ مەنشٸكتەمەگەن.

سٶيتٸپ, لوندون, كاير, پاريج, بەرلين, ليسسابون, بەيرۋت تەرٸزدٸ قالالاردىڭ ەڭ ٸرٸ كٸتاپحانالارىنا 1958 جىلدان باستاپ حات جازىپ, ەل-فاريبيدٸڭ مۇرالارىن جيناستىرادى.

باستاپقىدا ارابتىڭ عالىمى دەپ ويلايدى. سوڭىنان ارابتىڭ عالىمى ەمەس ەكەنٸنە كٶزٸ جەتەدٸ. جان-جاققا حات جازىپ ەل-فارابيدٸڭ بٸراز ەڭبەگٸن جينايدى. 1961 جىلى اكادەمييانىڭ حابارشىسىنىڭ №5 سانىندا «ەل-فارابي جەنە ونىڭ مۇرالارى» دەگەن العاشقى ماقالاسى شىعادى. بۇعان دەيٸن اقجاننان باسقا قازاق توپىراعىندا ەل-فارابي تۋرالى ايتقان ەشكٸم بولعان جوق. «بٸلٸم جەنە ەڭبەكتٸڭ» 1962 جىلعى بٸرٸنشٸ سانىندادا ەل-فارابي تۋرالى ماقالا جارييالاندى. ومىراۋى اشىق, قىپشاق شاپاننىڭ ٸشٸنەن كٸسە بەلبەۋ تاققان ەل-فارابيدٸڭ تٷرەگەپ تۇرعان بەينەسٸ ماقالاعا قوسا بەرٸلەدٸ. وندا وڭ قولى ٷستەل ٷستٸندەگٸ ادام قۇشاعىنا ەرەڭ سيياتىنداي كٸتاپتى, سول قولى كٸسە بەلبەۋدٸ ۇستاپ تۇر ەكەن. كٸسە بەلبەۋدٸ ۇستاپ تۇرۋى – قىپشاق دالاسىنىڭ پەرزەنتٸ ەكەنٸن ماقتان ەتكەندەي ەسەر قالدىرادى. قابا ساقالدى بابانىڭ باسىنداعى بٶرٸكتٸ دە ارابتىڭ باسكيٸمٸنە ۇقساتۋ مٷمكٸن ەمەس, ول قىپشاق بٶركٸ. تەك اياعىنا ٸلە سالعان جەڭٸل شەركەسٸ عانا ونىڭ ىستىق ٶلكەدەگٸ عۇمىرىن ەلەستەتەدٸ. ودان كەيٸن «يۋننىي تەحنيك» جۋرنالىندا «اريستوتەل ۆوستوكا» دەگەن كٸشكەنتاي عانا ماقالا جارىققا شىقتى. 1968 جىلى ماشاني داماسكٸگە ەل-فارابيدٸڭ قورىمىنا باردى. قورىمى پاتشالار جەرلەنەتٸن مەكەندە ەكەن. داماسكٸدەگٸ قورىم جەرمەن جەكسەن بولىپ كەتٸپتٸ. باستاپقىدا ەل-فارابيدٸڭ زيراتى ەكەنٸنە كٷمەندانادى. جەرگٸلٸكتٸ حالىق: «بۇل جەردە پاتشالار مەن پاتشالار قۇرمەتتەگەن سىيلى ادامدار عانا جەرلەنەدٸ. ەرقايسىسىنىڭ اتى جازىلىپ, نٶمٸرلەنگەن», – دەيدٸ. باباسىنىڭ قاراۋسىز قورىمىنا جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ كٶمەگٸمەن ارنايى بەلگٸ ورناتادى. ەل-فارابيدٸڭ زيراتىنان توپىراق ەكەپ, وتىراردىڭ ٷيٸندٸسٸنە شاشادى. ماشاني ٸزدەنٸسٸن توقتاتپادى. ەيگٸلٸ عۇلاما پتولومەيدٸڭ ارنايى كارتا جاساپ, وتىراردى ەل-فارابيدٸڭ تۋعان جەرٸ دەپ كٶرسەتٸپ كەتكەن بۇلتارتپاس دەلەلٸن تابادى. سٶيتٸپ, «ەل-فارابي ۇلى عالىمدار قاتارىندا حالىقارالىق تٸزٸمگە كٸرگٸزٸلسٸن, ونىڭ 1100 جىلدىق مەرەيتويى كسرو-دا, وتانى قازاقستاندا تويلانسىن», – دەگەن قاۋلى قابىلدانادى يۋنەسكو تاراپىنان.

بٸردە قوناەۆتىڭ قابىلداۋىنا جازىلادى. قوناەۆ بٸر سٶزگە كەلمەستەن بٸردەن قابىلداۋعا شاقىرادى.

– اقا, سٸز تەك سەلەم بەرۋ ٷشٸن عانا كەلمەدٸڭٸز. شارۋاڭىزدى ايتا وتىرىڭىز, قولدان كەلسە, كٶمەك جاسايىن, – دەيدٸ دٸنمۇحامەد احمەتۇلى.

– ديماش, بيلەتٸمدٸ باسقا ەمەس, ٶزٸڭە تاپسىرۋعا كەلدٸم, – دەپ, قالتاسىنداعى پارتبيلەتٸن الىپ, قوناەۆتىڭ الدىنا قويا سالىپتى سوندا. اقاڭ سيياقتى ازاماتتار ەدەتتە ٷي نەمەسە كٶلٸك سۇراپ كەلەتٸنٸنە ٷيرەنٸپ قالعان قوناەۆ ەۋەلگٸدە نە ٸستەرٸن بٸلمەي ابىرجىپ قالادى. بيلەتتٸ قولىنا الىپ, ارى-بەرٸ اۋدارىستىرىپ قاراي باستايدى. سٶيتەدٸ دە:

– اقا, مۇنىڭىز نە, سٸزگە ەشكٸم بيلەتٸڭٸزدٸ تاپسىر دەگەن جوق قوي, – دەپ قىزىل بيلەتتٸ اقاڭا قاراي ىسىرا باستايدى.

– بٷگٸن تاپسىر دەمەسە, ەرتەڭ تاپسىر دەيدٸ بەرٸبٸر, – دەپ اقاڭ بيلەتتٸ قوناەۆقا قاراي ىسىرادى. – جاقسى اتپەن مۇنى ٶزٸڭٸزگە قايتارايىن…

ماشانوۆتىڭ جايىنا قانىققان بٸرٸنشٸ حاتشى جالما-جان يدەولوگييا جٶنٸندەگٸ حاتشى س.يماشوۆپەن تەلەفون ارقىلى بايلانىسىپ:

– ساتتار, مەندە فارابيدٸ قازاققا بابا ەتكەن عالىم اقجان ماشانوۆ وتىر. ەندٸ عالىمنىڭ مازاسىن الماڭدار, زەرتتەۋٸن جٷرگٸزە بەرسٸن! – دەپتٸ. سودان باستاپ, ماشانيدىڭ قۇلاعى تىنىشتالىپتى.

1996 جىلدىڭ جازىندا عىلىم اكادەميياسىنىڭ 50 جىلدىعىنا ارنالعان جينالىس بولدى. سوعان اقجان اعانى ٶز ٶتٸنٸشٸ بويىنشا مەن ەرتٸپ باردىم. تاڭەرەتەڭ توعىز جارىمدا اعانى «عالىمدار ٷيٸنە» قولتىقتاپ الىپ كەلٸپ, ەسٸككە تايانا بەرگەندە, كٷزەتشٸ جٸگٸتتەر الدىمىزدى كەس-كەستەي تۇرا قالدى.

– اقساقال, شاقىرۋىڭىزدى كٶرسەتٸڭٸز!

اعا ابىرجىپ قالدى.

– اينالايىندار, شاقىرتۋىمدى ەشكٸم ەكەپ بەرگەن جوق. بٸراق, مەن… – دەي بەرگەندە:

– شاقىرۋسىز ەشكٸم جٸبەرٸلمەسٸن دەگەن نۇسقاۋ بار. قوناقتارعا جول بەرٸڭٸز! – دەپ اعانى كەۋدەسٸنەن يتەرٸپ جٸبەرگەندەي بولدى. «بالام, مەن وسى اكادەمييانىڭ قۇرۋشىسىنىڭ بٸرٸمٸن» – دەگەن سٶزٸن كٷزەتشٸلەر قۇلاعىنا دا ٸلمەدٸ. تٸپتٸ كۋەلٸگٸن كٶرسەتكەن اعانىڭ قولىن قاعىپ جٸبەردٸ. قولىنان بالداعى تٷسٸپ كەتتٸ. تاياعىن كٶتەرٸپ, قولىنا ۇستاتقانىمدا, اعانىڭ كٶزٸنەن ىرشىپ شىققان جاستى بايقادىم. تاپ سول مەزەتتە جانىمىزعا سول كەزدەگٸ سەنات تٶراعاسى ٶمٸربەك بايگەلدٸ كەلە قالىپ, اقاڭدى قولتىقتاپ ٸشكە الىپ كەتتٸ.

اقجاننىڭ بٸرٸنشٸ ەيەلٸن ٷي-ٸشٸ تەحنيكۋمدى بٸتٸرگەن سوڭ الىپ بەرگەن ەكەن. بٸراق سەمەيدە جٷرگەندە ەيەلٸن تٶركٸنٸنە اپارىپ تاستايدى. وندا بٸر قىز قالادى. اعايىندارىمەن سٶيلەسكەنٸمدە, قۇرساقتا بالا كەتكەن دەيدٸ. ودان كەيٸن ٶزٸمەن بٸرگە وقىعان رايسا دەگەن تاتار ەيەلمەن شاڭىراق كٶتەرەدٸ. ول كٸسٸمەن 1963 جىلعا دەيٸن وتاستى. ودان اررات دەگەن ۇل تۋعان. ول ولجاس سٷلەيمەنوۆپەن بٸرگە بٸر مەكتەپتە وقىعان. دينارا دەگەن قىزى بٸزبەن قاتار وقىدى. سوسىن ەلٸشەر دەگەن ۇلى بار. قازۇتۋ-دا پروفەسسور. ەل اعاسى بولاتىن جاستان ٶتٸپ بارادى. بٸراق اسا كٶپ جەتٸستٸگٸ جوق. رايسامەن اجاراسۋعا سەبەپ بولدى, ونى جالپىعا جارييالاپ كەرەك ەمەس. ودان كەيٸنگٸ العان ەيەلٸ اۋرۋشاڭ بولىپتى. اقاڭنىڭ ٶزٸنە دە كٷتٸم كەرەك. سول سەبەپتٸ ەكەۋٸ ۇزاق تۇرماپتى. تٶرتٸنشٸ رەت ٶزٸنەن قىرىق جاس كٸشٸ جامال دەگەن ەيەلگە ٷيلەنەدٸ. جامالدىڭ بٸر ەرەكشەلٸگٸ كٷيەۋٸنٸڭ جاعاسىن كٸرلەتپەدٸ. شارۋاشىلىقتى ٶزٸ الىپ جٷردٸ. جامالدان ابدوللا دەگەن ۇلى بولدى. ەتٸ تٸرٸ ەدٸ. بٸراق, اششى دا بولسا, شىندىق – ول بالا ناشاقور بولىپ كەتتٸ. بٸراز ۋاقىت ەمدەلٸپ, جٶندەلگەندەي بولدى. اقاڭ تۋرالى كەزدەسۋ ۇيىمداستىرعاندا, جٷگٸرٸپ جٷردٸ. بۇل جاقتاعى قيسىق جولداعى دوستارىنان الاستاتۋ ٷشٸن تٷركٸستان جاقتاعى اعايىندارىنا جٸبەردٸ. سٶيتٸپ جٷرٸپ تاتار قىزعا ٷيلەندٸ. «پاپام دا تاتار ەيەلگە ٷيلەندٸ عوي», – دەپتٸ. ابدوللادان كٸشكەنتاي ۇل قالدى. كٷندەردٸڭ كٷنٸندە «شىرماۋىققا» شىرمالىپ قالعان ابدوللانىڭ ٶلٸ دەنەسٸ ٶز ٷيٸنەن تابىلدى. بٸر-ەكٸ كٷن جاتىپ قالسا كەرەك, تاپقان كٷنٸ اسىعىس-ٷسٸگٸس جەرلەندٸ. ايتپاقشى, ماشانيدىڭ قىزى مەسكەۋدە. سوندا ورىسقا ما, ەۆرەيگە مە, تۇرمىسقا شىققان. بالالارى بار. مٸنە, بۇل اقجان ماشانيدىڭ تراگەديياسى.

P.S. اقجان ماشانيدىڭ عىلىمداعى ەڭبەگٸن يۋنەسكو مويىنداپ, 2007 جىلى 100 جىلدىعىن ايتۋلى كٷنتٸزبەگە ەنگٸزدٸ. بٷگٸندە ق.سەتباەۆ اتىنداعى قازۇتۋ-دىڭ جاراتىلىستانۋ ينستيتۋتىنا ەل-ماشاني اتى بەرٸلگەن, ۋنيۆەرسيتەتتە ەل-ماشاني مۇرالارىن زەرتتەيتٸن ورتالىق جەنە عالىمنىڭ اتىندا اۋديتورييا بار. ودان بٶلەك الماتىدا «الماگٷل» ىقشام اۋدانىنداعى بٸر كٶشەگە اتى بەرٸلگەن كٶرٸنەدٸ…

قۇراندى تەپسٸرلەپ, تٶتە جازۋمەن جازعان قولجازباسىن زايىبى جامال: «ماشاني كٸمگە كەرەك دەيسٸڭ?» – دەدٸ مە, ساقتاي الماعان كٶرٸنەدٸ. مۇنى دا شەمشيدەن ەبدٸرامان ايتتى. «ەيەلٸ سونداي بولسا, ۇرپاعى قانداي?» – دەيسٸڭ ەرٸكسٸز. ول ٶمٸرٸن ٶزٸنەن تاراعان ۇرپاققا ەمەس, ۇلتىنا ارنادى… ال, ۇلتى قادٸرٸن بٸلٸپ جٷر مە?