دۇرىس ٸستەيدٸ. سەبەبٸ, بٷگٸندە دٸن ەبدەن ساياسيلانعان. نەشە تٷرلٸ اعىمدار مەن قوزعالىستارعا تولى. قايسىسى – اق, قايسىسى – قارا ەكەنٸن اجىراتىپ بولمايسىڭ. ٶزٸڭ اداسقانىڭمەن تۇرماي, جۇرتتى شاتاستىراسىڭ.
قازٸر ەلەۋمەتتٸك جەلٸگە كٸرە قالساڭ, دٸن تاقىرىبىن قوزعامايتىن ادام كەمدە-كەم. قاسارىسقان قاۋىم. بەرٸ – شەتٸنەن بٸلگٸش. تەك ٶز جولىن, ٶز ۇستانىمىن دۇرىس سانايدى. وقىعان زييالىلار قىرىق پىشاق. بٸرەۋٸ – ۋاقاپشى, بٸرەۋٸ – گٷلەنشٸ, ەندٸ بٸرەۋٸ – زٸكٸرشٸ. ەلٸمٸزدەگٸ يسلامدىق دٸني اعىمداردىڭ اراسىنداعى بەلسەندٸلٸگٸ جٶنٸندە جەنە ەرۋشٸلەرٸنٸڭ سانى جاعىنان باسىمدىلىققا يە بولىپ وتىرعان وسى اتالعان ٷشتٸك شىعار. قايسىسى باسىم تٷسەدٸ, بەلگٸسٸز. ۋاقاپشىلار, ياعني «سالافيتتەرٸڭ» ٶز ٸشٸندە نەشە تٷرلٸ اعىمعا بٶلٸنەدٸ. مادحاليتتەر, حاباشيتتەر دەگەندەي. ونىڭ قايسىسى راديكالدى, قايسىسى «جۇمساق», ال ايىرىپ كٶر. سۋفيستەر دە سولاي: زٸكٸرشٸ, تەكپٸرشٸ, تاريحاتشى, يسماتۋللا مەن قۇربانەلٸنٸڭ مٷريدتەرٸ دەگەندەي. تەڭٸرشٸلدەر دە دەۋٸرلەپ تۇر. گٷلەنشٸ, نۇرشى, سٷلەيمەنشٸ دەيسٸڭ بە, تٷرٸكشٸلدەر دە قاق جارىلعان. بەرٸ وسال ەمەس. نەتيجەسٸندە دٸندٸ جەككٶرٸنٸشتٸ ەتتٸك. دٸن دۇشپاندارىنا كەرەگٸ دە – وسى.
بٸلەتٸندەر ححI عاسىردى «جاماعات عاسىرى» دەيدٸ. ياعني, بەلگٸلٸ بٸر ٸرٸ-ٸرٸ دٸني ۇيىمدار مەن قوزعالىستاردىڭ دەۋٸرٸ دەگەن سٶز. ول ۇيىمدار مەن قوزعالىستاردىڭ اينالىمىندا ميلليونداعان, ميللياردتاعان قارجىلارى بار. ٶزدەرٸنٸڭ تەلەارناسى, گازەت-جۋرنالدارى, ۋنيۆەرسيتەتتەرٸ, باسقا دا بٸلٸم وشاقتارى, قايىرىمدىلىق قورلارى بار. ولاردىڭ بەرٸن قارجىلاندىرىپ وتىرۋ ٷشٸن گيپەرماركەت سەكٸلدٸ ٸرٸ ساۋدا جەلٸلەرٸ, ٶندٸرٸس وشاقتارى, ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ زاۋىت, فابريكالارى تاعى بار. تٷرلٸ ترەنينگتەر ٶتكٸزەدٸ, اعىلشىن كۋرستارىن ۇيىمداستىرادى, بالالار لاگەرٸن اشادى. جاماعات جيناۋ ٷشٸن بەرٸ تەگٸن. باستاپقىدا. تەگٸن بولعان باتپان قۇيرىق ارى قاراي ٶزٸڭدٸ سورا باستايدى. ونداي ۇيىمدار ٶز ەلٸمەن شەكتەلمەي, ٶزگە دە مەملەكەتتەرگە ۇيا سالعان. ونىڭ مىسالىن بٷگٸندە باتىستان دا, شىعىستان دا تابۋعا بولادى. ول ۇيىمداردىڭ كٶبٸسٸندە دٸن تەك بەتپەردە عانا بولۋى مٷمكٸن, استارىندا ناعىز ساياسات نەمەسە ناعىز بيزنەس بۇعىپ جاتۋى دا كەدٸك. «جالعىزدىڭ ٷنٸ, جاياۋدىڭ شاڭى شىقپاس» دەگەندەي, نە دەسەك تە, بۇل عاسىر – دٸني كٶزقاراسىنا بايلانىستى بەلگٸلٸ بٸر توپتاردىڭ ٶزارا باۋىرلاسۋ, جاماعاتقا ۇيىسۋ عاسىرى. مۇنى اشىق مويىنداۋ جەنە ونىمەن ساناسۋ كەرەك. ونداي ۇيىمدارمەن كٷرەسۋ مەملەكەتتٸك ماشيناعا دا وڭاي ەمەس. ٶيتكەنٸ مەملەكەتتٸك ماشينانى جٷرگٸزەتٸن ماڭىزدى تەتٸكتەردە ەلگٸ جاماعاتتاردىڭ كەمٸندە بٸر-بٸردەن ٶكٸلٸ وتىرعانى انىق. قاي-قايسىنىڭ دا ماقساتى – تٷپتٸڭ تٷبٸندە ماشينانىڭ رٶلٸنە يە بولۋ ەمەس پە?!
قازاقستانداعى قازٸرگٸ دٸني احۋال, كٶردٸڭٸز بە, كٷردەلٸ ەرٸ سان-سالالى. ەلٸمٸزدە رەسمي تٷردە تٸركەلگەن 3679 دٸني بٸرلەستٸكتٸڭ ٸشٸندە سٷننيتتەن بٶلەك, شييتٸڭ دە, احماديياڭ دا, بۋدديسٸڭ دە, يندۋيسٸڭ دە, كريشنايتٸڭ دە, باحايىڭ دا, باپتيسٸڭ دە, ساەنتولوگيياڭ دا, يۋدەيٸڭ دە, ەۆانگەليٸڭ دە, اتىنان جاڭىلاتىن باسقا دا تٷرلٸ اعىمدار مەن باۋىرلاستىقتار جەتٸپ ارتىلادى. بۇل تٸركەلگەن دٸني بٸرلەستٸكتەردٸڭ بەرٸ زاڭ الدىندا تەڭ جەنە قۇقىقتارى مەن مٸندەتتەرٸ بويىنشا مەملەكەت تاراپىنان بٸردەي جەنە قولايلى جاعداي جاسالعان.
ەلەمدە 2639 حريستياندىق سەكتا بارىن ساناپتى بٸرەۋ. يسلامداعى سەكتالار دا ودان قالىسپايدى. مەدٸمٸن نەمەسە يسا مەسٸحپٸن دەيتٸن جالعان پايعامبارلار بىلاي قالىپ, ٶزٸن قۇدايمىن دەگەندەر قاپتاپ كەلەدٸ. وعان سەنەتٸندەر دە از ەمەس. الپاۋىت اقش تەك قانا يسلامدى بٷلدٸرۋ ٷشٸن جىلىنا 50 ميللياردقا جۋىق قارجى بٶلەتٸنٸن ەسكەرسەك, جٸپتٸڭ بٸر ۇشى قايدا جاتقانىن شامالاي بەرٸڭٸز. قازاقستاندىق بۇرىنعى ساەنتولوگ بۇدان ەكٸ جىل بۇرىنعى ٶزٸنٸڭ بەينەسۇحباتىندا ەلٸمٸزدەگٸ ساەنتولوگتاردىڭ وسى ۇيىمعا بەرگەن ساداقالارى 100 مىڭ دوللاردان 3 ميلليون دوللارعا دەيٸن جەتەتٸنٸن مەلٸمدەگەنٸ بار. بۇل اقشالار قوعامنىڭ مۇقتاجىنا, ٶزگە مەملەكەتتەردەگٸ كەدەيلەر مەن جەتٸم-جەسٸرلەرگە بەرٸلەدٸ دەپ سەندٸرەدٸ, ەرينە.
دٸني ەكسترەميزم ەلەۋمەتتٸك نىسانداردى جەنە قۇندىلىقتاردى تٸكەلەي قيراتۋمەن جەنە ٶزٸنٸڭ يدەولوگييالىق باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرۋدىڭ نەگٸزگٸ تٷرٸ بولىپ تابىلاتىن ادام ٶلتٸرۋ جەنە تەررورمەن عانا قاۋٸپتٸ ەمەس. جەكە تۇلعانىڭ دٷنيەتانىمىن بۇرمالايتىن جەنە ەلەۋلٸ پسيحيكالىق اۋىتقۋلارعا جەتەلەيتٸن ەكسترەميزم يدەولوگيياسىنىڭ ٶزٸ اسا قاۋٸپتٸ. ادامداردىڭ كٶپتەگەن توپتارىن قامتىپ, ولاردىڭ پسيحيكاسىنا جەنە ساناسىنا ىقپال ەتٸپ, ماقساتتى تٷردە تۇلعانىڭ ساناسىن تٷبەگەيلٸ تٷردە ٶزگەرتۋ ارقىلى قوعامعا قاۋٸپتٸ توپتار دايىنداپ جاتپاسىنا كٸم كەپٸل? جالعان دٸني اعىمداردىڭ يدەولوگتارى ٶز تەجٸريبەلەرٸندە قورقىتۋ, ٷرەيلەندٸرۋ جەنە بوپسالاۋدى قولدانۋعا تىرىساتىنى ەشكٸمگە تاڭسىق ەمەس. كەيبٸر دٸني ۇيىمداردىڭ سەكسۋالدى جاقىندىق پەن كۋلت ٸشٸندەگٸ ينتيمدٸك قاتىناستى باقىلاۋدا ۇستايتىنى, مىسالى, باسشى كٸمنٸڭ كٸمگە ٷيلەنۋٸ كەرەك جەنە سەكسۋالدى قاتىناسقا قاشان تٷسۋ كەرەك دەپ قاتاڭ ٶمٸر سالتىن ۇستانۋعا مەجبٷرلەيتٸنٸ جالعاننىڭ جارىعىنا شىعۋدا. كٶپتەگەن ۇيىمداردا بارلىق قىزمەتكەرلەر كۋلتتٸك ماقساتتارعا دەن قويۋ ٷشٸن اشىلعان جاتاقحانالار (موناستىر, مەدرەسە, اشرام ت.ب.) بار. جاڭادان قوسىلعانداردى وسىنداي ٷيلەردە تۇرعىزۋ ماقساتىندا بۇدان دا جوعارى مەرتەبەنٸ ۋەدە ەتٸپ, قىسىم دا كٶرسەتٸلەدٸ. سونىمەن قاتار ادام تارتۋدىڭ بەلسەندٸ باعدارلامالارى نەمەسە كۋلتتٸك باسقا دا قىزمەتتەرٸ ادامنىڭ جٷيكەسٸن جۇقارتىپ, وعان كۋلتتٸڭ زاڭدارىنا كٷمەن كەلتٸرۋگە ۋاقىت تا, ەنەرگييا دا قالدىرمايدى. ول ٷشٸن ولار ترانسقا تٷسٸرەتٸن (مەديتاتسييا, دۇعا, مونوتوندى ٶلەڭ ايتۋ, ٶزٸن-ٶزٸ گيپنوزداۋ) سەكٸلدٸ ەدٸستەردٸ كٶپتەپ قولدانىپ, مٷشەلەرٸنٸڭ ويلاۋ پروتسەسٸن, سەزٸمدەرٸن تەجەيدٸ. ينتەللەكتۋالدى جەنە كريتيكالىق قابٸلەتتەرٸن ەلسٸرەتەدٸ نەمەسە مٷلدەم جويىپ جٸبەرەدٸ.
ەلٸمٸزدەگٸ يسلامدىق اعىمداردىڭ ٶزٸ سالا-سالاعا بٶلٸنگەنٸن تام-تۇمداپ ايتتىق. مەسەلەن, قازاقستانعا احمادييا اعىمى پەكٸستاننان كەلدٸ. كەزٸندە بٸر اتاقتى جازۋشى اعامىز وسى اعىمنىڭ ەلدەگٸ تۋىن كٶتەرٸپ جٷردٸ. ورتالىعى – لوندوندا. پەكٸستاننىڭ ٶزٸندە احمادييالىقتارعا ٶزدەرٸن مۇسىلمان دەپ اتاۋعا تىيىم سالىنعان. ٶزدەرٸنٸڭ توبىنىڭ اتاۋىن ولار مۇحاممەد پايعامباردىڭ ەكٸنشٸ ەسٸمٸ – احمادپەن بايلانىستىرادى.
يسلامنان الىستاپ كەتكەن قوزعالىستاردىڭ قاتارىندا 1985 جىلى قۇرىلعان قۇرانيتتەر بار. ونىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى – مىسىرداعى ەل-ازحار ۋنيۆەرسيتەتٸنەن سٷننەتتٸڭ تالاپتارىن ورىنداۋدان, يسلامنىڭ نەگٸزگٸ پرينتسيپتەرٸنەن باس تارتقاندىقتان مۇعالٸمدٸك جولدان قۋىلعان احماد مانسۋر. 2002 جىلى مانسۋر اقش-قا كٶشٸپ كەتەدٸ. سول جەردە سولتٷستٸك ۆيردجينييادا ٶزٸنٸڭ يدەيالارىن تاراتۋ ماقساتىندا حالىقارالىق قۇران ورتالىعىن اشادى. 2009 جىلى ەل-ازھار ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ بەدەلدٸلەرٸ مانسۋر مەن ونىڭ سەگٸز ەرۋشٸسٸن ٶلٸم جازاسىنا كەستٸ. قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسى قۇرانيتتەردٸڭ ٸلٸمٸن جالعان دەپ پەتۋا شىعاردى.
سوتتىڭ شەشٸمٸنە سەيكەس, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا تىيىم سالىنعان تەرروريستٸك جەنە ەكسترەميستٸك ۇيىمداردى بٸلە وتىرايىق: ەل-كايدا, شىعىس تٷركٸستانداعى يسلامدىق قوزعالىس, ٶزبەكستانداعى يسلامدىق قوزعالىس, كٷرد حالىق كونگرەسٸ (كونگرا-گەل), اسبات ەل-انسار, مۇسىلمان باۋىرلار, تاليبان قوزعالىسى, بوز گۋرد, ورتالىق ازيياداعى جاماات مودجاحەدتەر, لاشكار-ە-تايبا, ەلەۋمەتتٸك رەفورمالار قوعامى, حيزب-ۋت-تاحرير ۇيىمى, اۋم سينريكيو (جاپوندىق دٸني سەكتا), شىعىس تٷركٸستان ازات ەتۋ ۇيىمى, تٷركٸستان يسلام پارتيياسى, حاليفات ەسكەرلەرٸ, سەنٸم. بٸلٸم. ٶمٸر, تابليعي جاماعات, ات-تاكفير ۋەل-حيجرا, دايش, ان-نۋسرا جاتادى. سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا وككۋلتتٸك-ميستيكالىق ۇيىمدار: الليا-ايات فارحات ابدۋللاەۆتىڭ ادامداردى ەمدەۋ ورتالىعى مەن ادامدارعا ولاردىڭ بويىندا ەۋليەلٸك, ەمشٸلٸك قاسيەتتەرٸنٸڭ بار ەكەنٸن ەرٸ ولارعا اۋرۋ ادامداردى ەمدەي الاسىڭدار دەپ سەندٸرٸپ, «شىراق جاعۋ» «اقتىق جاعۋ», «باتا شىعارۋ» سەانستارىن جٷزەگە اسىرعان, «اققۋ», «سۇڭقار» تاعى باسقا اتاق بەرگەن «اتا جولى» قوزعالىسىنا تىيىم سالىنعان.
...ايتتىق نە, ايتپادىق نە, بٸزدٸڭ قوعامدا دٸن سالاسىندا ەلٸ كٷنگە اشىقتىق جەتٸسپەيدٸ. اشىق مويىنداۋ مەن ساناسۋ بولعان جەردە اداسۋ دا از بولماي ما.
تٶرەعالي تەشەنوۆ
