«Men óleńdi ózim úshin jazam, al aqsha úshin basamyn» degen eken kezinde orystyń uly aqyny A.S.Pýshkin. Óleń – júrek syry, sezim qundaǵy. Jas aqyndar týraly pikir bildirý úshin de, eń bolmaǵanda birli-ekili jastyń shyǵarmashylyǵynan habardar bolýyń kerek. Durysy, dattaý úshin de, maqtaý úshin «nysana» týraly jaqsyraq bilgen abzal. Áitpese, bir jaqty oi ádiletti bolmaitynyn siz ben biz jaqsy bilemiz.
Kezinde «Kúmis kitap» ataýymen kitabyn jaryqqa shyǵaryp, jastardy kitap oqýǵa shaqyrýǵa tyrysqan Baqytjan Buqarbaidyń sońǵy jazǵan postyna kózim tústi. Taqyryp «Jas aqyndar pitstsa jetkizýshidei bolýy kerek» degen. Jalpy bul azamattyń taqyrypqa kelgende sheber ekeni kórinip-aq tur. Biraq jazǵan dúniesine kóńilim tolmady.
«Oqyrmandarmen kezdesý barysynda jii estitin suraqtarymnyń biri: «Qazirgi zamandas aqyndardan kimdi oqisyz?» Basynda bir túrli yńǵaisyzdanyp qysylýshy edim, biraq keiinirek «eshkimdi» dep jaýap beretin boldym. Ashy bolsa da, shyndyq. Men bul úshin uialmaimyn.»
«Eshkimdi» dep kesip aitý úshin de senim kerek. Bul degenińiz – qazir jazyp júrgen belgili jas aqyndardy joqqa shyǵarý. Ómirsheń qazaq ádebietiniń altyn jibi úzilgen emes, úzilmeidi de. Jalǵastyrýshy býyn bar, jáne olar osal emes. Qajet deseńiz, sanamalap berýge de ázirmiz.
Avtor bylai deidi: «Sonda táýelsiz jyldary qalyptasqan, táýelsizdigimizben qatarlas óleń sheberleriniń sózderi men oilaýy sovet kezinde pisken aqyndardan asa almai jatqanyn ańǵardym».
Ádebiettiń ár kezeńde aýysyp kelip jatqan aǵymy men baǵyty bar. Álem ádebietin arbaǵan modernizm, postmodernizm elesi bizdiń ádebietti de ainalyp ótken joq.
Biraq qazirgi jas aqyndar sovet kezinde pisken aqyndardan asa almai júr degeni – úlken qatelik. Sovet kezindegi aqyndar búgingi jastyń temirqazyǵy ekeni anyq. Jumeken, Muqaǵali, Qadyr, arysy Maǵjan, Qasymdar jazyp ketken jyrlardy qalai joqqa shyǵarasyń. Solardy oqyp, sýsyndap ósken qazirgi jas aqyndar da qal-qadirinshe eńbek etip júr. Biraq bul solardyń jazǵan dúniesin qaitalaý nemese Maǵjan bolyp ketý degen túsinik emes. Ótken men búgindi astastyryp, jańa leppen ózindik jolyn tapqan jastar jeterlik.
Odan keiin avtor jas aqyndardyń kitap shyǵarý máselesine toqtalyp ótken. Bir jiynda bolǵan aqyndardyń aiǵaiyn jalpylama túrde jetkizip berip otyr. Kez kelgen adam pikir bildirýge quqyly. Ol onyń otyz tisinen shyqqan sóz. Biraq jalpyǵa usynys jasaý úshin jalpyny jalqyǵa aýystyrý kerek. Sebebi árbir aqyn ózinshe tulǵa. Etene tanysý kerek, olar jaily barlaý jasaý kerek.
«Bizde aqyn kóp. Óleń jazbaityn qazaqty kezdestirmegen shyǵarmyn áli. Nege aqyndarymyzdyń jas býyny bir-birimen básekelestikke túspeidi? Nege shyǵarmalary básekelestikten top jaryp, oqyrmanǵa jol tartpaidy?» deidi bir jerinde.
Jas býyn arasynda básekelestik joq dep kim aitty? Qazaq dalasynyń tórtburyshynan aǵylyp kelgen aqyndar Almatyda básekege túsedi. Almaty – aqyndardyń qalasy. Osy jerde olar jetilip, básekege túsip poeziianyń belgili bir dárejesine jetedi.
«Men tutynýshylyq zamanda ómir súrip jatqan adammyn. Qalasam da, qalamasam da, tutynýshylyq bolmys meniń sanamdy bileidi, basqa amalym joq. Qarapaiym tilmen aitsam, pitstsa jegim kelse, kepteliste turyp, itim shyǵyp, ony qai jerde satyp alsam bolady dep júgirmeimin. Internetke kiremin de, ónimin úiime jiyrma minýtta jetkizip berýge daiyn bes-alty kásipkerdiń usynysyn op-ońai taýyp alamyn. Soǵan jaman úirene bastaimyn, solai sanam qalyptasady. Óleń de – taýar.»
Óleń – taýar emes. Rýhaniiat materialdyq túsinikke ótken kúni mádeniet ataýly óledi. Qazir bári tutynýshy. Aqyn da adam. Pitstsany ol da jeidi. Biraq óleń – pitstsa emes. Aiyrmasy jer men kóktei.
Aqyn bir óleńdi toǵyz kún, toǵyz ai tolǵatyp jazady. Onyń qandai qiyndyqty, sezimdi bastan keshetinin eshkim bilmeidi. Ol ózimen-ózi kúresip qazaq poeziiasy úshin emes, aldymen ózi úshin jumys jasaidy.
Avtory ary qarai oiyn bylai jalǵastyrady: «Sheneýniktiń qoldap, kitabyńdy shyǵaryp bergeni shyǵarmańa artyqshylyq qospaidy, poeziiańa bereke bermeidi. Sen surap bardyń, qaita betiń qalyń eken, al bir uialshaq aqyn ondaiǵa bara almaidy. Sonda onyń poeziiasy oqýǵa laiyqsyz degen sóz be? Laiyqty sanasań – dálelde. Shyǵarmashylyǵyń ómir súrsin deseń - óziń júgir. Qazir tapsyrys bergen kitabyńdy tez jetkizip beretin birneshe onlain-qyzmet bar. Sen solarmen kelistiń be? Basqasyn aitpaǵanda, jinaǵyńa sol jerde tapsyrys berýge bola ma? Áli júrsiń be? Onda oilan. Poeziiań oqyrman túgil ózińe kerek emes siiaqty ǵoi».
Qazirgi aqyndar zamanynan qalyp qoidy deý kúpirlik sekildi. Búgingi jas aqyndar da siz jasap otyrǵan aqparat zamanynda ómir súredi. Olar búgingi zamannyń barlyq múmkindikterin paidalanyp júr. Kitaptary zamanaýi formatta jaryq kórip jatyr. Bir emes birneshe beine-poeziiasy bar. Aýdio nusqalary, saittarda jinaqtary da tirkelgen. «Meniń óleńimdi oqyshy, aǵaiyn» dep jalynǵan aqyn kórgen joqpyn. Oqyrman óz qajetin taba alady.
Sóz sońynda Maqpal Jumabaidy tanitynyn jáne sonyń ǵana poeziiasyn laiyq dep tanitynyn aitypty. Árine, ol da jaqsy aqyn. Biraq bir aqyndy tanyp, basqasyn tanymaǵany úshin, shyǵarmalaryn oqymaǵany úshin aqyn kináli emes. Keshirińiz, otyzdy ortalaǵan Maqpaldardan keiin de taǵy bir býyn kelip úlgerdi.
Qoryta aitqanda, jastar poeziiasynyń óz oqyrmany qalyptasyp keledi. Súzgi qalyptasyp, naǵyz óleńge degen suranys artyp jatyr. Uiqasy bardyń bári óleń emes. Óleń de ózgeredi, túrlenedi, aǵymǵa qarai jańasha stil qalyptastyrady. Bul stilder jas aqyndardyń arasynda qalyptasyp úlgergen jáne sonyń jolynda eńbek pen talap ushtasyp jatyr. Bul postqa úńiler bolsaq, aqyn óleń jaza ma, álde jarnamamen ainalysa ma? Aqyn «óndirýshi», «týdyrýshy» ma, álde, saýdager, deldal ma?
Qazir ádebietpen aqsha tabý óte qiyn. Muny bári biledi. Biraq sonda da qalamnan alystamaǵan jastar barshylyq. Olar jan qalaýyn, kóńil tolǵanysyn jazǵysy keledi. Ádebiet te óz jolyn qaldyrǵysy keledi.
Abaidyń «Óleń sózdiń – patshasy, sóz sarasy» degen óleńi bar. Endeshe patshaǵa pitstsa jetkizýshiniń deńgeiine túsýdiń ne keregi bar. Árkimniń ózi isi bar. Biraq árkim ainalysyp jatqan istiń salmaǵy ártúrli.
Marǵulan Aqannyń feisbýktaǵy jazbasynan
