Durys isteidi. Sebebi, búginde din ábden saiasilanǵan. Neshe túrli aǵymdar men qozǵalystarǵa toly. Qaisysy – aq, qaisysy – qara ekenin ajyratyp bolmaisyń. Óziń adasqanyńmen turmai, jurtty shatastyrasyń.
Qazir áleýmettik jelige kire qalsań, din taqyrybyn qozǵamaityn adam kemde-kem. Qasarysqan qaýym. Bári – shetinen bilgish. Tek óz jolyn, óz ustanymyn durys sanaidy. Oqyǵan ziialylar qyryq pyshaq. Bireýi – ýaqapshy, bireýi – gúlenshi, endi bireýi – zikirshi. Elimizdegi islamdyq dini aǵymdardyń arasyndaǵy belsendiligi jóninde jáne erýshileriniń sany jaǵynan basymdylyqqa ie bolyp otyrǵan osy atalǵan úshtik shyǵar. Qaisysy basym túsedi, belgisiz. Ýaqapshylar, iaǵni «salafitteriń» óz ishinde neshe túrli aǵymǵa bólinedi. Madhalitter, habashitter degendei. Onyń qaisysy radikaldy, qaisysy «jumsaq», al aiyryp kór. Sýfister de solai: zikirshi, tákpirshi, tarihatshy, Ismatýlla men Qurbanáliniń múridteri degendei. Táńirshilder de dáýirlep tur. Gúlenshi, nurshy, súleimenshi deisiń be, túrikshilder de qaq jarylǵan. Bári osal emes. Nátijesinde dindi jekkórinishti ettik. Din dushpandaryna keregi de – osy.
Biletinder HHI ǵasyrdy «Jamaǵat ǵasyry» deidi. Iaǵni, belgili bir iri-iri dini uiymdar men qozǵalystardyń dáýiri degen sóz. Ol uiymdar men qozǵalystardyń ainalymynda milliondaǵan, milliardtaǵan qarjylary bar. Ózderiniń telearnasy, gazet-jýrnaldary, ýniversitetteri, basqa da bilim oshaqtary, qaiyrymdylyq qorlary bar. Olardyń bárin qarjylandyryp otyrý úshin gipermarket sekildi iri saýda jelileri, óndiris oshaqtary, úlkendi-kishili zaýyt, fabrikalary taǵy bar. Túrli treningter ótkizedi, aǵylshyn kýrstaryn uiymdastyrady, balalar lagerin ashady. Jamaǵat jinaý úshin bári tegin. Bastapqyda. Tegin bolǵan batpan quiryq ary qarai ózińdi sora bastaidy. Ondai uiymdar óz elimen shektelmei, ózge de memleketterge uia salǵan. Onyń mysalyn búginde Batystan da, Shyǵystan da tabýǵa bolady. Ol uiymdardyń kóbisinde din tek betperde ǵana bolýy múmkin, astarynda naǵyz saiasat nemese naǵyz biznes buǵyp jatýy da kádik. «Jalǵyzdyń úni, jaiaýdyń shańy shyqpas» degendei, ne desek te, bul ǵasyr – dini kózqarasyna bailanysty belgili bir toptardyń ózara baýyrlasý, jamaǵatqa uiysý ǵasyry. Muny ashyq moiyndaý jáne onymen sanasý kerek. Ondai uiymdarmen kúresý memlekettik mashinaǵa da ońai emes. Óitkeni memlekettik mashinany júrgizetin mańyzdy tetikterde álgi jamaǵattardyń keminde bir-birden ókili otyrǵany anyq. Qai-qaisynyń da maqsaty – túptiń túbinde mashinanyń róline ie bolý emes pe?!
Qazaqstandaǵy qazirgi dini ahýal, kórdińiz be, kúrdeli ári san-salaly. Elimizde resmi túrde tirkelgen 3679 dini birlestiktiń ishinde súnnitten bólek, shiitiń de, ahmadiiań da, býddisiń de, indýisiń de, krishnaitiń de, bahaiyń da, baptisiń de, saentologiiań da, iýdeiiń de, evangeliiń de, atynan jańylatyn basqa da túrli aǵymdar men baýyrlastyqtar jetip artylady. Bul tirkelgen dini birlestikterdiń bári zań aldynda teń jáne quqyqtary men mindetteri boiynsha memleket tarapynan birdei jáne qolaily jaǵdai jasalǵan.
Álemde 2639 hristiandyq sekta baryn sanapty bireý. Islamdaǵy sektalar da odan qalyspaidy. Mádimin nemese Isa Másihpin deitin jalǵan paiǵambarlar bylai qalyp, ózin Qudaimyn degender qaptap keledi. Oǵan senetinder de az emes. Alpaýyt AQSh tek qana islamdy búldirý úshin jylyna 50 milliardqa jýyq qarjy bóletinin eskersek, jiptiń bir ushy qaida jatqanyn shamalai berińiz. Qazaqstandyq burynǵy saentolog budan eki jyl burynǵy óziniń beinesuhbatynda elimizdegi saentologtardyń osy uiymǵa bergen sadaqalary 100 myń dollardan 3 million dollarǵa deiin jetetinin málimdegeni bar. Bul aqshalar qoǵamnyń muqtajyna, ózge memleketterdegi kedeiler men jetim-jesirlerge beriledi dep sendiredi, árine.
Dini ekstremizm áleýmettik nysandardy jáne qundylyqtardy tikelei qiratýmen jáne óziniń ideologiialyq baǵdarlamasyn júzege asyrýdyń negizgi túri bolyp tabylatyn adam óltirý jáne terrormen ǵana qaýipti emes. Jeke tulǵanyń dúnietanymyn burmalaityn jáne eleýli psihikalyq aýytqýlarǵa jeteleitin ekstremizm ideologiiasynyń ózi asa qaýipti. Adamdardyń kóptegen toptaryn qamtyp, olardyń psihikasyna jáne sanasyna yqpal etip, maqsatty túrde tulǵanyń sanasyn túbegeili túrde ózgertý arqyly qoǵamǵa qaýipti toptar daiyndap jatpasyna kim kepil? Jalǵan dini aǵymdardyń ideologtary óz tájiribelerinde qorqytý, úreilendirý jáne bopsalaýdy qoldanýǵa tyrysatyny eshkimge tańsyq emes. Keibir dini uiymdardyń seksýaldy jaqyndyq pen kýlt ishindegi intimdik qatynasty baqylaýda ustaityny, mysaly, basshy kimniń kimge úilenýi kerek jáne seksýaldy qatynasqa qashan túsý kerek dep qatań ómir saltyn ustanýǵa májbúrleitini jalǵannyń jaryǵyna shyǵýda. Kóptegen uiymdarda barlyq qyzmetkerler kýlttik maqsattarǵa den qoiý úshin ashylǵan jataqhanalar (monastyr, medrese, ashram t.b.) bar. Jańadan qosylǵandardy osyndai úilerde turǵyzý maqsatynda budan da joǵary mártebeni ýáde etip, qysym da kórsetiledi. Sonymen qatar adam tartýdyń belsendi baǵdarlamalary nemese kýlttik basqa da qyzmetteri adamnyń júikesin juqartyp, oǵan kýlttiń zańdaryna kúmán keltirýge ýaqyt ta, energiia da qaldyrmaidy. Ol úshin olar transqa túsiretin (meditatsiia, duǵa, monotondy óleń aitý, ózin-ózi gipnozdaý) sekildi ádisterdi kóptep qoldanyp, músheleriniń oilaý protsesin, sezimderin tejeidi. Intellektýaldy jáne kritikalyq qabiletterin álsiretedi nemese múldem joiyp jiberedi.
Elimizdegi islamdyq aǵymdardyń ózi sala-salaǵa bólingenin tam-tumdap aittyq. Máselen, Qazaqstanǵa Ahmadiia aǵymy Pákistannan keldi. Kezinde bir ataqty jazýshy aǵamyz osy aǵymnyń eldegi týyn kóterip júrdi. Ortalyǵy – Londonda. Pákistannyń ózinde ahmadiialyqtarǵa ózderin musylman dep ataýǵa tyiym salynǵan. Ózderiniń tobynyń ataýyn olar Muhammed paiǵambardyń ekinshi esimi – Ahmadpen bailanystyrady.
Islamnan alystap ketken qozǵalystardyń qatarynda 1985 jyly qurylǵan quranitter bar. Onyń negizin qalaýshy – Mysyrdaǵy ál-Azhar ýniversitetinen súnnettiń talaptaryn oryndaýdan, islamnyń negizgi printsipterinen bas tartqandyqtan muǵalimdik joldan qýylǵan Ahmad Mansýr. 2002 jyly Mansýr AQSh-qa kóship ketedi. Sol jerde Soltústik Virdjiniiada óziniń ideialaryn taratý maqsatynda Halyqaralyq Quran ortalyǵyn ashady. 2009 jyly ál-Azhar ýniversitetiniń bedeldileri Mansýr men onyń segiz erýshisin ólim jazasyna kesti. Qazaqstan musylmandary dini basqarmasy quranitterdiń ilimin jalǵan dep pátýa shyǵardy.
Sottyń sheshimine sáikes, Qazaqstan Respýblikasynyń aýmaǵynda tyiym salynǵan terroristik jáne ekstremistik uiymdardy bile otyraiyq: ál-Kaida, Shyǵys Túrkistandaǵy islamdyq qozǵalys, Ózbekstandaǵy islamdyq qozǵalys, Kúrd Halyq Kongresi (Kongra-Gel), Asbat ál-Ansar, Musylman baýyrlar, Taliban qozǵalysy, Boz gýrd, Ortalyq Aziiadaǵy Jamaat modjahedter, Lashkar-e-Taiba, Áleýmettik reformalar Qoǵamy, Hizb-ýt-Tahrir uiymy, AÝM Sinrikio (japondyq dini sekta), Shyǵys Túrkistan azat etý uiymy, Túrkistan islam partiiasy, Halifat áskerleri, Senim. Bilim. Ómir, Tabliǵi jamaǵat, At-takfir ýál-hijra, DAISh, an-Nýsra jatady. Sondai-aq Qazaqstan Respýblikasynyń aýmaǵynda okkýlttik-mistikalyq uiymdar: Allia-Aiat Farhat Abdýllaevtyń adamdardy emdeý ortalyǵy men adamdarǵa olardyń boiynda áýlielik, emshilik qasietteriniń bar ekenin ári olarǵa aýrý adamdardy emdei alasyńdar dep sendirip, «Shyraq jaǵý» «Aqtyq jaǵý», «Bata shyǵarý» seanstaryn júzege asyrǵan, «Aqqý», «Suńqar» taǵy basqa ataq bergen «Ata joly» qozǵalysyna tyiym salynǵan.
...Aittyq ne, aitpadyq ne, bizdiń qoǵamda din salasynda áli kúnge ashyqtyq jetispeidi. Ashyq moiyndaý men sanasý bolǵan jerde adasý da az bolmai ma.
Tóreǵali Táshenov
